Muhasebenin temel kavramları: 12 kavram, bilanço eşitliği, defterler ve muhasebe süreci

Muhasebenin neyi, kimin için ve hangi kurallarla kaydettiğini; 12 temel kavramı, varlık-kaynak eşitliğini ve bir işlemin belgeden bilançoya yolculuğunu öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GENEL MUHASEBE · KAVRAM

Muhasebe nedir? İşlevleri, bilgi kullanıcıları ve muhasebe dalları

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Muhasebe nedir, işlevleri nelerdir ve muhasebe bilgisini kimler kullanır?

Kısa cevap: Muhasebe, işletmenin parayla ölçülebilen ve finansal nitelik taşıyan işlemlerini belgeye dayanarak kaydeden, sınıflandıran, özetleyen, raporlayan, analiz edip yorumlayan bir bilgi sistemidir. Bilgiyi içeride yönetim, dışarıda ortaklar, yatırımcılar, kredi verenler, vergi idaresi, tedarikçiler ve çalışanlar kullanır. Dış kullanıcıya rapor finansal muhasebenin, yöneticiye karar bilgisi yönetim muhasebesinin işidir.

Ankara'da bir kırtasiye toptancısı bir ayda yüzlerce fatura keser; ay sonunda vergi dairesi, banka ve ortaklar aynı soruyu sorar: “Bu işletme ne durumda?” Cevabı veren sistem muhasebedir.

Muhasebe her olayla ilgilenmez. Bir olayın deftere girmesi için dört şart birlikte aranır: parayla ölçülebilmeli, finansal nitelik taşımalı (işletmenin varlık, borç ya da özkaynağını değiştirmeli), işletmeyi ilgilendirmeli ve bir belgeye dayanmalıdır. Yeni bir müdürün işe başlaması ya da bir müşteriyle gelecek ay teslim edilecek mal için anlaşılması, para el değiştirmediği ve varlık-borç doğmadığı sürece kayıt gerektirmez; müşteri sipariş için avans öderse olay muhasebe olayına dönüşür.

Beş işlev: kayıttan yoruma

Muhasebenin işlevleri
İşlevNe yapılır?Örnek
KaydetmeBelgeye dayanan işlem tarih sırasıyla deftere yazılırSatış faturası yevmiye defterine geçirilir
SınıflandırmaAynı nitelikteki işlemler aynı hesapta toplanırBütün veresiye satışlar alıcılar hesabında birikir
ÖzetlemeHesaplar dönem sonunda toplanıp mizana ve tablolara aktarılırYüzlerce satış tek bir “net satışlar” satırına iner
RaporlamaÖzet bilgi, kullanıcıya mali tablo olarak sunulurBilanço ve gelir tablosu bankaya verilir
Analiz ve yorumlamaTablolardaki kalemler karşılaştırılıp anlamlandırılırCari oranın düşmesi borç ödeme gücünün zayıfladığını gösterir

Bazı kaynaklar raporlamayı özetlemenin içinde sayar ve dört işlevden söz eder; sınavda sıralama sorulursa mantık aynıdır: önce kayıt, en sonda yorum.

Bilgi kimin için üretilir?

İşletme içinden bilgi isteyen yönetimdir: fiyat koymak, kredi almak, şube açmak için. Dışarıdan bakanların her birinin sorusu farklıdır: ortak ve yatırımcı kârı ve kâr payını, banka borcun geri ödenip ödenmeyeceğini, vergi idaresi matrahı, tedarikçi vadeli satışın riskini, çalışan işin sürekliliğini merak eder. Muhasebenin bütün toplumu gözetmesi gerektiği fikri, ikinci konudaki sosyal sorumluluk kavramının çıkış noktasıdır.

Finansal muhasebe ile yönetim muhasebesi
ÖlçütFinansal (genel) muhasebeYönetim muhasebesi
KullanıcıDış kullanıcılar (ortak, banka, devlet)İç kullanıcı (yönetim)
Zaman yönüGeçmiş işlemlerGeleceğe dönük tahmin ve plan
KurallarTemel kavramlara, hesap planına ve standartlara bağlıSerbest; ihtiyaca göre biçimlenir
ÇıktıBilanço, gelir tablosu, ek tablolarBütçe, maliyet raporu, karar analizi

Öteki dallar bu ikisinin yanında durur: maliyet muhasebesi üretilen mal ve hizmetin birim maliyetini bulur; denetim kayıt ve tabloların doğruluğuna güvence verir; vergi muhasebesi ticari kârdan vergiye tabi kazanca geçer; kamu muhasebesi devletin gelir ve giderlerini izler.

Akılda kalsın: Kayda girme şartı dört kelimedir: para, finansal, işletme, belge. İşlevler bir fabrika bandı gibi sıralanır: kaydet → sınıflandır → özetle → raporla → yorumla. “Dışarıya, geçmişe, kurala bağlı” finansal; “içeriye, geleceğe, serbest” yönetim muhasebesidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olay listesi verilip hangisinin muhasebe kaydı gerektirmediği ya da bir bilginin hangi muhasebe dalına ait olduğu sorulur.

TuzakSipariş alınması, sözleşme imzalanması, personel işe alınması gibi para hareketi doğurmayan olaylar; bunlar avans ya da ücret tahakkuku olmadıkça kayda girmez. İkinci tuzak, bütçe ve tahmin bilgisini finansal muhasebeye yazmaktır.

Sınavda işaretlegeleceğe dönük ve yalnız yöneticiye yönelik bilgi yönetim muhasebesidir.

⇄Bilgi eşleştirme kullanıcı → aradığı bilgi

?Soru çöz

Bir toptancı işletmenin mart ayında yaşadığı aşağıdaki olaylardan hangisi muhasebe kaydı gerektirmez?

✓ B. İşe alma anlaşması o an hiçbir varlık, borç ya da özkaynağı değiştirmez; ücret ancak çalışma başlayınca tahakkuk eder. A avans alındığı için kasa ve borç doğar; C stok değeri azalır, zarar kaydedilir; D kasa azalır, sahibin işletmeden çektiği tutar olarak kaydedilir.
GENEL MUHASEBE · KAVRAM

Muhasebenin temel kavramları I: sosyal sorumluluk, kişilik, süreklilik, dönemsellik, parayla ölçülme, maliyet esası

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Muhasebenin temel kavramları nelerdir? Kişilik, süreklilik, dönemsellik ve maliyet esası kavramı ne anlatır?

Kısa cevap: 1 Sıra No'lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği 12 temel kavram sayar. İlk altısı muhasebenin zeminini kurar: sosyal sorumluluk (bütün toplum için dürüst bilgi), kişilik (işletme sahibinden ayrı bir kişidir), işletmenin sürekliliği (ömrü sınırsız kabul edilir), dönemsellik (ömür dönemlere bölünür, tahakkuk esası), parayla ölçülme (ortak ölçü ulusal para) ve maliyet esası (varlıklar elde etme maliyetiyle kaydedilir).

Bir anonim şirketin genel müdürü şirket kasasından kendi evinin kirasını öder ve “nasılsa ben ortağım” der. Muhasebeci bu ödemeyi şirketin kira gideri yazamaz; neden yazamadığını kişilik kavramı söyler.

Tekdüzen Hesap Planı'nı getiren 1 Sıra No'lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (Resmî Gazete, 26.12.1992, 21447 mükerrer), muhasebe usul ve esaslarını beş bölümde toplar ve ilk bölümde 12 temel kavramı sayar. Kavramlar, kayıt yaparken “neden böyle?” sorusunun cevabıdır; KPSS'de en çok bir vakanın hangi kavrama uyduğu ya da aykırı olduğu sorulur.

Zemini kuran altı kavram

  • Sosyal sorumluluk: Muhasebe bilgisi belli kişi ya da grupların değil, bütün toplumun çıkarı gözetilerek, gerçeğe uygun, tarafsız ve dürüst üretilir. Ötekilerin “şemsiye” kavramıdır.
  • Kişilik: İşletmenin sahiplerinden, yöneticilerinden, çalışanlarından ayrı bir kişiliği vardır; kayıtlar yalnız bu kişilik adına tutulur. Ortağın kişisel harcaması işletmenin gideri olamaz.
  • İşletmenin sürekliliği: İşletme, sahiplerinin ömrüne bağlı olmadan, süresiz faaliyet gösterecek kabul edilir. Varlıkların tasfiye değeriyle değil maliyetiyle izlenmesi bu varsayıma dayanır; tebliğ sürekliliği maliyet esasının temeli sayar. Süreklilik ortadan kalkarsa (tasfiye kararı gibi) bu durum dipnotta açıklanır.
  • Dönemsellik: Sınırsız kabul edilen ömür, belli dönemlere bölünür ve her dönemin sonucu ötekilerden bağımsız bulunur. Gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre (tahsil ya da ödeme anına değil, ait olduğu döneme) yazılması ve gelirin aynı dönemin gideriyle karşılaştırılması bu kavramın gereğidir.
  • Parayla ölçülme: Parayla ölçülebilen olaylar ortak ölçü olarak para birimiyle kaydedilir; kayıtlar ulusal para birimiyle tutulur. Dövizli işlem de Türk lirasına çevrilerek yazılır.
  • Maliyet esası: Edinilen varlık ve hizmetler elde etme maliyetiyle kaydedilir. Para mevcudu, alacaklar ve maliyeti belirlenemeyen kalemler bu kuralın dışındadır.

Kavramlar birbirine yaslanır. Süreklilik olmasaydı dönemlere bölmeye gerek kalmaz, işletme kapanınca tek bir hesap çıkarılırdı; süreklilik olduğu için yıl sonunda “bu yılın payı ne?” diye sorarız ve dönemsellik doğar. Aynı varsayım, bir makineyi bugünkü hurda değeriyle değil alış maliyetiyle izlememizi de açıklar: makine yıllarca kullanılacaktır.

Karıştırılan çift: süreklilik ve dönemsellik
İşletmenin sürekliliğiDönemsellik
Soruİşletme ne kadar yaşayacak?Bu ömrün hangi parçasının sonucunu ölçüyoruz?
KabulÖmür sınırsız, sahiplerin ömründen bağımsızÖmür eşit dönemlere (çoğunlukla takvim yılı) bölünür
SonucuMaliyet esası; tasfiye değeri kullanılmazTahakkuk esası; gelir-gider aynı dönemde karşılaştırılır
Tipik vakaFabrika binası alış bedeliyle izlenirAralıkta yararlanılıp ocakta ödenen elektrik aralığın gideridir
Ek bilgi: parayla ölçülme ve enflasyon

Parayla ölçülme, para biriminin değerinin zaman içinde sabit kaldığı varsayımıyla birlikte düşünülür. Yüksek enflasyonda farklı yıllarda alınan varlıkların aynı birimle toplanması bu varsayımı zorlar; enflasyon düzeltmesi bu soruna verilen cevaptır. Sınavda parayla ölçülme sorulduğunda beklenen ana cevap, ortak ölçünün para birimi ve kayıtların ulusal parayla tutulmasıdır.

Akılda kalsın: İlk altıyı bir hikâye gibi oku: muhasebe topluma karşı sorumludur (sosyal sorumluluk), işletmeyi sahibinden ayırır (kişilik), onu ölümsüz sayar (süreklilik), ömrünü yıllara böler (dönemsellik), her şeyi parayla ölçer ve varlığı ödediği bedelle yazar (maliyet esası).
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir vaka verilip hangi kavrama uygun ya da aykırı olduğu sorulur; “hangisi temel kavramlardan biri değildir” kalıbında “gerçekleşme”, “nesnellik” gibi tebliğde adı geçmeyen terimler çeldiricidir.

TuzakOrtak harcamasını işletme gideri yazmak kişiliğe, peşin ödenen yıllık kiranın tamamını ödeme yılına gider yazmak dönemselliğe aykırıdır; ikisi sık karıştırılır.

Sınavda işaretletasfiye kararı alınmışsa ihlal edilen varsayım süreklilik, “tahakkuk esası” geçiyorsa dönemselliktir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka → kavram

?Soru çöz

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi kişilik kavramına aykırıdır?

✓ A. Sahibin ailesine ait harcama işletmenin gideri olamaz; işletme sahibinden ayrı bir kişidir, tutar sahibin işletmeden çektiği değer olarak izlenmelidir. B dönemselliğe (tahakkuk esası) uygundur; C maliyet esasına uygundur, tapu harcı maliyete girer; D parayla ölçülme kavramının gereğidir.
GENEL MUHASEBE · KAVRAM

Muhasebenin temel kavramları II: belgelendirme, tutarlılık, tam açıklama, ihtiyatlılık, önemlilik, özün önceliği

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İhtiyatlılık, tutarlılık, tam açıklama, önemlilik ve özün önceliği kavramları ne demektir? Muhasebe politikaları ne zaman açıklanır?

Kısa cevap: Son altı kavram kaydın kalitesini korur: tarafsızlık ve belgelendirme (kayıt objektif belgeye dayanır), tutarlılık (seçilen politika dönemden döneme değişmez, değişirse dipnotta açıklanır), tam açıklama (karar verdirecek her bilgi verilir), ihtiyatlılık (muhtemel gider ve zarar için karşılık, muhtemel gelir için kayıt yok), önemlilik (karar etkileyen kalem ayrıca gösterilir) ve özün önceliği (biçim değil öz esas alınır).

Bir şirket, bilançosu bankaya güzel görünsün diye stok yöntemini her yıl değiştiriyor ve aleyhine açılmış büyük bir davadan hiç söz etmiyor. İki ayrı kavramı birden çiğniyor: hangileri?

İlk altı kavram muhasebenin “ne”yi ölçtüğünü belirledi. Bu altı kavram ise ölçümün güvenilir ve karşılaştırılabilir olmasını sağlar. Her birinin bir anahtar sözcüğü vardır; vakadaki ipucunu o sözcükle yakalarsın.

Kaliteyi koruyan altı kavram
KavramAnahtar fikirVaka
Tarafsızlık ve belgelendirmeKayıt gerçeği yansıtan, usulüne uygun objektif belgeye dayanır; yöntem seçiminde ön yargı yokFaturası, makbuzu olmayan harcama deftere girmez
TutarlılıkSeçilen politika birbirini izleyen dönemlerde değişmeden uygulanır; amaç karşılaştırılabilirlikStok değerleme yöntemi her yıl değiştirilmez; geçerli nedenle değişirse etkisi dipnotta
Tam açıklamaTablolar karar verdirecek ölçüde yeterli, açık, anlaşılır; tablo dışı olası olaylar da açıklanırAleyhe açılmış dava, verilen kefalet dipnotta yer alır
İhtiyatlılıkRiskler hesaba katılır: muhtemel gider ve zarara karşılık ayrılır, muhtemel gelir gerçekleşmeden kaydedilmezTahsili şüpheli alacak için karşılık ayrılır
ÖnemlilikNispi ağırlığı kararı etkileyecek kalem tablolarda ayrıca yer almak zorundadırKüçük tutarlı zımba makinesi demirbaş izlenmez, gider yazılır
Özün önceliğiİşlemin hukuki biçimi ile özü ayrışırsa öz esas alınırAdı kira olan ama sonunda mülkiyetin geçtiği sözleşme özünde taksitli alımdır

İhtiyatlılığın sınırı

İhtiyatlılık “karamsar ol” demek değildir. Tebliğ açıkça sınır çizer: bu kavram gizli yedek oluşturmaya ya da gereğinden fazla karşılık ayırmaya gerekçe olamaz. Kârı bilerek düşük göstermek de tarafsızlığı bozar. Asimetri ise bilinçlidir: muhtemel zarar bugün yazılır, muhtemel kâr gerçekleşmesi beklenir.

Muhasebe politikalarının açıklanması

Tebliğin ikinci bölümü, kavramların tablolarda nasıl görüneceğini düzenler. Mali tablolar süreklilik, tutarlılık ve dönemsellik kavramlarına dayanılarak hazırlanmışsa bunun ayrıca açıklanması istenmez; bu üç kavram varsayılır. Bunlardan ayrılma varsa nedenleriyle dipnotta açıklanır. İhtiyatlılık, özün önceliği ve önemlilik ise muhasebe politikalarının seçimini ve uygulanmasını yönlendirir. Önemli politikalar kısa ve anlaşılır biçimde açıklanır ve bu açıklamalar tablolarla bir bütündür.

Karıştırılan çift: tutarlılık ve tam açıklama
TutarlılıkTam açıklama
OdakYöntemin dönemler arası aynılığıBilginin eksiksiz ve anlaşılır sunulması
Bozulma örneğiAmortisman yönteminin gerekçesiz değiştirilmesiÖnemli bir davanın gizlenmesi
Dipnotla ilişkisiPolitika değişirse değişiklik ve parasal etkisi dipnottaTablo dışı olası olaylar dipnotta

Girişteki şirkete dönersek: yöntemi her yıl değiştirmek tutarlılığı, davayı gizlemek tam açıklamayı çiğner. Dipnot her ikisinin buluştuğu yerdir; bu yüzden şıklarda “dipnotta açıklanır” ifadesini görünce iki kavramı da düşün.

Akılda kalsın: Son altının sorusu: belgen var mı (belgelendirme), dün de böyle mi yaptın (tutarlılık), her şeyi söyledin mi (tam açıklama), riski hesaba kattın mı (ihtiyatlılık), karar değiştirir mi (önemlilik), görünüşü mü özü mü (özün önceliği). Varsayılan üçlü: süreklilik, tutarlılık, dönemsellik; yönlendiren üçlü: ihtiyatlılık, özün önceliği, önemlilik.
Sınavda

Nasıl sorulurBir dipnot ya da kayıt uygulaması verilir ve dayandığı kavram sorulur; ya da politikaların açıklanmasıyla ilgili öncüllerden hangilerinin doğru olduğu istenir.

Tuzakİhtiyatlılığı “muhtemel kâr da kaydedilir” ya da “gizli yedek ayrılabilir” biçiminde sunan şık; ikisi de yanlıştır. İkinci tuzak: varsayılan üçlüye ihtiyatlılığı katmak.

Sınavda işaretleaçıklama gerektirmeyen kavramlar süreklilik, tutarlılık ve dönemselliktir.

✎Boşluk doldurma kavramı bul

Tahsili şüpheli hâle gelen alacak için dönem sonunda karşılık ayrılması kavramının gereğidir. Seçilen stok değerleme yönteminin her dönem aynı uygulanması kavramıyla, adı kira sözleşmesi olsa da sonunda mülkiyeti geçen bir anlaşmanın taksitli alım sayılması kavramıyla açıklanır.

ihtiyatlılıktutarlılıközün önceliğigerçekleşmetam açıklama

?Soru çöz

Muhasebe politikalarının açıklanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Mali tablolar dönemsellik kavramına dayanılarak hazırlanmışsa bunun ayrıca açıklanması istenmez.
II. Tutarlılık kavramından ayrılma varsa nedenleriyle birlikte dipnotta açıklanır.
III. Önemlilik kavramı muhasebe politikalarının seçimini ve uygulanmasını yönlendirir.

✓ D. Üçü de tebliğin politikaların açıklanması bölümündedir: süreklilik, tutarlılık, dönemsellik varsayılır; ayrılma dipnotta nedeniyle açıklanır; ihtiyatlılık, özün önceliği ve önemlilik politika seçimini yönlendirir. A ve C ilk öncülü, varsayılan kavramın da açıklanması gerektiği yanılgısıyla dışarıda bırakır; B önemliliği politika seçimini yönlendiren üçlüden saymayan eksik okumadır.
GENEL MUHASEBE · HESAPLAMA

Bilanço eşitliği: varlıklar = yabancı kaynaklar + özkaynaklar

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Temel muhasebe eşitliği nedir? Varlıklar, yabancı kaynaklar ve özkaynaklar arasındaki ilişki nasıl kurulur, dönem kârı özkaynak değişiminden nasıl bulunur?

Kısa cevap: Temel muhasebe eşitliği, işletmenin sahip olduğu varlıkların, onları finanse eden kaynaklara eşit olduğunu söyler: Varlıklar = Yabancı Kaynaklar + Özkaynaklar. Her işlem eşitliğin iki tarafını birlikte ya da aynı taraf içinde değiştirir, eşitlik hiç bozulmaz. Dönem kârı, özkaynak artışından ortakların koyduğu sermaye çıkarılıp çektikleri tutar eklenerek bulunur.

Bir girişimci 400.000 TL birikimiyle ve bankadan aldığı 100.000 TL krediyle bir dükkân açıyor. Dükkândaki her kuruşun iki sahibi vardır: ya banka ya girişimci.

Varlıklar işletmenin neye sahip olduğunu (kasa, alacak, stok, bina), kaynaklar bu varlıkların kimin parasıyla edinildiğini gösterir. Kaynağın bir kısmı üçüncü kişilerin alacağıdır (yabancı kaynaklar: kredi, satıcı borcu, vergi borcu), kalanı sahiplerin hakkıdır (özkaynaklar). İki taraf aynı değerin iki yüzü olduğu için toplamları her an eşittir.

Varlıklar = KaynaklarVarlıklar = Yabancı Kaynaklar + ÖzkaynaklarÖzkaynak, varlıklardan yabancı kaynaklar düşülünce kalan haktır: Özkaynaklar = Varlıklar − Yabancı Kaynaklar
Girişteki dükkânın açılıştan kısa süre sonraki bilançosu: sol taraf varlığın biçimini, sağ taraf kaynağını gösterir; toplamlar her zaman eşittir.Görsel: Sınav Defteri

Dört işlem türü, bozulmayan eşitlik

İşlemlerin bilançoya etkisi
TürÖrnek işlemBilanço toplamı
Varlık artar, kaynak artarOrtak 100.000 TL nakit sermaye koyar; mal veresiye alınırArtar
Varlık azalır, kaynak azalırSatıcıya olan borç bankadan ödenirAzalır
Varlık içinde değişimBankadan kasaya para çekilir; alacak tahsil edilirDeğişmez
Kaynak içinde değişimSatıcı borcu senede bağlanır; kısa vadeli kredi uzun vadeliyle yenilenirDeğişmez

Kâr ve zarar da bu tabloya girer: kâr özkaynağı artırır, zarar azaltır. Malı maliyetinin üstünde nakit satan işletmede kasa artar, stok azalır, aradaki fark kadar özkaynak büyür. Bu yüzden iki bilanço arasındaki özkaynak farkı üç kaynaktan gelir: dönem kârı, ortakların dönem içinde koyduğu ek sermaye ve onların işletmeden çektiği tutar (eksi yönde).

Dönem kârı = (Özkaynakson − Özkaynakbaş) − Eklenen sermaye + Çekilen tutarSonuç eksi çıkarsa işletme zarar etmiştir.
Çözümlü örnek

Varlıkları 750.000 TL, özkaynakları 450.000 TL olan bir işletme satıcısına 40.000 TL'yi bankadan ödüyor. Ödemeden sonra yabancı kaynaklar ve bilanço toplamı kaç TL olur?

  1. Önce eksik kalemi bul: yabancı kaynaklar 750.000 − 450.000 = 300.000.
  2. Ödeme banka (varlık) ve satıcılar (yabancı kaynak) hesabını aynı tutarda azaltır: 300.000 − 40.000 = 260.000.
  3. Bilanço toplamı: 750.000 − 40.000 = 710.000; sağlama 260.000 + 450.000 = 710.000.

Cevap: yabancı kaynaklar 260.000 TL, bilanço toplamı 710.000 TL

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir şahıs işletmesinin dönem başında varlıkları 600.000 TL, yabancı kaynakları 250.000 TL; dönem sonunda varlıkları 900.000 TL, yabancı kaynakları 380.000 TL'dir. Sahibi dönem içinde 100.000 TL nakit sermaye eklemiş, kişisel ihtiyacı için 20.000 TL çekmiştir. Dönem kârı kaç TL'dir?

  1. Dönem başı özkaynak: 600.000 − 250.000 = 350.000; dönem sonu: 900.000 − 380.000 = 520.000.
  2. Özkaynak artışı 520.000 − 350.000 = 170.000; bunun 100.000'i kârdan değil, eklenen sermayeden gelir: çıkar.
  3. Çekilen 20.000 kârın bir kısmını götürmüştür; artışta görünmediği için geri ekle: 170.000 − 100.000 + 20.000 = 90.000.

Cevap: 90.000 TL kâr

Akılda kalsın: Bilanço bir terazidir: bir kefeye ne konursa öbür kefeye ya aynısı konur ya da aynı kefede bir şey yer değiştirir. Kârı bulurken özkaynak farkını “temizle”: sahibin koyduğunu çıkar, çektiğini ekle.
Sınavda

Nasıl sorulurDönem başı ve sonu varlık ile yabancı kaynak toplamları, dönem içi sermaye artışı ya da kâr dağıtımı verilir; kâr veya zarar sorulur. Ya da bir işlemin bilanço toplamını artırıp artırmadığı istenir.

TuzakEklenen sermayeyi kâr sanmak ya da çekilen tutarı eklemeyi unutmak. İkinci tuzak: tahsilat ve borcun senede bağlanması toplamı değiştirmez.

Sınavda işaretleaynı taraf içindeki değişimde bilanço toplamı sabittir.

✎Boşluk doldurma eşitliği kur

Varlıkları 820.000 TL, yabancı kaynakları 310.000 TL olan işletmenin özkaynakları TL'dir. İşletme bir müşteriden 60.000 TL alacağını nakit tahsil ederse bilanço toplamı TL olur.

510.000820.000880.0001.130.000

?Soru çöz

Bir işletmenin dönem başında varlıkları 400.000 TL, yabancı kaynakları 150.000 TL; dönem sonunda varlıkları 610.000 TL, yabancı kaynakları 240.000 TL'dir. Dönem içinde ortaklar 60.000 TL nakit sermaye eklemiş, işletme ortaklara 40.000 TL kâr payı ödemiştir. Buna göre işletmenin dönem kârı kaç TL'dir?

✓ C. Özkaynak 250.000'den 370.000'e çıkmış, artış 120.000; eklenen 60.000 sermaye çıkarılır, ödenen 40.000 kâr payı geri eklenir: 120.000 − 60.000 + 40.000 = 100.000. A kâr payını eklemeyi unutur (120.000 − 60.000); B sermaye artışını çıkarmayıp yalnız kâr payını ekler (120.000 + 40.000); D kâr payını da çıkarır (120.000 − 60.000 − 40.000).
GENEL MUHASEBE · KAVRAM

Bilanço ve gelir tablosu: dönen-duran, kısa-uzun vade, gider-maliyet ayrımı

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bilançoda varlık ve kaynaklar nasıl sınıflandırılır? Harcama, maliyet, gider ve zarar arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bilanço belli bir gündeki varlık ve kaynakları gösterir. Varlıklar bir yıl içinde paraya dönüşecek ya da tüketilecekse dönen, daha uzun süre kullanılacaksa duran varlıktır; borçlar da bir yıl ölçüsüyle kısa ve uzun vadeli yabancı kaynak diye ayrılır, kalanı özkaynaktır. Gelir tablosu ise bir dönemin gelirleriyle giderlerini karşılaştırıp kârı bulur; varlığa dönüşen harcama maliyet, döneme yüklenen kısmı gider, karşılıksız kayıp zarardır.

Bir bankanın kredi uzmanı önüne konan bilançoda önce şuna bakar: önümüzdeki on iki ay içinde paraya dönecek varlıklar, on iki ay içinde ödenecek borçları karşılıyor mu?

Bilanço bir fotoğraftır: “31 Aralık itibarıyla” ne var, ne borç var. Gelir tablosu ise bir filmdir: “1 Ocak–31 Aralık döneminde” ne kazanıldı, ne harcandı. Bilançonun iki tarafı, ölçütü bir yıl olan bir sınıflandırmayla dizilir ve Tekdüzen Hesap Planı'nın ilk beş sınıfı tam olarak bu dizilişi izler.

Bilançonun bölümleri ve Tekdüzen Hesap Planı sınıfları
TarafSınıfÖlçütÖrnek hesap
Aktif1 Dönen VarlıklarBir yıl içinde paraya dönüşür ya da tüketilir100 Kasa, 120 Alıcılar, 153 Ticari Mallar
2 Duran VarlıklarBir yıldan uzun kullanılır ya da paraya dönüşür252 Binalar, 254 Taşıtlar, 260 Haklar
Pasif3 Kısa Vadeli Yabancı KaynaklarBir yıl içinde ödenecek borçlar300 Banka Kredileri, 320 Satıcılar, 340 Alınan Sipariş Avansları
4 Uzun Vadeli Yabancı KaynaklarVadesi bir yıldan uzun borçlar400 Banka Kredileri, 405 Çıkarılmış Tahviller
5 ÖzkaynaklarSahiplerin hakkı500 Sermaye, 540 Yasal Yedekler, 590 Dönem Net Kârı

Aktifte kalemler paraya çevrilme kolaylığına (likidite), pasifte vadeye göre dizilir: en üstte kasa, en altta haklar; en üstte kısa vadeli borçlar, en altta özkaynak. Hesap kodunun ilk rakamı bu yeri gösterdiği için kod küçüldükçe likidite artar. Bazı hesapların başında “(−)” işareti vardır: 257 Birikmiş Amortismanlar aktifte durur ama ilgili varlığı azaltan düzenleyici hesaptır, pasif değildir.

Gelir tablosunun iskeleti

Gelir tablosu brüt satışlardan başlar ve basamak basamak iner: brüt satışlardan satış indirimleri düşülünce net satışlar, ondan satışların maliyeti düşülünce brüt satış kârı, ondan faaliyet giderleri düşülünce faaliyet kârı bulunur. Diğer olağan gelir-giderler, finansman giderleri ve olağandışı kalemler eklenip çıkarılınca dönem kârı, vergi karşılığı düşülünce dönem net kârı çıkar.

Karıştırılan dörtlü: harcama, maliyet, gider, zarar
TerimAnlamıÖrnek
HarcamaBir varlık ya da hizmet için ödeme yapılması ya da borç altına girilmesi100.000 TL'lik mal alınıp bedelinin ödenmesi
MaliyetBir varlığı elde etmek için katlanılan ve henüz varlıkta duran tutarAlınan mal depoda durdukça stok maliyetidir
GiderGelir elde etmek için o dönemde tüketilen maliyetMal satılınca maliyeti satışların maliyetine (gidere) dönüşür
ZararKarşılığında gelir elde edilmeyen kayıpDepodaki malın sel suyunda bozulması
Akılda kalsın: Fotoğraf ve film: bilanço bir an, gelir tablosu bir dönem. Ayırıcı çizgi bir yıl. Harcama “para çıktı”, maliyet “varlıkta bekliyor”, gider “gelir için tüketildi”, zarar “karşılıksız gitti”.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hesap listesi verilip hangisinin pasifte (ya da dönen varlıklarda) yer aldığı sorulur; ya da harcamanın hangi aşamada gidere dönüştüğü istenir.

Tuzak“sipariş avansı” iki yönlüdür. Verilen sipariş avansı alacak hakkı doğurduğu için aktifte (159), alınan sipariş avansı mal teslim borcu doğurduğu için pasiftedir (340). İkinci tuzak: (−) işaretli birikmiş amortismanları pasif sanmak.

Sınavda işaretlebaşında (−) olan bilanço hesabı ait olduğu tarafı azaltır, öbür tarafa geçmez.

↕Likiditesi yüksekten düşüğe sırala aktif kalemleri

  1. 153 Ticari Mallar
  2. 260 Haklar
  3. 100 Kasa
  4. 254 Taşıtlar
  5. 120 Alıcılar

?Soru çöz

Aşağıdaki hesaplardan hangisi bilançonun kaynaklar tarafında yer alır?

✓ A. Müşteriden alınan avans, işletmeye mal teslim etme borcu yükler; kısa vadeli yabancı kaynaktır (340). B verilen avans karşı taraftan mal alma hakkıdır, dönen varlıktır (159); C (−) işaretli düzenleyici hesaptır, aktifte varlığı azaltır; D bilanço değil gelir tablosu hesabıdır, brüt satışları azaltır.
GENEL MUHASEBE · SÜREÇ

Yevmiye, defterikebir, envanter defteri ve muhasebe döngüsü

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bilanço esasında hangi defterler tutulur? Yevmiye defteri, defterikebir ve envanter defteri ne işe yarar, muhasebe döngüsünün aşamaları nelerdir?

Kısa cevap: Vergi Usul Kanunu'na göre bilanço esasında yevmiye defteri, defterikebir ve envanter defteri tutulur (m.182). Yevmiye işlemleri tarih sırasıyla ve madde hâlinde yazar; defterikebir bunları hesaplara dağıtır; envanter defterine işe başlarken ve her dönem sonunda çıkarılan envanter ve bilanço yazılır. Döngü: açılış kaydı, dönem içi kayıtlar, geçici mizan, envanter ve düzeltme kayıtları, kesin mizan, mali tablolar, kapanış kaydı.

Bir vergi müfettişi bir şirkete geldiğinde önce iki şey ister: belgeler ve defterler. Belge işlemin kanıtıdır, defter ise o kanıtın düzenli hâlidir.

Muhasebe kaydı belgeyle başlar: fatura, gider pusulası, serbest meslek makbuzu, çek, banka dekontu, ücret bordrosu. Belge, ilk konudaki dört şartın sonuncusudur ve tarafsızlık ve belgelendirme kavramının somut hâlidir. Belgeden sonra işlem defterlere geçer.

Bilanço esası ve işletme hesabı esası

Vergi Usul Kanunu tüccarları iki sınıfa ayırır. Birinci sınıf tüccarlar ve şirketler bilanço esasına göre defter tutar; ikinci sınıf tüccarlar (işlem hacmi kanundaki sınırların altında kalanlar) işletme hesabı esasına göre tek bir defterle gelir ve giderlerini izler. Tekdüzen Hesap Planı ve tebliğin kuralları bilanço esasında defter tutanlar içindir; işletme hesabı esasındakiler yalnız temel kavramlara uymakla yükümlüdür.

Bilanço esasında tutulan defterler (VUK m.182–185)
DefterNe yazılır?Sıralama
Yevmiye defteriKayda geçirilmesi gereken bütün işlemler, madde hâlinde (borçlu ve alacaklı hesaplarla)Tarih sırası
Defterikebir (büyük defter)Yevmiyedeki işlemler hesaplara dağıtılır ve her hesapta toplanırHesap sırası
Envanter defteriİşe başlama tarihinde ve her dönem sonunda çıkarılan envanter ve bilanço; bu tarihe bilanço günü denirDönem sonu

Kanun envanter çıkarmayı da tanımlar: bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin ve ayrıntılı olarak tespit etmek (m.186). Kayıt zamanı da sınırlıdır: işlemler on günden fazla geciktirilmeden, muhasebe fişi gibi belgelerle çalışan işletmelerde en geç 45 gün içinde esas defterlere geçirilir (m.219). Bugün bu defterlerin çoğu elektronik ortamda tutulsa da işlevleri aynıdır.

Her dönem aynı halkayı izler: kapanış kaydı bir dönemi bitirir, ertesi günün açılış kaydı yenisini başlatır.Görsel: Sınav Defteri

Döngünün iki kritik noktası mizanlardır. Geçici mizan, dönem içi kayıtların borç ve alacak toplamlarının tuttuğunu gösterir ama henüz dönem sonu düzeltmelerini içermez. Envanter sırasında stok sayılır, alacakların şüpheli olup olmadığına bakılır, amortisman ve tahakkuklar kaydedilir; bunlardan sonra düzenlenen kesin mizan mali tabloların kaynağıdır. Mizanın borç-alacak eşitliği yanlış hesaba yapılan kaydı yakalamaz; yalnız tutar dengesini sınar. Hesapların işleyişini ve mizanı Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Akılda kalsın: Üç defter üç soruya cevap verir: ne zaman oldu (yevmiye, tarih sırası), hangi hesabı etkiledi (kebir, hesap sırası), dönem sonunda ne var (envanter defteri). Döngü yedi adımdır ve iki mizan arasında envanter durur.
Sınavda

Nasıl sorulurDefterlerin tanımları karıştırılarak öncüllü soru kurulur ya da döngünün aşamaları sıralatılır.

Tuzak“işlemleri hesaplara göre sınıflandıran defter yevmiyedir” ifadesi yanlıştır; bu defterikebirin işidir. İkinci tuzak: mali tabloları geçici mizandan hazırlamak; tablolar kesin mizandan çıkar.

Sınavda işaretleenvanter çıkarmanın dört fiili saymak, ölçmek, tartmak, değerlemektir; kayıt gecikmesinin sınırı on gün, fişle çalışanlarda 45 gündür.

↕Sırala muhasebe döngüsü

  1. Envanter ve dönem sonu düzeltme kayıtları
  2. Açılış kaydı
  3. Kapanış kaydı
  4. Geçici mizan
  5. Kesin mizan ve mali tablolar
  6. Belgelerin yevmiyeye ve defterikebire işlenmesi

?Soru çöz

Vergi Usul Kanunu'na göre bilanço esasında tutulan defterlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yevmiye defteri, işlemleri hesaplar itibarıyla sınıflandırıp toplayan defterdir.
II. Envanter defterine işe başlama tarihinde ve her hesap döneminin sonunda çıkarılan envanter ve bilanço kaydedilir.
III. İşlemlerin defterlere kaydı, kural olarak on günden fazla geciktirilemez.

✓ C. II envanter defterinin (m.185), III kayıt süresinin (m.219) doğru tanımıdır. I yanlıştır: hesaplara dağıtıp toplayan defterikebirdir, yevmiye tarih sırasıyla madde hâlinde yazar. A III'teki on günlük süreyi gözden kaçırır; B ve D yevmiye ile defterikebiri karıştırarak I'i doğru sayar.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir toptancı işletmenin mart ayında yaşadığı aşağıdaki olaylardan hangisi muhasebe kaydı gerektirmez?

✓ B. İşe alma anlaşması o an hiçbir varlık, borç ya da özkaynağı değiştirmez; ücret ancak çalışma başlayınca tahakkuk eder. A avans alındığı için kasa ve borç doğar; C stok değeri azalır, zarar kaydedilir; D kasa azalır, sahibin işletmeden çektiği tutar olarak kaydedilir.Kaynak: bu sayfa · Muhasebe nedir, kime bilgi verir?

?Soru 2

Vergi Usul Kanunu'na göre bilanço esasında tutulan defterlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yevmiye defteri, işlemleri hesaplar itibarıyla sınıflandırıp toplayan defterdir.
II. Envanter defterine işe başlama tarihinde ve her hesap döneminin sonunda çıkarılan envanter ve bilanço kaydedilir.
III. İşlemlerin defterlere kaydı, kural olarak on günden fazla geciktirilemez.

✓ C. II envanter defterinin (m.185), III kayıt süresinin (m.219) doğru tanımıdır. I yanlıştır: hesaplara dağıtıp toplayan defterikebirdir, yevmiye tarih sırasıyla madde hâlinde yazar. A III'teki on günlük süreyi gözden kaçırır; B ve D yevmiye ile defterikebiri karıştırarak I'i doğru sayar.Kaynak: bu sayfa · Defterler ve muhasebe döngüsü

?Soru 3

Bir işletmenin dönem başında varlıkları 400.000 TL, yabancı kaynakları 150.000 TL; dönem sonunda varlıkları 610.000 TL, yabancı kaynakları 240.000 TL'dir. Dönem içinde ortaklar 60.000 TL nakit sermaye eklemiş, işletme ortaklara 40.000 TL kâr payı ödemiştir. Buna göre işletmenin dönem kârı kaç TL'dir?

✓ C. Özkaynak 250.000'den 370.000'e çıkmış, artış 120.000; eklenen 60.000 sermaye çıkarılır, ödenen 40.000 kâr payı geri eklenir: 120.000 − 60.000 + 40.000 = 100.000. A kâr payını eklemeyi unutur (120.000 − 60.000); B sermaye artışını çıkarmayıp yalnız kâr payını ekler (120.000 + 40.000); D kâr payını da çıkarır (120.000 − 60.000 − 40.000).Kaynak: bu sayfa · Bilanço eşitliği ve işlemlerin etkisi

?Soru 4

Aşağıdaki hesaplardan hangisi bilançonun kaynaklar tarafında yer alır?

✓ A. Müşteriden alınan avans, işletmeye mal teslim etme borcu yükler; kısa vadeli yabancı kaynaktır (340). B verilen avans karşı taraftan mal alma hakkıdır, dönen varlıktır (159); C (−) işaretli düzenleyici hesaptır, aktifte varlığı azaltır; D bilanço değil gelir tablosu hesabıdır, brüt satışları azaltır.Kaynak: bu sayfa · Bilanço ve gelir tablosunun yapısı

?Soru 5

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi kişilik kavramına aykırıdır?

✓ A. Sahibin ailesine ait harcama işletmenin gideri olamaz; işletme sahibinden ayrı bir kişidir, tutar sahibin işletmeden çektiği değer olarak izlenmelidir. B dönemselliğe (tahakkuk esası) uygundur; C maliyet esasına uygundur, tapu harcı maliyete girer; D parayla ölçülme kavramının gereğidir.Kaynak: bu sayfa · Temel kavramlar I: sosyal sorumluluktan maliyet esasına

?Soru 6

Muhasebe politikalarının açıklanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Mali tablolar dönemsellik kavramına dayanılarak hazırlanmışsa bunun ayrıca açıklanması istenmez.
II. Tutarlılık kavramından ayrılma varsa nedenleriyle birlikte dipnotta açıklanır.
III. Önemlilik kavramı muhasebe politikalarının seçimini ve uygulanmasını yönlendirir.

✓ D. Üçü de tebliğin politikaların açıklanması bölümündedir: süreklilik, tutarlılık, dönemsellik varsayılır; ayrılma dipnotta nedeniyle açıklanır; ihtiyatlılık, özün önceliği ve önemlilik politika seçimini yönlendirir. A ve C ilk öncülü, varsayılan kavramın da açıklanması gerektiği yanılgısıyla dışarıda bırakır; B önemliliği politika seçimini yönlendiren üçlüden saymayan eksik okumadır.Kaynak: bu sayfa · Temel kavramlar II: belgelendirmeden özün önceliğine
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Muhasebe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →