Türk bütçe sistemi: 5018 sayılı Kanun'a göre bütçe süreci ve denetim

Türkiye'de bütçenin hangi idareleri kapsadığını, Cumhurbaşkanlığından TBMM'ye ve uygulamaya kadar hangi aşamalardan geçtiğini, harcama sürecindeki görevlileri ve denetimi 5018 ve 6085'e göre öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
BÜTÇE · SINIFLANDIRMA

5018 sayılı Kanun: genel yönetim kapsamı ve bütçe türleri

Maliye · Bütçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

5018 sayılı Kanun hangi idareleri kapsar? Genel bütçe, özel bütçe ve düzenleyici-denetleyici kurum bütçesi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: 5018 sayılı Kanun genel yönetim kapsamındaki idareleri, yani merkezi yönetim, sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idareleri kapsar (m.2). Merkezi yönetim bütçesi üç cetvelden oluşur: (I) genel bütçe, (II) özel bütçeli idareler, (III) düzenleyici ve denetleyici kurumlar. (IV) sayılı cetvel sosyal güvenlik kurumlarıdır ve merkezi yönetim bütçesinin dışındadır.

Sağlık Bakanlığı, bir devlet üniversitesi ve Rekabet Kurumu aynı bütçe kanununda yer alıyor, ama aynı biçimde değil. Sosyal Güvenlik Kurumu ile belediyenin bütçesi ise bu kanunda hiç yok. Hangi idare hangi bütçeye girer?

Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu (5018) 2003'te kabul edildi, ana hükümleriyle 2005'te yürürlüğe girdi ve 1927 tarihli 1050 sayılı Muhasebe-i Umumiye Kanunu'nun yerini aldı (m.81, 82). Amacı kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli elde edilip kullanılmasını, hesap verebilirliği ve mali saydamlığı sağlamaktır (m.1). Kapsamı uluslararası sınıflandırmaya göre belirlenen genel yönetimdir (m.2, 3).

Merkezi yönetim bütçesi yalnız (I), (II) ve (III) sayılı cetvellerdeki idareleri kapsar; sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idarelerin kendi bütçeleri vardır.Görsel: Sınav Defteri
5018'e ekli cetveller ve bütçe türleri (m.12)
CetvelBütçe türüTanımÖrnek
(I)Genel bütçeDevlet tüzel kişiliğine dahil idarelerTBMM, Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar, Sayıştay, Gelir İdaresi Başkanlığı
(II)Özel bütçeBelirli bir hizmet için kurulan, gelir tahsis edilen ve bu gelirden harcama yetkisi verilen idarelerYÖK, ÖSYM, üniversiteler, TÜBİTAK, TÜİK
(III)Düzenleyici ve denetleyici kurum bütçesiKurul, kurum ya da üst kurul biçiminde örgütlenen bağımsız düzenleyicilerSPK, BDDK, EPDK, Rekabet Kurumu, RTÜK
(IV)Sosyal güvenlik kurumu bütçesiSosyal güvenlik hizmeti için kurulan idarelerSGK, İŞKUR
Cetvel yokMahalli idare bütçesiKendi meclislerince kabul edilirBelediye, il özel idaresi

Genel bütçeli idarelerde Hazine birliği geçerlidir: bütün gelirler Hazine veznelerine girer, giderler buradan ödenir, bu idareler özel vezne açamaz (m.6). Özel bütçeli idareler ise kendilerine tahsis edilen gelirle harcama yapar; Bütçe teorisi sayfasında gördüğümüz genellik ilkesinin bilinçli bir esnetilmesidir. Kanun bu türlerin dışında “herhangi bir ad altında” bütçe oluşturulmasını yasaklar (m.12).

Akılda kalsın: Genel yönetim = merkezi yönetim (I, II, III) + sosyal güvenlik (IV) + mahalli idareler. Merkezi yönetim bütçesi = I + II + III. (I) = Devlet tüzel kişiliği ve Hazine birliği; üniversite (II), SPK (III), SGK (IV).
Sınavda

Nasıl sorulurBir idare verilip hangi cetvelde ya da hangi bütçe türünde yer aldığı sorulur.

TuzakSGK'yı merkezi yönetim bütçesine katmaktır: SGK (IV) sayılı cetveldedir ve merkezi yönetim bütçesi (I), (II) ve (III)'ten oluşur. İkinci tuzak, üniversiteleri genel bütçeli saymaktır; YÖK, ÖSYM ve üniversiteler özel bütçelidir.

⇄Bilgi eşleştirme idare → cetvel

?Soru çöz

5018 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. SGK (IV) sayılı cetveldedir; merkezi yönetim bütçesi yalnız (I), (II) ve (III) sayılı cetvellerden oluşur (m.12). A m.12'yi, B genel bütçe tanımını, C m.6'daki Hazine birliği kuralını doğru aktarır.
BÜTÇE · İLKE

Anayasa m.161 ve 5018 m.13: bütçenin anayasal ve kanuni ilkeleri

Maliye · Bütçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaModern bütçe ilkeleri klasik ilkelerden nasıl ayrılır? Klasik (kalem) bütçe sisteminin özellikleri ve eksikleri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bütçe teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasik (kalem) bütçe, ödenekleri kurumlar ve harcama kalemleri (personel, kırtasiye, yolluk) itibarıyla verir; amacı harcamanın yasaya uygunluğunu denetlemektir ve çoğu kez geçen yılın ödeneğine artış eklenerek hazırlanır. Ne satın alındığını gösterir, ne üretildiğini göstermez. Modern ilkeler bu yüzden saydamlık, doğruluk, hesap verebilirlik, çok yıllılık, esneklik ve performansı öne çıkarır.

Modern bütçe ilkeleri ve kalem bütçe

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa m.161 bütçe hakkında hangi kuralları koyar? 5018'deki bütçe ilkeleri nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa m.161'e göre kamu idarelerinin harcamaları yıllık bütçelerle yapılır, bütçe kanununa bütçe dışı hüküm konulamaz, milletvekilleri Genel Kurulda gider artırıcı ya da gelir azaltıcı öneride bulunamaz, ödenek harcanabilecek tutarın sınırıdır. 5018 m.13 de gayri safi, tahsis etmeme, denklik, önceden izin, saydamlık ve çok yıllı tahmin gibi ilkeleri sayar.

Bütçe görüşmelerinde bir milletvekili, seçim bölgesindeki hastane için ödenek artırılmasını öneren bir önerge vermek istiyor. Meclis Başkanlığı önergeyi işleme koymuyor. Neden?

2017 Anayasa değişikliğiyle (6771) bütçeye ilişkin hükümler m.161'de toplandı; bütçenin görüşülmesi, değişiklik esasları ve kesin hesabı düzenleyen m.162–164 yürürlükten kaldırıldı. Bugün m.161'in getirdiği temel kurallar şunlardır:

  • Kamu iktisadi teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamaları yıllık bütçelerle yapılır.
  • Bütçe kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz.
  • Milletvekilleri Genel Kurulda bütçeler hakkındaki düşüncelerini açıklar, ama gider artırıcı veya gelir azaltıcı öneride bulunamaz.
  • Ödenek harcanabilecek tutarın sınırıdır; bu sınırın Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle aşılabileceğine dair bütçe kanununa hüküm konulamaz.
  • Cari yıl ödeneklerini artıran ya da cari ve izleyen yıllara mali yük getiren tekliflerde karşılık olarak mali kaynak gösterilmesi zorunludur.

5018 m.13: kanundaki bütçe ilkeleri

5018, Bütçe teorisi sayfasında gördüğümüz klasik ve modern ilkelerin çoğunu kanun hükmüne çevirir. Dikkat: (g) bendi gelirin belirli bir gidere ayrılmamasını, (o) bendi ise ödeneğin belirli bir amaca ayrılmasını ister; ikisi çelişmez, ilki genelliğin, ikincisi ayrıntı ilkesinin karşılığıdır.

5018 m.13'ün bentleri ve karşılık gelen ilke
BentHüküm (özet)İlke
(d)Bütçe, izleyen iki yılın tahminleriyle birlikte görüşülürÇok yıllılık
(f)Tüm gelir ve giderler gayri safi gösterilirGenellik (gayri safi)
(g)Belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilmemesi esastırGenellik (adem-i tahsis)
(h)Gelir ve gider denkliğinin sağlanması esastırDenklik
(i)Bütçe, yılı başlamadan kabul edilmedikçe uygulanamazÖnceden izin
(j)Bütçeyi ilgilendirmeyen hususlara yer verilmezBütçe dışı hüküm yasağı
(l), (e)Açıklık, doğruluk, mali saydamlıkSaydamlık, doğruluk
(m)Tüm gelir ve giderler bütçede gösterilirGenellik (tümlük)
(o)Ödenekler belirli amaçlara tahsis edilirAyrıntı (tasrih)
Akılda kalsın: 2017'den beri bütçenin anayasal evi tek maddedir: m.161 (162–164 mülga). Milletvekili Genel Kurulda gider artıramaz, gelir azaltamaz; ödenek sınırdır, CBK ile aşılamaz. 5018'de gelir tahsis edilmez (g), ödenek tahsis edilir (o).
Sınavda

Nasıl sorulurAnayasa m.161'in hükümleri öncüllerle sorulur ya da 5018 m.13'teki bir bent verilip hangi ilkeye karşılık geldiği istenir.

TuzakBütçenin görüşülmesini ve kesin hesabı hâlâ m.162–164'te aramaktır; bu maddeler 2017'de kaldırıldı. İkinci tuzak, (g) ve (o) bentlerini birbirinin çelişkisi sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme 5018 m.13 → ilke

?Soru çöz

Anayasa'nın 161. maddesine göre;
I. Bütçe kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hüküm konulamaz.
II. Milletvekilleri Genel Kurulda kamu idare bütçeleri görüşülürken gider artırıcı öneride bulunamaz.
III. Harcanabilecek tutarın Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle aşılabileceğine dair bütçe kanununa hüküm konulamaz.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. Üç hüküm de m.161'de yer alır. A milletvekillerinin öneri yasağını ve CBK yasağını, C ödeneğin CBK ile aşılamayacağı kuralını, D bütçe dışı hüküm yasağını dışarıda bırakır.
BÜTÇE · SÜRE

Merkezi yönetim bütçesinin hazırlanması ve kabulü: Eylül'den Resmî Gazete'ye

Maliye · Bütçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla4749 sayılı Kanun'a göre kamu borçlanmasında yetki kimdedir? Borçlanma limiti nasıl belirlenir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu borçları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

4749 sayılı Kanun'a göre Türkiye Cumhuriyeti adına iç ve dış borç almaya ve Hazine garantisi vermeye Hazine ve Maliye Bakanı yetkilidir (m.4). Yıllık net borç kullanımı bütçe kanunundaki başlangıç ödenekleri ile tahmini gelirler arasındaki farkla sınırlıdır; limit yıl içinde en fazla %5, yetmezse Cumhurbaşkanı kararıyla ilave %5 artırılabilir (m.5). Borç faizleri bütçe ödenekleriyle karşılanır (m.14).

4749: borçlanma yetkisi ve limit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Merkezi yönetim bütçesi nasıl hazırlanır ve kabul edilir? Hangi aşama hangi süreye bağlıdır?

Kısa cevap: Hazırlık, orta vadeli programın en geç Eylül'ün ilk haftası sonuna kadar yayımlanmasıyla başlar; Bütçe Çağrısı en geç 15 Eylül'de çıkar, idareler tekliflerini Eylül sonuna kadar gönderir. Cumhurbaşkanı teklifi mali yılbaşından en az 75 gün önce TBMM'ye sunar; Bütçe Komisyonu 55 günde görüşür, Genel Kurul yılbaşına kadar karara bağlar.

Bir bakanlığın strateji geliştirme biriminde Eylül telaşı var: orta vadeli program yayımlandı, ödenek tavanları belli oldu, Bütçe Hazırlama Rehberi geldi ve teklifin ay sonuna kadar gönderilmesi gerekiyor.

Merkezi yönetim bütçe kanun teklifini Cumhurbaşkanlığı hazırlar ve idareler arasında koordinasyonu sağlar (5018 m.16). Bu işleri Cumhurbaşkanlığına bağlı Strateji ve Bütçe Başkanlığı yürütür (1 sayılı CBK m.37). Takvim:

  1. Orta vadeli program (OVP): makro politikaları, gelecek üç yılın gelir-gider tahminlerini, bütçe dengesini ve idarelerin ödenek teklif tavanlarını içerir; en geç Eylül'ün ilk haftası sonuna kadar Resmî Gazete'de yayımlanır (m.16).
  2. Bütçe Çağrısı ve eki Bütçe Hazırlama Rehberi, Yatırım Genelgesi ile birlikte en geç 15 Eylül'de yayımlanır (m.16).
  3. İdareler gerekçeli tekliflerini en geç Eylül sonuna kadar Cumhurbaşkanlığına gönderir (m.17). TBMM, Sayıştay ve düzenleyici-denetleyici kurumlar ise bütçelerini Eylül sonuna kadar doğrudan TBMM'ye gönderir (m.18).
  4. Cumhurbaşkanı teklifi mali yılbaşından en az 75 gün önce TBMM'ye sunar (Anayasa m.161; 5018 m.18).
  5. Bütçe Komisyonu (TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu) teklifi 55 gün içinde görüşür; Genel Kurul bütçeyi mali yılbaşına kadar karara bağlar ve kanun Resmî Gazete'de yayımlanır (Anayasa m.161; 5018 m.19).
Hazırlık Eylül'de yürütmede, Ekim ortasından yılbaşına kadar mecliste yürür.Görsel: Sınav Defteri

Bütçe kanunu borçlanma ve garanti sınırlarını da içerir (m.15); Kamu borçları sayfasında gördüğümüz net borç kullanımı limiti bu kanuna bağlıdır.

Ek bilgi: teklifin ekleri, Genel Kurul ve yatırım programı

Teklife bütçe gerekçesi, yıllık ekonomik rapor, vazgeçilen kamu gelirleri cetveli ve kamu borç yönetimi raporu eklenir (5018 m.18); genel bütçe gelir teklifini Cumhurbaşkanlığı hazırlar (m.17). Genel Kurulda idare bütçeleri ve değişiklik önergeleri ayrıca görüşme yapılmadan okunur ve oylanır (m.19). Bütçe kanunu izleyen iki yılın tahminlerini, açığın nasıl kapatılacağını ve vazgeçilen vergi gelirlerini de gösterir (m.15). Bütçe yürürlüğe girdikten sonra 15 gün içinde yatırım programı Cumhurbaşkanı kararıyla yayımlanır (m.19).

Bütçe yetişmezse ya da yetmezse: karıştırılan çift
ÖlçütGeçici bütçeEk bütçe
SorunBütçe kanunu yılbaşına yetişmediYıl içinde ödenek yetmedi ya da öngörülmeyen hizmet doğdu
ÇözümGeçici bütçe kanunu; o da yoksa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranıyla artırılarak uygulanırKarşılığı gelir gösterilerek kanunla ek ödenek
DayanakAnayasa m.161; 5018 m.195018 m.19
Akılda kalsın: Eylül: OVP (1. hafta) → Bütçe Çağrısı (15'i) → teklifler (sonu). Ekim ortası: TBMM'ye (en az 75 gün önce). 55 gün komisyon, yılbaşına kadar Genel Kurul. Yetişmezse geçici bütçe, o da yoksa geçen yılın bütçesi + yeniden değerleme. Yetmezse ek bütçe.
Sınavda

Nasıl sorulurTakvimdeki sıra ya da süreler sorulur: 75 gün, 55 gün, Eylül tarihleri.

Tuzak75 ve 55 günü karıştırmaktır: 75 gün teklifin sunulma süresi, 55 gün komisyonun görüşme süresidir. İkinci tuzak, geçici bütçe ile ek bütçeyi karıştırmaktır; biri yetişmeyen, öteki yetmeyen bütçe içindir.

↕Sıralama bütçe takvimi

  1. İdareler gerekçeli bütçe tekliflerini Cumhurbaşkanlığına gönderir.
  2. Orta vadeli program Resmî Gazete'de yayımlanır.
  3. Bütçe Komisyonu teklifi görüşür.
  4. Bütçe Çağrısı ve Bütçe Hazırlama Rehberi yayımlanır.
  5. Cumhurbaşkanı bütçe kanun teklifini TBMM'ye sunar.

?Soru çöz

Merkezi yönetim bütçesinin hazırlanması ve kabulüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Teklif mali yılbaşından en az 75 gün önce sunulur; 55 gün Bütçe Komisyonunun görüşme süresidir (Anayasa m.161). B 5018 m.16'yı, C m.161 ve m.19'u, D m.18'in son fıkrasını doğru aktarır.
BÜTÇE · HESAP

Bütçenin uygulanması: ödenek, aktarma, yedek ve örtülü ödenek, yüklenme

Maliye · Bütçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKlasik bütçe ilkeleri nelerdir? Birlik, genellik ve yıllık ilkelerinin istisnaları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bütçe teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasik bütçe ilkeleri, meclisin bütçeyi kolayca görüp denetleyebilmesi için geliştirilmiş kurallardır: birlik (tek bütçe), genellik (gelir ve giderlerin brüt gösterilmesi, gelirlerin belirli giderlere ayrılmaması), yıllık, önceden izin, ayrıntı (tasrih) ve denklik. Ortak amaçları bütçe hakkını korumaktır; özel bütçe, fon ve döner sermaye gibi uygulamalar bu ilkeleri aşındırır.

Klasik bütçe ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bütçe ödenekleri nasıl kullanılır? Yedek ödenek, örtülü ödenek, ödenek aktarması ve yüklenme kuralları nelerdir?

Kısa cevap: İdareler ödeneklerin üzerinde harcama yapamaz; kullanılmayan ödenek yıl sonunda iptal edilir (5018 m.20). Kurumlar arası aktarma kural olarak kanunla, kurum içi aktarma tertip ödeneğinin %20'sine kadar yapılır (m.21). Yedek ödenek genel bütçe ödeneklerinin %2'sine kadar konur, aktarma yetkisi Cumhurbaşkanınındır; örtülü ödenek genel bütçe başlangıç ödeneklerinin binde beşini geçemez.

Kış sert geçti; bir valiliğin yakacak ödeneği Kasım'da bitti, öte yandan aynı idarenin kırtasiye ödeneği duruyor. Bir bakanlıkta ise yıl ortasında öngörülmeyen bir afet hizmeti doğdu. Para nereden bulunur?

Bütçe teorisi sayfasında gördüğümüz ayrıntı ilkesi gereği ödenek “şu amaçla, şu kadar” verilir; idare ödeneğin üzerinde harcama yapamaz (m.20). Yıl içinde esneklik şu araçlarla sağlanır:

Ödeneği esneten araçlar
AraçKuralYetki
Ödenek aktarması (kurumlar arası)Kural olarak kanunla; genel bütçe ödeneklerinin %10'unu geçmemek üzere usulü bütçe kanununda (m.21)TBMM / bütçe kanununun verdiği yetki
Ödenek aktarması (kurum içi)Aktarma yapılacak tertipteki ödeneğin %20'sine kadar; personel giderinden ve daha önce aktarma yapılmış tertipten aktarılamaz (m.21)İdare; aşan kısım Cumhurbaşkanlığı
Yedek ödenekÖdenek yetersizliği ve öngörülmeyen hizmetler için; genel bütçe ödeneklerinin %2'sine kadar (m.23)Cumhurbaşkanı
Örtülü ödenekCumhurbaşkanlığı bütçesinde; istihbarat, milli güvenlik, devlet itibarı; genel bütçe başlangıç ödeneklerinin binde beşini geçemez; kişisel ve siyasi parti harcamasında kullanılamaz (m.24)Cumhurbaşkanı
Ek bütçeKarşılığı gelir gösterilerek (m.19)TBMM (kanun)
Ek bilgi: ödeneğin serbest bırakılması

Genel bütçeli idareler ayrıntılı harcama programı hazırlar; program Cumhurbaşkanlığınca vize edilir ve ödenek serbest bırakma oranlarına göre kullanılır (m.20). Yedek ödenekten yapılan aktarmaların dağılımı yıl bitimini izleyen 15 gün içinde ilan edilir (m.23).

Çözümlü örnek

Genel bütçe başlangıç ödenekleri 12.000 milyar TL olsun. Yedek ödenek ve örtülü ödenek en çok ne kadar olabilir?

  1. Yedek ödenek: 12.000 × 0,02 = 240 milyar TL.
  2. Örtülü ödenek: 12.000 × 0,005 = 60 milyar TL.

Yedek ödenek en çok 240, örtülü ödenek en çok 60 milyar TL

Yüklenme: geleceğe borç altına girmek

Yüklenme, iş, mal ya da hizmet karşılığında geleceğe yönelik ödeme yükümlülüğüne girmektir. Kural ve iki istisnası:

  • Kural (m.26): yeterli ödeneği olmayan iş için yüklenmeye girişilemez; yüklenme mali yılla sınırlıdır.
  • Ertesi yıla geçen yüklenme (m.27): yiyecek, yakacak, temizlik, güvenlik gibi sürekli işlerde; ödeneğin %50'sine kadar, izleyen yılın Haziran'ını ve 12 ayı aşmamak üzere.
  • Gelecek yıllara yaygın yüklenme (m.28): bir yılda bitmeyen yatırım projelerinde.
Akılda kalsın: Kurum içi aktarma %20, kurumlar arası kanunla (bütçe kanunu yetkisi %10), yedek %2, örtülü binde 5. Yedek “öngörülmeyen için”, örtülü “gizli devlet hizmeti için”. Sürekli iş: ertesi yıla %50, en geç Haziran; yatırım: gelecek yıllara yaygın.
Sınavda

Nasıl sorulurOranlar ve yetkili merci sorulur ya da bir ödenek tutarından üst sınır hesaplatılır.

TuzakYedek ödenek (%2) ile örtülü ödeneği (binde 5) karıştırmaktır. İkinci tuzak, kurum içi aktarmada personel giderlerinden diğer tertiplere de aktarma yapılabileceğini sanmaktır; bu yasaktır.

✎Boşluk doldurma ödenek sınırları

Bir kurumun bir tertibindeki ödenek 400 milyon TL'dir; kurum kendi bütçesi içinde bu tertibe en çok milyon TL aktarabilir. Genel bütçe başlangıç ödenekleri 8.000 milyar TL ise örtülü ödenek en çok milyar TL olabilir.

?Soru çöz

5018 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yedek ödenekten aktarma yapmaya Cumhurbaşkanı yetkilidir (m.23). A m.20'nin, B m.26'nın, D m.24'ün hükmüdür.
BÜTÇE · SÜREÇ

Harcama süreci: harcama talimatından ödemeye

Maliye · Bütçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

5018'e göre bir kamu harcaması hangi aşamalardan geçer? Harcama yetkilisi, gerçekleştirme görevlisi ve muhasebe yetkilisinin görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Harcama, harcama yetkilisinin talimatıyla başlar (5018 m.32). Gerçekleştirme görevlisi işi yaptırır, malı teslim alır, belgeleri hazırlar (m.33); harcama yetkilisi ödeme emri belgesini imzalar. Muhasebe yetkilisi imzaları, belgelerin tamlığını, maddi hatayı ve hak sahibinin kimliğini kontrol edip öder (m.61). Harcama yetkilisi ile muhasebe yetkilisi aynı kişi olamaz.

Bir il müdürlüğü yangın söndürme tüpü alacak. Alımı kim başlatır, malı kim teslim alır, parayı kim öder ve bir hata çıkarsa kim sorumludur?

5018 kamu harcamasını birbirini denetleyen görevlilere böler. Amaç, kaynağı kullanma kararı veren, işi yapan ve parayı ödeyen kişilerin ayrı olmasıdır; bu görevler ayrılığı hem hatayı hem yolsuzluğu zorlaştırır.

Mali yönetimde görevliler
GörevliKimdir?Görevi ve sorumluluğu
Üst yönetici (m.11)Bakanlıklarda Cumhurbaşkanının belirlediği en üst yönetici; il özel idaresinde vali, belediyede belediye başkanıKaynakların etkili, ekonomik, verimli kullanımı; Bakana, mahalli idarelerde meclise karşı sorumlu
Harcama yetkilisi (m.31, 32)Ödenek tahsis edilen harcama biriminin en üst yöneticisiHarcama talimatı verir, ödeme emri belgesini imzalar; talimatın mevzuata uygunluğundan sorumludur
Gerçekleştirme görevlisi (m.33)Harcama yetkilisinin belirlediği görevliİşi yaptırır, malı ya da hizmeti teslim alır, ödeme belgelerini hazırlar
Muhasebe yetkilisi (m.61, 62)Genel bütçede Hazine ve Maliye Bakanlığınca, diğer idarelerde üst yöneticice atanırÖdeme öncesi kontrol, ödeme, kayıt ve raporlama
Mali hizmetler birimi (m.60)İdarenin strateji geliştirme birimiStratejik plan ve bütçe hazırlığı, ön mali kontrol, faaliyet raporu, iç kontrol çalışmaları

Harcama talimatında hizmet gerekçesi, işin konusu ve tutarı, süresi, kullanılabilir ödenek ve gerçekleştirme usulü yer alır (m.32). Gider, ödeme emri belgesinin harcama yetkilisince imzalanması ve tutarın hak sahibine ödenmesiyle tamamlanır (m.33). Harcama yetkisi devredilebilir, ama devretmek devredenin idari sorumluluğunu kaldırmaz; kurul kararıyla yapılan harcamada sorumluluk kurula aittir (m.31).

Muhasebe yetkilisinin sınırlı kontrolü

Muhasebe yetkilisi ödeme emri belgesinde dört şeye bakar: yetkililerin imzası, mevzuatta sayılan belgelerin tamlığı, maddi hata ve hak sahibinin kimliği (m.61). Mevzuatta sayılmayan belgeyi arayamaz; sorumluluğu incelemesi gereken belgelerle sınırlıdır. Eksik ya da hatalı belgeyi en geç bir iş günü içinde gerekçesiyle harcama yetkilisine geri gönderir. Harcama yetkilisi ile muhasebe yetkilisi görevi aynı kişide birleşemez; ön mali kontrol görevini yürütenler de mali işlem sürecinde görev alamaz (m.60).

Akılda kalsın: Talimat (harcama yetkilisi) → iş ve teslim (gerçekleştirme görevlisi) → ödeme emri imzası (harcama yetkilisi) → dört kontrol ve ödeme (muhasebe yetkilisi). Muhasebe yetkilisi “alım gerekli miydi?” diye sormaz; o soru harcama yetkilisinindir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görev tarif edilip hangi görevliye ait olduğu sorulur ya da muhasebe yetkilisinin kontrol kapsamı öncüllerle istenir.

TuzakMuhasebe yetkilisine harcamanın yerindeliğini ve ekonomikliğini denetleme görevi vermektir. İkinci tuzak, harcama yetkisinin devriyle devredenin sorumluluğunun tamamen kalktığını sanmaktır.

↕Sıralama harcama süreci

  1. Muhasebe yetkilisi belgeleri kontrol edip ödemeyi yapar.
  2. Gerçekleştirme görevlisi malı teslim alır ve ödeme belgelerini hazırlar.
  3. Harcama yetkilisi harcama talimatı verir.
  4. Harcama yetkilisi ödeme emri belgesini imzalar.

?Soru çöz

5018 sayılı Kanun'a göre muhasebe yetkilisi ödeme aşamasında aşağıdakilerden hangisini kontrol etmekle yükümlü değildir?

✓ D. Muhasebe yetkilisinin sorumluluğu imza, belge tamlığı, maddi hata ve hak sahibinin kimliğiyle sınırlıdır (m.61); ödeneğin etkili ve ekonomik kullanılmasından harcama yetkilisi sorumludur (m.32). A, B ve C m.61'de sayılan kontrollerdir.
BÜTÇE · DENETİM

İç kontrol, ön mali kontrol ve iç denetim

Maliye · Bütçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İç kontrol ile iç denetim arasındaki fark nedir? Ön mali kontrolü kim yapar? İç denetçi kime rapor verir?

Kısa cevap: İç kontrol, idarenin faaliyetleri etkili, ekonomik ve verimli yürütmek, varlıkları korumak ve güvenilir bilgi üretmek için kurduğu mali ve diğer kontrollerin bütünüdür (5018 m.55). Ön mali kontrolü harcama birimleri ve mali hizmetler birimi yapar (m.58). İç denetim, iç denetçilerin üst yöneticiye bağlı yürüttüğü bağımsız, nesnel güvence sağlama ve danışmanlık faaliyetidir (m.63).

Bir bakanlıkta iç denetçi, il müdürlüklerindeki hizmet alımlarını risk analizine göre incelemiş ve raporunu yazmış. Rapor kime gider, sonra ne olur? Sayıştay denetçisinin işinden farkı nedir?

İç kontrol bir birim değil, idarenin bütün işleyişine yayılmış bir sistemdir: görev tanımları, onay zincirleri, kayıt düzeni, risk yönetimi. 5018'e göre mali yönetim ve kontrol sistemi harcama birimleri, muhasebe ve mali hizmetler, ön mali kontrol ve iç denetimden oluşur (m.57). Mali yönetim ve kontrol standartlarını Hazine ve Maliye Bakanlığı, iç denetim standartlarını İç Denetim Koordinasyon Kurulu belirler (m.55).

Ön mali kontrol, işlemler gerçekleştirilirken harcama birimlerinde ve mali hizmetler biriminde yapılan kontrollerdir; mali karar ve işlemlerin hazırlanması, yüklenme, gerçekleştirme ve belgelendirme aşamalarını kapsar ve yönetim sorumluluğu çerçevesinde yürütülür (m.58).

İç denetim ise sonradan ve dışarıdan bakar. İç denetçi risk analizine dayanarak yönetim ve kontrol yapılarını değerlendirir, harcama sonrası yasal uygunluk ve performans denetimi yapar, öneride bulunur (m.64). Görevinde bağımsızdır, asli görevi dışında görev verilemez; raporlarını doğrudan üst yöneticiye sunar, üst yönetici raporları ve yapılan işlemleri en geç iki ay içinde İç Denetim Koordinasyon Kuruluna gönderir. Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlı bu kurul yedi üyeden oluşur (m.66).

Kontrol ve denetim katmanları
KatmanKim yapar?Ne zaman?Kime hesap verir?
Ön mali kontrolHarcama birimi, mali hizmetler birimiİşlem sırasında, ödeme öncesiÜst yönetici
İç denetimİç denetçi (idare içinden, bağımsız)Sonradan, risk odaklıÜst yönetici; sonuçlar İç Denetim Koordinasyon Kuruluna
Dış denetimSayıştay (idare dışından)Harcama sonrasıTBMM

Hesap verme sorumluluğunun belgesi faaliyet raporudur: harcama yetkilileri birim raporlarını, üst yönetici idare faaliyet raporunu hazırlar ve kamuoyuna açıklar; Cumhurbaşkanlığı genel faaliyet raporunu düzenler (m.41).

Akılda kalsın: İç kontrol sistemin bütünü, ön mali kontrol “ödemeden önce”, iç denetim “sonradan, içeriden, üst yöneticiye”, dış denetim “sonradan, dışarıdan, TBMM'ye”. İç denetim raporu iki ayda İç Denetim Koordinasyon Kuruluna.
Sınavda

Nasıl sorulurKontrol ve denetim türleri tarif edilip adı istenir; iç denetçinin bağımsızlığı, rapor yolu ve İç Denetim Koordinasyon Kurulunun bağlılığı sorulur.

Tuzakİç denetimi işlem öncesi yapılan ön mali kontrolle karıştırmaktır. İkinci tuzak, iç denetçinin raporunu Sayıştaya ya da TBMM'ye sunduğunu sanmaktır.

✎Boşluk doldurma iç denetim raporu

İç denetçiler raporlarını doğrudan sunar; bu raporlar ve üzerine yapılan işlemler en geç ay içinde İç Denetim Koordinasyon Kuruluna gönderilir.

üst yöneticiyeikiSayıştayaaltı

?Soru çöz

5018 sayılı Kanun'a göre iç denetimle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. İç denetçi görevinde bağımsızdır ve asli görevi dışında görev verilemez (m.64). B ön mali kontrolü tarif eder; C raporun gittiği yeri yanlış verir, rapor üst yöneticiye sunulur; D kurulu Sayıştaya bağlar, oysa kurul Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlıdır (m.66).
BÜTÇE · DENETİM

Dış denetim: Sayıştay, kesin hesap ve kamu zararı

Maliye · Bütçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sayıştay neyi, kimin adına denetler? Kesin hesap kanunu ve genel uygunluk bildirimi ne zaman sunulur? Sayıştay kararlarına karşı hangi yollar vardır?

Kısa cevap: Sayıştay, merkezi yönetim bütçesindeki idareler ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler, sorumluların hesaplarını kesin hükme bağlar; mahalli idareleri de denetler (Anayasa m.160). Denetim düzenlilik ve performans denetimidir, yerindelik denetimi yapılamaz. Kesin hesap teklifi yıl sonundan en geç altı ay sonra sunulur, genel uygunluk bildirimi 75 gün içinde verilir.

Sayıştay denetçisi bir belediyede, piyasa fiyatının çok üstünde yapılan bir alım tespit ediyor. Belediye başkanı “Bu alımı yapmak bizim takdirimiz” diyor. Sayıştay neyi denetleyebilir, neyi denetleyemez?

Bağımsız bir kurum olan Sayıştayın (6085 m.3) denetimi iki türlüdür (m.36): düzenlilik denetimi hesap ve işlemlerin mevzuata uygunluğunu, mali tabloların güvenilirliğini ve iç kontrol sistemini; performans denetimi idarenin kendi belirlediği hedef ve göstergelere ulaşıp ulaşmadığını inceler. Sayıştay yerindelik denetimi yapamaz, idarenin takdir yetkisini sınırlayan karar alamaz (m.35).

Hesap yargılaması ve kanun yolları

Denetçi kamu zararı tespit ederse yargılamaya esas rapor düzenler. Sayıştay daireleri birer hesap mahkemesidir ve kamu zararının sorumlulardan tazminine hükmedebilir (m.23, 50). Daire ilamına karşı 60 gün içinde Temyiz Kuruluna başvurulur, bu kurulun kararları kesindir (m.55); Temyiz Kurulu kararlarına karşı 15 gün içinde bir kez karar düzeltme istenebilir (Anayasa m.160; 6085 m.57). Sayıştay kararlarına karşı idari yargı yoluna gidilemez. Vergi ve benzeri yükümlülüklerde Danıştay ile Sayıştay kararları çelişirse Danıştay kararları esas alınır (Anayasa m.160).

Kamu zararı, kamu görevlilerinin kasıt, kusur ya da ihmalinden kaynaklanan mevzuata aykırı karar, işlem ya da eylemle kamu kaynağında artışa engel olunması ya da eksilmeye yol açılmasıdır: fazla ödeme, mal almadan ödeme, rayiç bedelin üstünde alım gibi (5018 m.71). Zarar faiziyle tahsil edilir.

Kesin hesap

Kesin hesap kanunu teklifini Hazine ve Maliye Bakanlığı hazırlar, Cumhurbaşkanı mali yılın sonundan en geç altı ay sonra, yani Haziran sonuna kadar TBMM'ye sunar (Anayasa m.161; 5018 m.42). Sayıştay genel uygunluk bildirimini teklifin verilmesinden itibaren en geç 75 gün içinde sunar. Kesin hesap, yeni yılın bütçe kanunu teklifiyle birlikte görüşülür.

Toplu süre tablosu: bütçe ve denetim
İşlemSüreDayanak
Orta vadeli program, Bütçe Çağrısı, idare teklifleriEylül ilk hafta sonu, 15 Eylül, Eylül sonu5018 m.16, 17
Bütçe teklifinin TBMM'ye sunulmasıMali yılbaşından en az 75 gün önceAY m.161
Bütçe Komisyonunda görüşme55 günAY m.161
Kesin hesap kanunu teklifiMali yıl sonundan en geç 6 ay sonra (Haziran sonu)AY m.161; 5018 m.42
Genel uygunluk bildirimiKesin hesap teklifinden itibaren en geç 75 günAY m.161; 5018 m.43
Daire ilamına temyizTebliğden itibaren 60 gün6085 m.55
Karar düzeltmeBildirimden itibaren 15 gün, bir kezAY m.160; 6085 m.57
Yargılamanın iadesiİlamın tebliğinden itibaren 5 yıl6085 m.56
Akılda kalsın: Sayıştay TBMM adına denetler: düzenlilik + performans, yerindelik yok. Daire = hesap mahkemesi; temyiz 60 gün, karar düzeltme 15 gün, idari yargı yok. Kesin hesap Haziran sonu, genel uygunluk bildirimi 75 gün, kesin hesap yeni bütçeyle birlikte görüşülür.
Sınavda

Nasıl sorulurSayıştayın denetim türleri, kararlarına karşı başvuru yolları ve kesin hesap süreleri öncüllerle sorulur.

TuzakSayıştay kararlarına karşı idari yargıya gidilebileceğini sanmaktır. İkinci tuzak, iki 75 günü karıştırmaktır: biri bütçe teklifinin yılbaşından önceki süresi, öteki genel uygunluk bildiriminin kesin hesap teklifinden sonraki süresidir.

⇄Bilgi eşleştirme süre → işlem

?Soru çöz

Sayıştayla ilgili;
I. Sayıştay, kamu idarelerinin harcamalarını yerindelik yönünden de denetleyerek idareye belirli bir politikayı uygulamayı zorunlu kılabilir.
II. Sayıştay dairelerinin ilamlarına karşı Temyiz Kuruluna başvurulabilir.
III. Sayıştayın kesin hükümlerine karşı idari yargı yoluna başvurulabilir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. Daire ilamlarına karşı 60 gün içinde Temyiz Kuruluna gidilir (6085 m.55). I yanlıştır: yerindelik denetimi yapılamaz (m.35). III yanlıştır: Sayıştay kararlarına karşı idari yargı yolu kapalıdır (Anayasa m.160). A ve C yanlış öncülleri doğru sayar; D idari yargı yolunu açık sanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Klasik (kalem) bütçe sistemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Birim maliyet ve iş ölçümü performans bütçenin araçlarıdır; kalem bütçe ne satın alındığını gösterir, ne üretildiğini ölçmez. A kalem yapısını, C artımcılığı, D yasal denetim amacını doğru anlatır.Kaynak: Bütçe teorisi · Modern bütçe ilkeleri ve kalem bütçe

?Soru 2

Bütçe ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Vergi kanunundan doğar; gelir tahmini aşılırsa fazla tutar da toplanır. Üst sınır olan ödenektir. A tahmin unsurunu, B izin unsurunu ve ödeneğin sınır işlevini, D 5018 m.3/o'daki mali yıl tanımını doğru anlatır.Kaynak: Bütçe teorisi · Bütçenin tanımı, unsurları ve nitelikleri

?Soru 3

Piyasa faizlerinin düştüğü bir dönemde Hazine, yüksek faizli eski borcu için alacaklılara düşük faizli yeni senet almayı ya da anaparalarını geri almayı önermektedir. Bu uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Faiz oranının düşürülmesi konversiyondur; alacaklıya seçenek sunulduğu için gönüllü konversiyondur. A vadeyi uzatır, faizi değil; B borcun hiç tanınmamasıdır; C ödemelerin ertelenmesidir.Kaynak: Kamu borçları · Borç ödeme, konversiyon, sürdürülebilirlik

?Soru 4

Kamu harcamalarının sınıflandırılmasıyla ilgili;
I. Fonksiyonel sınıflandırma, harcamayı yapan idareyi gösterir.
II. Ekonomik sınıflandırma, harcamanın eğitim, sağlık gibi hangi hizmet alanına gittiğini gösterir.
III. Ekonomik sınıflandırmada faiz giderleri ayrı bir kalem olarak izlenir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. Faiz giderleri ekonomik sınıflandırmanın ayrı bir kalemidir. I yanlıştır: harcayan idareyi kurumsal sınıflandırma gösterir. II yanlıştır: hizmet alanı fonksiyonel sınıflandırmanın konusudur. A ve C fonksiyonel ile kurumsal sınıflandırmayı, D fonksiyonel ile ekonomik sınıflandırmayı karıştırır.Kaynak: Kamu giderleri · İdari, fonksiyonel, ekonomik sınıflandırma

?Soru 5

Ricardo denkliğinin geçerli olduğu bir ekonomide, borçla finanse edilen bir vergi indiriminin etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hane halkı gelecekteki vergi artışını öngörerek indirimi biriktirir; özel tasarruf kamu tasarrufundaki azalmayı karşılar, talep ve faiz değişmez. A Keynesyen sonuçtur; C dışlama etkisini anlatır, oysa denklikte faiz değişmez; D borcun gelecekte vergiyle ödenmesi gerçeğini yok sayar.Kaynak: Kamu borçları · Ricardo denkliği ve dışlama

?Soru 6

Aşağıdaki kamu harcamalarından hangisi bir transfer harcamasıdır?

✓ C. Faiz ödemesinin karşılığında bugün bir mal ya da hizmet alınmaz; mali bir transferdir. A bir hizmetin karşılığıdır (personel gideri); B mal alımıdır; D yatırım harcamasıdır. Üçü de kaynakları devletin kullandığı reel harcamalardır.Kaynak: Kamu giderleri · Reel harcama ve transfer harcaması

?Soru 7

Bir yılda bütçe gelirleri 2.400, bütçe giderleri 2.700 milyar TL'dir. Giderlerin 450 milyar TL'si faiz ödemesidir. Bu yılın faiz dışı dengesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Faiz hariç giderler 2.700 − 450 = 2.250; faiz dışı denge 2.400 − 2.250 = 150 fazla. A faiz dahil bütçe dengesidir (2.400 − 2.700); B faizi giderlerden çıkarmak yerine açığa ekler; C sonucu doğru bulup işaretini ters okur.Kaynak: Bütçe teorisi · Denk bütçe ve bütçe açığı yaklaşımları

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi PPBS'yi performans bütçeden ayıran bir özelliktir?

✓ A. Seçeneklerin fayda-maliyet analiziyle karşılaştırılması ve çok yıllı programlama PPBS'nin ayırt edici aracıdır. B ve C performans bütçenin de özelliğidir; D her bütçe sisteminde geçerlidir, ayırt edici değildir.Kaynak: Bütçe teorisi · Performans bütçe ve PPBS

?Soru 9

Bir sulama projesinin maliyeti bugün 2.000 milyon TL'dir; proje bir yıl sonra 2.420 milyon TL toplumsal fayda sağlayıp sona erecektir. Sosyal iskonto oranı %10 ise projenin net bugünkü değeri kaç milyon TL'dir?

✓ C. Faydanın bugünkü değeri 2.420 ÷ 1,1 = 2.200; NBD = 2.200 − 2.000 = 200. A faydayı iskonto etmeden maliyetten çıkarır; B faydanın yüzde onunu alır; D farkı ters yönde hesaplar.Kaynak: Kamu giderleri · Ekonomik etkiler ve fayda-maliyet analizi

?Soru 10

Kamu borçlarının türleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. 4749 m.3'e göre vadesi bir yıldan kısa senet hazine bonosudur; devlet tahvilinin vadesi bir yıl ve daha uzundur. A dış borcun döviz ihtiyacını, B dalgalı borcun kullanım amacını, C zorunlu borcun vergiye benzerliğini doğru anlatır.Kaynak: Kamu borçları · Kamu borçlarının türleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Maliye soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →