Oran analizi: likidite, mali yapı, faaliyet ve kârlılık oranları

Mali tabloları oranlara çevirip yorumlamayı: hangi oranın neyi ölçtüğünü, bir oran verildiğinde bilinmeyen kalemi bulmayı ve oranları birbirine bağlamayı öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MALİ TABLOLAR · ORAN

Likidite oranları: cari oran, asit-test (likidite) oranı ve nakit oranı

Muhasebe · Mali Tablolar Analizi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMali analiz türleri nelerdir? Karşılaştırmalı tablolar (yatay) analizinde mutlak ve yüzde değişim nasıl hesaplanır ve yorumlanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Mali tablolar ve analiz teknikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karşılaştırmalı tablolar (yatay) analizi aynı işletmenin iki ya da daha çok dönemini kalem kalem karşılaştırır: mutlak değişim = cari − önceki, yüzde değişim = değişim ÷ önceki dönem × 100. Birden çok dönemi kullandığı için dinamik analizdir; tek dönemi inceleyen dikey yüzde ve oran analizi statiktir. Baz tutar sıfır ya da eksiyse yüzde hesaplanmaz, yalnız mutlak değişim verilir.

Analiz türleri ve karşılaştırmalı tablolar (yatay) analizi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Likidite oranları nelerdir? Cari oran, asit-test oranı ve nakit oranı nasıl hesaplanır ve yorumlanır?

Kısa cevap: Likidite oranları işletmenin kısa vadeli borçlarını ödeme gücünü ölçer. Cari oran = dönen varlıklar ÷ kısa vadeli yabancı kaynaklar; asit-test oranı = (dönen varlıklar − stoklar) ÷ kısa vadeli yabancı kaynaklar; nakit oranı = (hazır değerler + menkul kıymetler) ÷ kısa vadeli yabancı kaynaklar. Paydalar aynıdır, pay giderek daralır; bu yüzden nakit oranı ≤ asit-test oranı ≤ cari orandır.

Bir tedarikçi, 90 gün vadeyle mal satacağı müşterisinin bilançosunu istedi. İlk sorusu şu: önümüzdeki bir yılda ödenecek her 1 liralık borca karşı kaç liralık hızlı paraya dönüşebilir varlık var?

Mali tablolar ve analiz teknikleri sayfasında dikey yüzde analizinin tek dönemi incelediğini gördük; oran analizi de statiktir, ama yüzde yerine iki ilişkili kalemi birbirine böler. Bu sayfadaki bütün örnekler aynı işletmeye aittir:

Örnek A.Ş. · 31.12.2026 bilançosu ve 2026 gelir tablosu özeti (TL)
Bilanço kalemiTutarGelir tablosu kalemiTutar
Hazır değerler60.000Net satışlar (tamamı kredili)1.000.000
Menkul kıymetler20.000Satışların maliyeti600.000
Ticari alacaklar (dönem başı 110.000)140.000Brüt satış kârı400.000
Stoklar (dönem başı 120.000)180.000Faaliyet giderleri240.000
Dönen varlıklar400.000Faaliyet kârı160.000
Duran varlıklar400.000Finansman giderleri40.000
Aktif toplamı800.000Dönem kârı120.000
Kısa vadeli yabancı kaynaklar200.000Vergi karşılığı (%25)30.000
Uzun vadeli yabancı kaynaklar200.000Dönem net kârı90.000
Özkaynaklar (sermaye 250.000, yedekler 60.000, net kâr 90.000)400.000
Likidite oranları · Örnek A.Ş.
OranFormülSonuç
Cari oranDönen varlıklar ÷ KVYK400.000 ÷ 200.000 = 2
Asit-test oranı(Dönen varlıklar − Stoklar) ÷ KVYK220.000 ÷ 200.000 = 1,1
Nakit oranı(Hazır değerler + Menkul kıymetler) ÷ KVYK80.000 ÷ 200.000 = 0,4

Asit-testte stoklar düşülür, çünkü stok önce satılmalı, sonra çoğu kez alacağa dönüşüp tahsil edilmelidir; paraya en yavaş dönen dönen varlıktır. Bazı analistler peşin ödenmiş giderleri de düşer; soru hangi kalemleri düşeceğini söylemezse yalnız stoklar düşülür. Cari oran 1'in üstündeyse net işletme sermayesi pozitiftir: Örnek A.Ş.'de 400.000 − 200.000 = 200.000 TL.

Yorumda tek bir “doğru oran” yoktur; geleneksel ölçüt cari oranda 2, asit-testte 1 civarıdır ama sektör belirleyicidir. Çok yüksek oran da sorundur: atıl nakit ve fazla stok kâr getirmez.

Akılda kalsın: Payda hep KVYK. Pay daraldıkça: dönen varlık → stoksuz dönen varlık → hazır değer + menkul kıymet. Cari − asit-test farkı = stoklar ÷ KVYK.
Sınavda

Nasıl sorulurBilanço kalemleri verilip bir likidite oranı ya da iki oranın farkından stok tutarı sorulur; bazen bir oran düzeyinin yorumu istenir.

TuzakAsit-testte alacakları da düşmek. İkinci tuzak: paydaya toplam yabancı kaynakları yazmak; likiditede yalnız kısa vadeli borç kullanılır.

Sınavda işaretlecari oran 1'den büyükse net işletme sermayesi pozitiftir.

✎Boşluk doldurma üç likidite oranı

Dönen varlıkları 300.000 TL (stoklar 120.000 TL, hazır değerler ve menkul kıymetler 45.000 TL), kısa vadeli yabancı kaynakları 150.000 TL olan işletmede cari oran , asit-test oranı , nakit oranı olur.

21,20,30,81,5

?Soru çöz

Cari oranı 2,5, asit-test oranı 0,6 olan bir işletmeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? (Asit-test oranında dönen varlıklardan yalnız stoklar düşülmektedir.)

✓ C. İki oranın farkı stokların KVYK'ya oranıdır: 2,5 − 0,6 = 1,9. A yanlıştır: cari oran 1'den büyükse dönen varlıklar kısa vadeli borçları aşar, NİS pozitiftir. B ters kurar: nakit oranının payı asit-testinkinden dardır, en çok 0,6 olabilir. D oranları karıştırır: stoklar dönen varlıkların 1,9 ÷ 2,5 = %76'sıdır.
MALİ TABLOLAR · ORAN

Mali yapı oranları: kaldıraç, özkaynak oranları, duran varlık finansmanı, stok bağımlılığı

Muhasebe · Mali Tablolar Analizi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel muhasebe eşitliği nedir? Varlıklar, yabancı kaynaklar ve özkaynaklar arasındaki ilişki nasıl kurulur, dönem kârı özkaynak değişiminden nasıl bulunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel muhasebe eşitliği, işletmenin sahip olduğu varlıkların, onları finanse eden kaynaklara eşit olduğunu söyler: Varlıklar = Yabancı Kaynaklar + Özkaynaklar. Her işlem eşitliğin iki tarafını birlikte ya da aynı taraf içinde değiştirir, eşitlik hiç bozulmaz. Dönem kârı, özkaynak artışından ortakların koyduğu sermaye çıkarılıp çektikleri tutar eklenerek bulunur.

Bilanço eşitliği ve işlemlerin etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mali yapı (finansal yapı) oranları nelerdir? Kaldıraç oranı, duran varlıkların devamlı sermayeye oranı ve stoklara bağımlılık oranı neyi ölçer?

Kısa cevap: Mali yapı oranları varlıkların hangi kaynaklarla finanse edildiğini ve borç yükünü ölçer. Kaldıraç oranı = toplam yabancı kaynaklar ÷ aktif; özkaynak oranı = özkaynaklar ÷ aktif (ikisinin toplamı 1). Duran varlıklar ÷ devamlı sermaye (uzun vadeli yabancı kaynaklar + özkaynaklar) duran varlıkların uzun vadeli kaynakla karşılanıp karşılanmadığını, stoklara bağımlılık oranı borç ödemenin stok satışına ne kadar bağlı olduğunu gösterir.

Bir bankanın kredi komitesi iki şirketi karşılaştırıyor: ikisinin de aktifi 800.000 TL, ama birinin 600.000 TL'si borç. Bir sonraki krediyi hangisine vermek daha risklidir?

Muhasebenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz bilanço eşitliği (varlıklar = yabancı kaynaklar + özkaynaklar) bu oranların iskeletidir: aktifin ne kadarı ortaklardan, ne kadarı alacaklılardan gelmiş? Örnek A.Ş.'nin rakamlarıyla:

Mali yapı oranları · Örnek A.Ş.
OranFormülSonuç
Kaldıraç oranıToplam yabancı kaynaklar ÷ Aktif400.000 ÷ 800.000 = 0,50
Özkaynak oranıÖzkaynaklar ÷ Aktif400.000 ÷ 800.000 = 0,50
Özkaynakların yabancı kaynaklara oranıÖzkaynaklar ÷ Toplam yabancı kaynaklar400.000 ÷ 400.000 = 1
Kısa vadeli yabancı kaynak oranıKVYK ÷ Aktif200.000 ÷ 800.000 = 0,25
Duran varlıkların özkaynaklara oranıDuran varlıklar ÷ Özkaynaklar400.000 ÷ 400.000 = 1
Duran varlıkların devamlı sermayeye oranıDuran varlıklar ÷ (UVYK + Özkaynaklar)400.000 ÷ 600.000 ≈ 0,67
Faiz karşılama oranı(Vergi öncesi kâr + Faiz giderleri) ÷ Faiz giderleri160.000 ÷ 40.000 = 4

Kaldıraç oranı yükseldikçe alacaklının riski artar; ortak için ise borç, kârı büyütebilen bir “kaldıraç”tır (Du Pont konusunda göreceğimiz özkaynak çarpanı). Duran varlıklar ÷ devamlı sermaye oranının 1'in altında kalması istenir: uzun ömürlü makineyi kısa vadeli krediyle almak, borç vadesi geldiğinde makineyi satmak zorunda kalma riskidir. Faiz karşılama oranı, faiz ve vergi öncesi kârın faizi kaç kez karşıladığını söyler.

Stoklara bağımlılık oranı

Stoklara bağımlılık oranı = KVYK − (Hazır değerler + Menkul kıymetler + Kısa vadeli alacaklar)StoklarKVYK 200.000, hazır değer ve menkul kıymet 50.000, alacaklar 90.000, stoklar 120.000 ise (200.000 − 140.000) ÷ 120.000 = 0,5: borcun ödenmesi için stokların yarısının satılması gerekir.

Pay sıfır ya da eksiyse işletme kısa vadeli borçlarını stok satmadan ödeyebilir; Örnek A.Ş.'de 200.000 − 220.000 eksi çıktığı için stoka bağımlılık yoktur.

Akılda kalsın: Kaldıraç + özkaynak oranı = 1. Devamlı sermaye = UVYK + özkaynak; duran varlık ÷ devamlı sermaye 1'in altında olmalı. Stok bağımlılığında pay: KVYK'dan stok dışındaki hızlı varlıklar düşülür.
Sınavda

Nasıl sorulurBilanço özeti verilip öncüllerde birkaç mali yapı oranı hesaplatılır; ya da bir oranın neyi ölçtüğü sorulur.

TuzakDevamlı sermayeye kısa vadeli borçları katmak. İkinci tuzak: kaldıraç oranında yalnız uzun vadeli borçları almak; payda toplam yabancı kaynaktır.

Sınavda işaretlekaldıraç oranının yüksekliği alacaklılar için riskin arttığını gösterir.

⇄Bilgi eşleştirme oran → ölçtüğü

?Soru çöz

Aktif toplamı 1.000.000 TL, kısa vadeli yabancı kaynakları 250.000 TL, uzun vadeli yabancı kaynakları 350.000 TL, duran varlıkları 540.000 TL olan bir işletmeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kaldıraç oranı 0,6'dır.
II. Özkaynakların aktif toplamına oranı 0,4'tür.
III. Duran varlıkların devamlı sermayeye oranı 0,72'dir.

✓ A. Toplam yabancı kaynak 600.000 TL: kaldıraç 600.000 ÷ 1.000.000 = 0,6 (I); özkaynak 400.000 TL, oranı 0,4 (II); devamlı sermaye 350.000 + 400.000 = 750.000 TL, oran 540.000 ÷ 750.000 = 0,72 (III). B özkaynak oranını ve devamlı sermayeyi atlar; C devamlı sermayeye özkaynağı katmayıp 540.000 ÷ 350.000 ≈ 1,54 bulur; D kaldıraçta yalnız uzun vadeli borçları alıp 0,35 bulur.
MALİ TABLOLAR · ORAN

Faaliyet oranları: stok ve alacak devir hızları, ortalama süreler, aktif ve özkaynak devir hızı

Muhasebe · Mali Tablolar Analizi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStok değerleme yöntemleri nelerdir? FIFO, ağırlıklı ortalama, hareketli ortalama ve LIFO ile dönem sonu stok ve satılan malın maliyeti nasıl hesaplanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ticari alacaklar ve stoklar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Farklı fiyatlarla alınan aynı malda maliyeti yöntem belirler: FIFO'da ilk alınan ilk çıkar, kalan stok son fiyatlardandır; ağırlıklı ortalamada dönemin, hareketli ortalamada her alıştan sonra yenilenen ortalama kullanılır; LIFO'da son alınan ilk çıkar. Fiyatlar yükselirken FIFO en yüksek stok ve kârı verir. TMS 2 LIFO'ya izin vermez.

Stok maliyet yöntemleri: FIFO, ortalama, LIFO

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Faaliyet oranları nelerdir? Stok devir hızı, alacak devir hızı, ortalama tahsil süresi ve aktif devir hızı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Faaliyet oranları varlıkların ne kadar etkin kullanıldığını ölçer. Stok devir hızı = satışların maliyeti ÷ ortalama stok; alacak devir hızı = kredili net satışlar ÷ ortalama ticari alacaklar. 360 gün devir hızına bölünürse stokta kalma süresi ve ortalama tahsil süresi bulunur; ikisinin toplamı faaliyet dönemidir. Aktif devir hızı = net satışlar ÷ toplam aktif.

Bir beyaz eşya bayisinin deposundaki buzdolabı ortalama kaç günde satılıyor, satılan buzdolabının parası kaç günde kasaya giriyor? İki sorunun cevabı iki orandan çıkar.

Devir hızı “bir yılda kaç tur” sorusudur. Stok devir hızının payı satışların maliyetidir, çünkü stok bilançoda maliyetle durur; Ticari alacaklar ve stoklar sayfasında satılan malın maliyetini bu yüzden ayrı hesaplamıştık. Alacak devir hızının payı ise kredili satışlardır, çünkü peşin satış alacak doğurmaz. Ortalama = (dönem başı + dönem sonu) ÷ 2; soru ortalama vermezse dönem sonu tutarı kullanılır.

Faaliyet oranları · Örnek A.Ş. (yıl 360 gün)
OranFormülSonuç
Stok devir hızıSMM ÷ Ortalama stok600.000 ÷ 150.000 = 4
Stokta kalma süresi360 ÷ Stok devir hızı90 gün
Alacak devir hızıKredili net satışlar ÷ Ortalama ticari alacaklar1.000.000 ÷ 125.000 = 8
Ortalama tahsil süresi360 ÷ Alacak devir hızı45 gün
Aktif devir hızıNet satışlar ÷ Toplam aktif1.000.000 ÷ 800.000 = 1,25
Özkaynak devir hızıNet satışlar ÷ Özkaynaklar1.000.000 ÷ 400.000 = 2,5
Net işletme sermayesi devir hızıNet satışlar ÷ (DV − KVYK)1.000.000 ÷ 200.000 = 5

Ortalama stok (120.000 + 180.000) ÷ 2 = 150.000, ortalama alacak (110.000 + 140.000) ÷ 2 = 125.000 TL'dir. Örnek A.Ş.'de mal depoya girdikten sonra ortalama 90 gün bekliyor, satıldıktan sonra parası 45 günde tahsil ediliyor: faaliyet dönemi 90 + 45 = 135 gün. Devir hızı yükseldikçe süre kısalır; aynı satışı daha az stok ve alacakla yapmak, işletmenin bağladığı parayı azaltır.

Akılda kalsın: Stok: SMM ÷ ortalama stok. Alacak: kredili satış ÷ ortalama alacak. Süre = 360 ÷ devir hızı. Faaliyet dönemi = stokta kalma + tahsil süresi. Hız artarsa süre kısalır.
Sınavda

Nasıl sorulurSatış, maliyet ve dönem başı-sonu stok ve alacak tutarları verilip devir hızı, süre ya da faaliyet dönemi; ya da devir hızı ve süreden bilinmeyen satış veya ortalama alacak sorulur.

TuzakStok devir hızında payı net satışlar almak (soru açıkça “satışlara göre” demedikçe). İkinci tuzak: alacak devir hızında peşin satışları da katmak.

Sınavda işaretleortalama tutar = (dönem başı + dönem sonu) ÷ 2.

↕Sırala paranın faaliyet turu

  1. Mal kredili satılır, ticari alacak doğar
  2. Mal satın alınır ve depoya girer
  3. Alacak tahsil edilir, para kasaya döner
  4. Mal satılana kadar stokta bekler

?Soru çöz

Satışlarının tamamını kredili yapan bir işletmenin net satışları 2.400.000 TL, ortalama ticari alacakları 400.000 TL, satışların maliyeti 1.440.000 TL, ortalama stokları 180.000 TL'dir. Yıl 360 gün kabul edildiğine göre işletmenin faaliyet dönemi (stokta kalma süresi ile ortalama tahsil süresinin toplamı) kaç gündür?

✓ D. Alacak devir hızı 2.400.000 ÷ 400.000 = 6, tahsil süresi 360 ÷ 6 = 60 gün; stok devir hızı 1.440.000 ÷ 180.000 = 8, stokta kalma süresi 360 ÷ 8 = 45 gün; toplam 105 gün. A yalnız tahsil süresini, C yalnız stokta kalma süresini verir; B devir hızlarını (6 + 8) toplar, süreye çevirmez.
MALİ TABLOLAR · ORAN

Kârlılık oranları: kâr marjları, aktif ve özkaynak kârlılığı, otofinansman

Muhasebe · Mali Tablolar Analizi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGenel kanuni yedek akçe nasıl hesaplanır? Birinci ve ikinci tertip yedek akçe nedir, statü ve olağanüstü yedekler ne zaman ayrılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Özkaynaklar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TTK m.519'a göre yıllık kârın %5'i, ödenmiş sermayenin %20'sine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılır (birinci tertip). Pay sahiplerine %5 kâr payı ödendikten sonra kârdan pay alacaklara dağıtılacak tutarın %10'u da yedeğe eklenir (ikinci tertip). İkisi 540 Yasal Yedekler'e, esas sözleşmenin öngördüğü yedek 541'e, genel kurulun ayırdığı 542 Olağanüstü Yedekler'e yazılır.

Kâr yedekleri ve TTK 519 (540, 541, 542)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kârlılık oranları nelerdir? Brüt ve net kâr marjı, aktif kârlılığı, özkaynak kârlılığı ve otofinansman oranı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Kâr marjları brüt satış kârını, faaliyet kârını ya da net kârı net satışlara böler: brüt, faaliyet ve net kâr marjı. Yatırım kârlılığı kârı yatırılan kaynağa böler: aktif kârlılığı = net kâr ÷ toplam aktif, özkaynak kârlılığı = net kâr ÷ özkaynaklar. Otofinansman oranı = yedekler ÷ ödenmiş sermaye; kârın işletmede bırakılma derecesini gösterir.

İki kafe aynı yıl 90.000 TL net kâr etti. Birine ortaklar 400.000, ötekine 900.000 TL koymuştu. Hangisi ortaklarını daha çok kazandırdı?

Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri sayfasında gördüğümüz ara toplamlar (brüt satış kârı, faaliyet kârı, dönem net kârı) burada payı, net satışlar ya da yatırılan kaynak paydayı oluşturur. Mali tablolar ve analiz teknikleri sayfasındaki dikey yüzde analizi de aynı marjları vermişti.

Kârlılık oranları · Örnek A.Ş.
OranFormülSonuç
Brüt kâr marjıBrüt satış kârı ÷ Net satışlar400.000 ÷ 1.000.000 = %40
Faaliyet kâr marjıFaaliyet kârı ÷ Net satışlar160.000 ÷ 1.000.000 = %16
Net kâr marjıNet kâr ÷ Net satışlar90.000 ÷ 1.000.000 = %9
Aktif kârlılığıNet kâr ÷ Toplam aktif90.000 ÷ 800.000 = %11,25
Özkaynak kârlılığıNet kâr ÷ Özkaynaklar90.000 ÷ 400.000 = %22,5
Otofinansman oranıYedekler ÷ Ödenmiş sermaye60.000 ÷ 250.000 = 0,24

Marjlar satış başına, kârlılık oranları yatırım başına kazancı ölçer. Özkaynak kârlılığı aktif kârlılığından büyükse fark borçtan gelir: Örnek A.Ş. varlıklarının yarısını borçla finanse ettiği için ortakların kazancı varlıkların kazancının iki katıdır. Özkaynaklar sayfasında gördüğümüz yedekler, otofinansman oranının payıdır: kâr dağıtılmayıp yedeğe ayrıldıkça işletme kendini kendi kârıyla finanse eder (bazı kitaplar bu oranı mali yapı oranları arasında sayar).

Akılda kalsın: Marj: kâr ÷ net satış. Kârlılık: net kâr ÷ aktif ya da özkaynak. Borç varsa özkaynak kârlılığı aktif kârlılığından büyüktür. Otofinansman: yedekler ÷ ödenmiş sermaye.
Sınavda

Nasıl sorulurGelir tablosu ve bilanço kalemleri verilip bir marj ya da kârlılık oranı; ya da oran verilip net kâr, satış veya özkaynak tutarı sorulur.

TuzakBrüt kâr marjını maliyet üzerinden hesaplamak; payda net satışlardır. İkinci tuzak: özkaynak kârlılığında paydaya aktif toplamını yazmak.

Sınavda işaretlekâr marjlarında payda her zaman net satışlardır.

⇄Bilgi eşleştirme oran → formül

?Soru çöz

Net satışları 800.000 TL, brüt kâr marjı %30, faaliyet giderleri 100.000 TL, dönem net kârı 72.000 TL ve özkaynakları 360.000 TL olan bir işletmeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 72.000 ÷ 360.000 = %20. A brüt kâr marjını faaliyet kâr marjı sanır: brüt satış kârı 240.000, faaliyet kârı 140.000 TL, marj %17,5'tir. C net kârı özkaynağa bölüp marj sanır; net kâr marjı 72.000 ÷ 800.000 = %9'dur. D satışların maliyetini (%70) brüt satış kârı sanır.
MALİ TABLOLAR · ORAN

Du Pont analizi: net kâr marjı × aktif devir hızı × özkaynak çarpanı

Muhasebe · Mali Tablolar Analizi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Du Pont analizi nedir? Aktif kârlılığı ve özkaynak kârlılığı hangi oranlara ayrıştırılır?

Kısa cevap: Du Pont analizi kârlılığı bileşenlerine ayırır: aktif kârlılığı = net kâr marjı × aktif devir hızı. Özkaynak kârlılığı = aktif kârlılığı × özkaynak çarpanı (aktif ÷ özkaynaklar), yani net kâr marjı × aktif devir hızı × özkaynak çarpanı. Böylece kârlılığın satış marjından mı, varlıkların etkin kullanılmasından mı, borçtan mı geldiği görülür.

İki işletmenin özkaynak kârlılığı aynı: %22,5. Biri lüks mağaza, öteki indirim marketi. Aynı sonuca nasıl ulaştıklarını bir çarpım zinciri gösterir.

Aktif kârlılığının formülü (net kâr ÷ aktif) araya net satışlar sokularak ikiye bölünür: net kâr ÷ net satışlar (marj) ile net satışlar ÷ aktif (devir hızı). Net satışlar pay ve paydada birbirini götürür, sonuç değişmez. Özkaynak kârlılığına geçmek için bir çarpan daha eklenir: aktif ÷ özkaynaklar.

Özkaynak kârlılığının üç kaynağı: satış başına kâr, varlıkların devir hızı ve borçla büyüyen kaynak yapısı.Görsel: Sınav Defteri
ROE = Net kâr marjı × Aktif devir hızı × AktifÖzkaynaklarÖzkaynak çarpanı = 1 ÷ (özkaynak ÷ aktif). Özkaynak oranı 0,5 ise çarpan 2, 0,4 ise 2,5'tir.

Lüks mağaza yüksek marj, düşük devir hızıyla; indirim marketi düşük marj, yüksek devir hızıyla aynı aktif kârlılığına ulaşabilir. Net kâr pozitifken borç kullanımı (yüksek özkaynak çarpanı) özkaynak kârlılığını büyütür; zararda aynı çarpan zararı büyütür. Borç, Mali yapı oranlarında gördüğümüz gibi riski de artırır. Aktif kârlılığını iyileştirmek için iki yol vardır: marjı artırmak (fiyat, maliyet) ya da aynı varlıkla daha çok satmak.

Akılda kalsın: ROA = marj × aktif devir hızı. ROE = ROA × aktif ÷ özkaynak. Çarpan, özkaynak oranının tersidir. Kâr pozitifse borç çarpanı büyütür, ROE'yi ROA'nın üstüne çıkarır; zararda ROE, ROA'dan daha derin negatiftir.
Sınavda

Nasıl sorulurNet kâr marjı, aktif devir hızı ve özkaynak oranı verilip aktif ya da özkaynak kârlılığı; ya da ikisi verilip üçüncüsü sorulur.

TuzakÖzkaynak oranıyla çarpmak; çarpan özkaynak oranının tersidir (0,5 ise 2 ile çarpılır). İkinci tuzak: aktif kârlılığında marjla devir hızını toplamak.

Sınavda işaretleDu Pont'ta net satışlar pay ve paydada birbirini götürür.

✎Boşluk doldurma Du Pont zinciri

Net kâr marjı %5, aktif devir hızı 2 olan işletmenin aktif kârlılığı yüzde olur. Varlıklarının %40'ı özkaynakla finanse edildiği için özkaynak çarpanı , özkaynak kârlılığı yüzde olur.

102,52547

?Soru çöz

Net kâr marjı %6, aktif devir hızı 1,5 olan bir işletmenin varlıklarının %50'si özkaynaklarla finanse edilmektedir. Du Pont analizine göre bu işletmenin özkaynak kârlılığı yüzde kaçtır?

✓ C. Aktif kârlılığı %6 × 1,5 = %9; özkaynak çarpanı 1 ÷ 0,5 = 2; özkaynak kârlılığı %9 × 2 = %18. A aktif kârlılığında durur; B çarpan yerine özkaynak oranıyla (0,5) çarpar; D aktif devir hızını atlayıp marjı çarpanla çarpar.
MALİ TABLOLAR · HESAPLAMA

Oranlardan bilinmeyen kalemi bulmak ve işlemlerin cari orana etkisi

Muhasebe · Mali Tablolar Analizi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Oranlar verildiğinde bilinmeyen bilanço kalemi nasıl bulunur? Borç ödeme, veresiye alım gibi işlemler cari oranı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Oranlar ortak paydalarla birbirine bağlanır: cari oran ve KVYK'dan dönen varlıklar, cari oran ile asit-test oranı farkından stoklar, stoktan ve stok devir hızından satışların maliyeti bulunur. Cari oran 1'den büyükken pay ve paydayı eşit azaltan işlem (borcun nakitle ödenmesi) oranı artırır, eşit artıran işlem (veresiye mal alımı) düşürür; yalnız dönen varlıklar arasında yer değiştiren işlem cari oranı değiştirmez.

Bir sınav sorusu yalnız üç sayı veriyor: cari oran 2,5, asit-test oranı 1,5, kısa vadeli borçlar 80.000 TL. Stok devir hızını sorabilir mi? Evet; zincir kurmak yeter.

Bilinmeyen kalem sorularında yol, paydası bilinen orandan başlamaktır. KVYK 80.000 TL ise cari oran 2,5'ten dönen varlıklar 200.000, asit-test 1,5'ten stoksuz dönen varlıklar 120.000 TL; aradaki fark stoklardır: 80.000 TL. Satışların maliyeti 480.000 TL verilirse stok devir hızı 480.000 ÷ 80.000 = 6, stokta kalma süresi 60 gündür.

Çözümlü örnek

Net kâr marjı %8, net kârı 64.000 TL, aktif devir hızı 2 olan işletmenin aktif toplamı nedir?

  1. Net satışlar: 64.000 ÷ 0,08 = 800.000.
  2. Aktif: 800.000 ÷ 2 = 400.000.
  3. Sağlama: aktif kârlılığı 64.000 ÷ 400.000 = %16 = %8 × 2.

Cevap: aktif toplamı 400.000 TL

İşlemlerin cari orana etkisi

Cari oranı 2 olan Örnek A.Ş. (400.000 ÷ 200.000) 50.000 TL'lik bir işlem yapsın. Pay ve payda aynı miktarda değişirse oran 1'den uzaklaşır ya da 1'e yaklaşır:

50.000 TL'lik işlemlerin etkisi (başlangıç: cari oran 2, asit-test 1,1)
İşlemCari oranAsit-test oranı
Kısa vadeli borcun nakitle ödenmesi350 ÷ 150 ≈ 2,33 · artarArtar
Veresiye mal alımı450 ÷ 250 = 1,8 · azalırAzalır
Alacağın tahsiliDeğişmezDeğişmez
Nakitle mal alımıDeğişmez170 ÷ 200 = 0,85 · azalır
Nakitle duran varlık alımı350 ÷ 200 = 1,75 · azalırAzalır
Uzun vadeli kredi alınıp nakit tutulması450 ÷ 200 = 2,25 · artarArtar

Kural yalnız cari oran 1'in üstündeyken geçerlidir; oran 1'in altındaysa borç ödemek oranı düşürür. Bu yüzden soruda oranın düzeyi mutlaka verilir.

Akılda kalsın: Payda bilinen orandan başla: KVYK → DV → stok → SMM. Cari oran > 1 iken eşit azaltma artırır, eşit artırma azaltır; dönen varlık içi değişim cari oranı değiştirmez ama stok işin içindeyse asit-testi değiştirir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki-üç oran ve bir tutar verilip başka bir kalem ya da oran; ya da bir işlemin cari oranı, asit-test oranını ya da net işletme sermayesini nasıl etkileyeceği sorulur.

TuzakBorç ödemenin cari oranı her durumda düşürdüğünü sanmak. İkinci tuzak: nakitle stok alımının asit-testi değiştirmediğini düşünmek.

Sınavda işaretleborcun nakitle ödenmesi net işletme sermayesini değiştirmez.

⇄Bilgi eşleştirme işlem → etkisi (cari oran 2)

?Soru çöz

Bir işletmenin cari oranı 2, asit-test oranı 1,2, kısa vadeli yabancı kaynakları 150.000 TL ve satışların maliyeti 540.000 TL'dir. Asit-test oranında dönen varlıklardan yalnız stoklar düşülmekte, stok devir hızında dönem sonu stoku kullanılmaktadır. Yıl 360 gün kabul edildiğine göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Dönen varlıklar 300.000 TL'dir.
II. Stoklar 180.000 TL'dir.
III. Stokta kalma süresi 80 gündür.

✓ A. Dönen varlıklar 150.000 × 2 = 300.000 TL (I). Stoksuz dönen varlıklar 150.000 × 1,2 = 180.000 TL, stoklar 300.000 − 180.000 = 120.000 TL; II yanlıştır, 180.000 TL asit-test oranının payıdır. Stok devir hızı 540.000 ÷ 120.000 = 4,5, stokta kalma süresi 360 ÷ 4,5 = 80 gündür (III). B süreyi hesaplamadan durur; C asit-testin payını stok sanır; D aynı hatayla II'yi kabul eder, oysa 180.000 TL'lik stokla süre 120 gün çıkar ve III ile çelişir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ne göre mali tablolarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Bilanço ve gelir tablosu, dipnot ve ekleriyle birlikte temel mali tabloları oluşturur.
II. Nakit akım tablosu temel mali tablolardandır.
III. Şarta bağlı gelir ve kârlar, gerçekleşme ihtimali yüksek olsa da tahakkuk ettirilmez.

✓ B. Temel mali tablolar bilanço ve gelir tablosudur, dipnot ve ekleri bunlara dahildir (I); şarta bağlı gelir tahakkuk ettirilmez, dipnotta açıklanır (III). II yanlıştır: nakit akım tablosu beş ek tablodan biridir. A şarta bağlı gelir ilkesini atlar; C ve D nakit akım tablosunu temel tablo sayar.Kaynak: Mali tablolar ve analiz teknikleri · Temel ve ek mali tablolar

?Soru 2

31 Aralık 2026 itibarıyla yapılan dönemsellik kayıtlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Aralık'ta kullanılan ve faturası Ocak'ta gelecek elektrik tüketimi Gelecek Aylara Ait Giderler hesabına borç yazılır.
II. Ocak 2027 kirasının Aralık'ta peşin tahsil edilen tutarı Gelir Tahakkukları hesabına borç yazılır.
III. Vadeli mevduatın henüz tahsil edilmemiş 2026 faizi Gelir Tahakkukları hesabına borç, Faiz Gelirleri hesabına alacak yazılır.

✓ C. Kazanılmış ama tahsil edilmemiş faiz 181 Gelir Tahakkukları hesabına borç, 642'ye alacak yazılır (III). I yanlıştır: bu döneme ait ve henüz ödenmemiş elektrik 770'e borç, 381 Gider Tahakkukları hesabına alacak yazılır; 180 peşin ödenen ve gelecek döneme ait gider içindir. II yanlıştır: peşin tahsil edilen ve gelecek döneme ait kira 380 Gelecek Aylara Ait Gelirler hesabına alacak yazılır; para önce geldiği için tahakkuk değildir. A ve B 180 ile 381'i karıştırır; D 380 ile 181'i karıştırır.Kaynak: Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri · Gelir ve gider tahakkukları (181, 381)

?Soru 3

Bir işletmenin dönem başı özkaynakları 1.800.000 TL, dönem sonu özkaynakları 2.300.000 TL'dir. Dönem içinde ortaklar 300.000 TL nakit sermaye koymuş, ortaklara 100.000 TL kâr payı dağıtılmıştır. Başka özkaynak hareketi olmadığına göre işletmenin dönem net kârı kaç TL'dir?

✓ C. Özkaynak 500.000 TL artmıştır; bunun 300.000 TL'si ortakların katkısıdır, çıkarılır; ortaklara verilen 100.000 TL kâr payı özkaynağı azalttığı için geri eklenir: 500.000 − 300.000 + 100.000 = 300.000 TL. A farkı doğrudan kâr sayar; B kâr payını geri eklemek yerine düşer; D sermaye artırımını düşmeyi unutur.Kaynak: Özkaynaklar · Özkaynak değişimleri ve dönem kârının bulunması

?Soru 4

Bir işletmenin ticari alacakları 2025'te 400.000 TL'den 2026'da 500.000 TL'ye çıkmış, stokları 160.000 TL'den 120.000 TL'ye inmiştir. Karşılaştırmalı tablolar analizine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Alacaklar 100.000 ÷ 400.000 = %25 artmış, stoklar 40.000 ÷ 160.000 = %25 azalmıştır; payda önceki dönemdir. B iki değişimi de cari döneme böler; C yalnız stokta cari döneme böler; D cari tutarı önceki tutara oranlayıp bulduğu endeksi (125 ve 75) değişim yüzdesi sanır.Kaynak: Mali tablolar ve analiz teknikleri · Analiz türleri ve karşılaştırmalı tablolar (yatay) analizi

?Soru 5

Bir anonim şirket sermaye artırımında itibari değeri 10 TL olan 20.000 payı 15 TL'den satmış, bedelin tamamı bankaya yatırılmıştır. Bu işlemin kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Sermaye itibari değerle 20.000 × 10 = 200.000 TL artar; fark 20.000 × 5 = 100.000 TL 520'ye alacak yazılır, bankaya 300.000 TL girer. A sermayeyi satış bedeliyle yazar; C primi gelir sanır, oysa ortaklardan gelen katkı sermaye yedeğidir; D primin yönünü ters kurar.Kaynak: Özkaynaklar · Sermaye yedekleri: ihraç primi ve yeniden değerleme (520, 522)

?Soru 6

Bir işletmenin net satışları 2023'te 400.000 TL, 2024'te 500.000 TL, 2025'te 600.000 TL'dir. 2023 baz yıl alınarak yapılan trend analiziyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. 600.000 ÷ 400.000 × 100 = 150; 2024'e göre değişim 100.000 ÷ 500.000 = %20'dir. A artış oranını (125 − 100) trend yüzdesi sanır; trend 125'tir. B 2025'i baz yıla değil 2024'e böler; C trend farkını yıllık artış sanır.Kaynak: Mali tablolar ve analiz teknikleri · Trend analizi

?Soru 7

Bir anonim şirketin dönem sonunda Dönem Kârı veya Zararı hesabına aktarılan gelirleri toplamı 1.200.000 TL, gider, maliyet ve indirimleri toplamı 950.000 TL'dir. Kurumlar vergisi oranı %25'tir ve dönem kârının tamamı vergiye tabidir. Bu şirketle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 690'ın alacak kalanı 1.200.000 − 950.000 = 250.000 TL; vergi 250.000 × %25 = 62.500 TL; net kâr 250.000 − 62.500 = 187.500 TL, 692 üzerinden 590'ın alacağına geçer. A kalanın yönünü ters bilir: gelirler alacağa yazıldığı için kâr alacak kalanıdır. C 691'in yönünü ters kurar; 691 borçlanır, 370 alacaklanır. D Özkaynaklar sayfasındaki kuralı karıştırır: kâr 570'e, zarar 580'e aktarılır.Kaynak: Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri · Kapanış: 690, 691, 692 ve 590

?Soru 8

Bir işletmenin dönem verileri şöyledir: brüt satışlar 600.000 TL, satıştan iadeler 40.000 TL, satılan ticari mallar maliyeti 330.000 TL, pazarlama, satış ve dağıtım giderleri 50.000 TL, genel yönetim giderleri 30.000 TL, faiz gelirleri 10.000 TL, kısa vadeli borçlanma giderleri 20.000 TL. Bu işletmenin faaliyet kârı kaç TL'dir?

✓ D. Net satışlar 600.000 − 40.000 = 560.000; brüt satış kârı 560.000 − 330.000 = 230.000; faaliyet kârı 230.000 − 50.000 − 30.000 = 150.000 TL. Faiz geliri ve borçlanma gideri faaliyet kârının altında kalır. A bu ikisini de katıp olağan kârı bulur; B iadeleri düşmeyi unutur; C brüt satış kârında durur.Kaynak: Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri · Gelir tablosunun basamakları (60–69)

?Soru 9

Bir anonim şirketin kâr dağıtımı ve zarar mahsubu kayıtlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Genel kurulun dağıtmaya karar verdiği kâr payı, ödeninceye kadar Ortaklara Borçlar hesabında izlenir.
II. Dönem net zararı geçmiş yıl zararlarına aktarılırken Geçmiş Yıllar Zararları hesabı alacaklandırılır.
III. Geçmiş yıl zararları yalnız ortakların yeni sermaye koymasıyla kapatılabilir.

✓ A. Kâr payı kararla birlikte ortaklara ödenecek bir borca dönüşür; ödeme gününe kadar 331'de bekler (I). II yönü ters kurar: 580 zararın aktarımında borçlanır, mahsupla alacaklanır. III yanlıştır: zarar yedeklerle ve geçmiş yıl kârlarıyla da kapatılabilir (TTK m.519/3). B 580'in yönünü bilmez; C zararın yalnız sermayeyle kapanacağını sanır; D iki yanlışı da kabul eder.Kaynak: Özkaynaklar · Kâr dağıtımı ve zararın mahsubu (570, 580, 590, 591)

?Soru 10

Bir üretim işletmesinin dönem içindeki direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderleri toplamı 500.000 TL'dir. Yarı mamul stoku dönem başında 40.000 TL, dönem sonunda 60.000 TL; mamul stoku dönem başında 80.000 TL, dönem sonunda 50.000 TL'dir. Satılan mamul maliyeti kaç TL'dir?

✓ D. Üretilen mamul maliyeti 500.000 + 40.000 − 60.000 = 480.000; satılan mamul maliyeti 480.000 + 80.000 − 50.000 = 510.000 TL. A üretilen mamul maliyetinde durur; B stok değişimlerini hiç hesaba katmaz; C iki stok değişimini de ters işaretle alır (500.000 − 40.000 + 60.000 − 80.000 + 50.000).Kaynak: Mali tablolar ve analiz teknikleri · Satışların maliyeti tablosu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Muhasebe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →