Ticari alacaklar ve stoklar: KDV, satış indirimleri, senetler, şüpheli alacak, stok yöntemleri

Ticaret işletmesinin günlük kayıtlarını: KDV'nin 191–391 dengesini, senetlerin tahsil ve iskontosunu, şüpheli alacak karşılığını ve satılan malın maliyetini bulmayı öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Ticari mal alışı, satışı ve KDV: 191, 391, 360 ve 190 hesapları

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Ticari mal alış ve satışında KDV nasıl kaydedilir? İndirilecek KDV, Hesaplanan KDV, Devreden KDV ve Ödenecek Vergi ve Fonlar hesapları nasıl çalışır?

Kısa cevap: Mal alışında satıcıya ödenen KDV 191 İndirilecek KDV hesabına borç, satışta müşteriden alınan KDV 391 Hesaplanan KDV hesabına alacak yazılır; mal 153 Ticari Mallar hesabına KDV hariç tutarla girer. Ay sonunda 391 borçlandırılıp 191 alacaklandırılarak mahsup edilir: hesaplanan büyükse fark 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar hesabına alacak, indirilecek büyükse fark 190 Devreden KDV hesabına borç yazılır.

Bir kırtasiye toptancısı martta KDV hariç 50.000 TL'lik defter aldı, 80.000 TL'ye sattı. Vergi dairesine ödeyeceği KDV 16.000 değil 6.000 TL'dir; fark nereye gitti?

KDV'yi tüketici öder, işletme aracılık eder: alışta ödediği vergiyi satışta tahsil ettiğinden indirir, kalanı devlete öder. Bu yüzden KDV işletmenin geliri ya da gideri değildir; brüt satışlara ve malın maliyetine katılmaz. Aracılık iki karşıt hesapla izlenir: 191 İndirilecek KDV (dönen varlık) ve 391 Hesaplanan KDV (kısa vadeli yabancı kaynak).

Alış, satış ve ay sonu mahsubu

Yevmiye kaydı · Mart: veresiye mal alışı ve satışı (KDV %20)
HesapBorçAlacak
① Mal alışı (KDV hariç 50.000 TL)
153 Ticari Mallar50.000
191 İndirilecek KDV10.000
 320 Satıcılar60.000
Toplam60.00060.000
② Mal satışı (KDV hariç 80.000 TL)
120 Alıcılar96.000
 600 Yurtiçi Satışlar80.000
 391 Hesaplanan KDV16.000
Toplam96.00096.000
③ Ay sonu KDV mahsubu
391 Hesaplanan KDV16.000
 191 İndirilecek KDV10.000
 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar6.000
Toplam16.00016.000
Mahsup kaydından sonra 191 ve 391 kapanır; yalnız devlete ödenecek fark 360'ta kalır. Vergi ödenince 360 borçlandırılıp banka ya da kasa alacaklandırılır.Görsel: Sınav Defteri

İndirilecek KDV büyükse: 190 Devreden KDV

Nisanda KDV hariç 40.000 TL'lik alış, 30.000 TL'lik satış olduysa 191'de 8.000, 391'de 6.000 TL vardır. Devlete borç doğmaz; 2.000 TL gelecek aya taşınır: 391 6.000 ve 190 Devreden KDV 2.000 TL borçlanır, 191 8.000 TL alacaklanır. Mayısın mahsubunda 391 önce 191'i, sonra 190'ı karşılar; kalan olursa 360'a geçer.

Akılda kalsın: Alışta 1-9-1, satışta 3-9-1. Aldığında vergiyi “indirirsin” (191, aktif), sattığında “hesaplarsın” (391, pasif). Ay sonunda 391 hep borç tarafına geçer; büyük olan kazanır: 391 büyükse fark 360'a alacak (öde), 191 büyükse fark 190'a borç (devret).
Sınavda

Nasıl sorulurBir aylık alış ve satış verilip mahsup kaydında hangi hesabın kaç TL borç ya da alacak yazıldığı sorulur; ya da KDV işleyişiyle ilgili hangi ifadenin yanlış olduğu istenir.

TuzakÖdenen KDV tahsil edilenden küçükken farkın devreden KDV'ye yazıldığını söyleyen şık; bu durumda fark 360'a gider. İkinci tuzak: önceki aydan gelen 190 bakiyesini mahsupta unutmak.

Sınavda işaretleKDV hariç tutar 153 ve 600'e, vergi 191 ve 391'e yazılır.

✎Boşluk doldurma mayıs mahsubu

Mayısta KDV hariç 60.000 TL mal alan, 45.000 TL mal satan işletmede (KDV %20) 191 hesabında TL, 391 hesabında TL birikir. Mahsupta aradaki TL hesabına borç yazılır.

12.0009.0003.000190 Devreden KDV360 Ödenecek Vergi ve Fonlar21.000

?Soru çöz

Önceki aydan 2.000 TL devreden KDV'si bulunan bir işletme haziranda KDV hariç 70.000 TL'lik ticari malı peşin almış, 100.000 TL'lik ticari malı veresiye satmıştır. KDV oranı %20'dir. Haziran sonu KDV mahsup kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. 391'de 20.000, 191'de 14.000 ve 190'da 2.000 TL vardır; 391 borçlanarak ikisini kapatır, kalan 20.000 − 14.000 − 2.000 = 4.000 TL ödenecek vergidir. A önceki aydan devreden 2.000 TL'yi unutur; C hesaplanan büyükken farkı devreden KDV'ye yazar, yönü ters kurar; D mahsupta hesapların yönünü tersine çevirir: 391 alacak bakiyeli olduğu için borçlanarak kapanır.
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Satış indirimleri: satıştan iadeler, satış iskontoları, diğer indirimler ve alış iadeleri

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Satıştan iadeler, satış iskontoları ve diğer indirimler nasıl kaydedilir? Alış iadesi ve iskontosu hangi hesaba yazılır?

Kısa cevap: Brüt satışları azaltan indirimler 61 grubunda izlenir: iade edilen malın fatura tutarı 610 Satıştan İadeler, satıştan sonraki kasa ve miktar iskontoları 611 Satış İskontoları, hasarlı mal indirimi ve satıcının üstlendiği sevk gideri 612 Diğer İndirimler hesabına borç yazılır; KDV 391'den düzeltilir. Alıcıda ayrı hesap yoktur: alış iadesi ve iskontosu 153 ile 191'in alacağına yazılır.

200.000 TL'lik satış yapan bir toptancıya 10.000 TL'lik mal geri döndü, erken ödeyen bir müşteriye de 5.000 TL indirim yapıldı. Gelir tablosunun ilk satırı yine 200.000 TL'dir; net satışlar 185.000 TL.

Satış indirimleri satış hesabından düşülmez, ayrı hesaplarda toplanır; yönetim hem brüt satışı hem de ne kadarının geri döndüğünü görür. 61 grubu (−) işaretlidir: borç bakiyesi verir ve gelir tablosunda brüt satışlardan çıkarılır.

Karıştırılan üçlü: 610, 611, 612
HesapNe girer?Vaka
610 Satıştan İadelerSatılan malın iade edilen kısmının fatura tutarıMüşteri 30 adetten 5'ini geri gönderir
611 Satış İskontolarıFatura düzenlenip satış gerçekleştikten sonra yapılan kasa ve miktar iskontolarıVadesinden önce ödeyene %2 indirim; yıllık alımı belli tutarı aşan bayiye prim
612 Diğer İndirimlerHatalı, noksan ya da taşımada hasar görmüş mal için zorunlu indirim; satıcının ödediği sevk gideriKırık gelen koliler için alıcıya fiyat indirimi
Net satışlar = Brüt satışlar − (Satıştan iadeler + Satış iskontoları + Diğer indirimler)200.000 − (10.000 + 5.000) = 185.000 TL; KDV hiçbir satırda yer almaz.

İade kaydı ve maliyetin geri alınması

Veresiye satılan malın KDV hariç 10.000 TL'lik kısmı geri gelince alacak KDV'siyle birlikte azalır, hesaplanan KDV düzeltilir. Stoklar sürekli envanterle izleniyorsa mal depoya maliyetiyle geri girer: maliyetin %25 fazlasına satıldıysa maliyet 10.000 ÷ 1,25 = 8.000 TL'dir.

Yevmiye kaydı · Satıştan iade (sürekli envanter, KDV %20)
HesapBorçAlacak
① İadenin satış tutarı
610 Satıştan İadeler10.000
391 Hesaplanan KDV2.000
 120 Alıcılar12.000
Toplam12.00012.000
② İade edilen malın maliyeti
153 Ticari Mallar8.000
 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti8.000
Toplam8.0008.000

İadenin kâra etkisi satış tutarı kadar değil, kâr marjı kadardır: net satışlar 10.000 TL azalır ama satışların maliyeti de 8.000 TL azaldığı için brüt satış kârı yalnız 2.000 TL düşer.

Alıcı tarafı: ayrı hesap yok

Hesap planında “alıştan iadeler” ya da “alış iskontoları” hesabı yoktur; alıcı iadeyi ve iskontoyu malın maliyetinden düşer. KDV hariç 5.000 TL'lik mal satıcıya iade edilince 320 Satıcılar 6.000 TL borçlanır; 153 Ticari Mallar 5.000, 191 İndirilecek KDV 1.000 TL alacaklanır.

Akılda kalsın: 61 grubu satıcının defteridir: geri geldi 610, erken ödedi ya da çok aldı 611, kusurlu ya da hasarlı 612. Alıcının defterinde indirim hesabı aranmaz: maliyet düşer (153 alacak), KDV düzelir (191 alacak). İadenin brüt kâra etkisi marj kadardır.
Sınavda

Nasıl sorulurSürekli envanter kullanan ve belli kârla satan işletmeye iade gelir; net satışların, ticari malların, satışların maliyetinin ve brüt satış kârının ne kadar değiştiği öncüllerle sorulur. Ya da bir indirimin hangi hesaba yazılacağı istenir.

Tuzakİadenin brüt satış kârını iade tutarı kadar azalttığını sanmak; maliyet de geri alındığı için azalış marj kadardır.

Sınavda işaretlehasarlı mal indirimi 612'dir, 611 değil.

⇄Bilgi eşleştirme olay → hesap

?Soru çöz

Mallarını maliyetinin %20 fazlasına satan ve sürekli envanter yöntemini kullanan bir işletmeye, veresiye sattığı malların KDV hariç 6.000 TL'lik kısmı iade edilmiştir (KDV %20). Bu iadeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Net satışlar 6.000 TL azalır.
II. Satılan Ticari Mallar Maliyeti hesabı 5.000 TL alacaklanır.
III. Hesaplanan KDV hesabı 1.200 TL alacaklanır.

✓ C. İade 610'a 6.000 TL borç yazılır, net satışlar o kadar azalır (I); malın maliyeti 6.000 ÷ 1,2 = 5.000 TL olarak 153'e geri alınır ve 621 alacaklanır (II). III yanlıştır: satış KDV'si düzeltildiği için 391 alacaklanmaz, 1.200 TL borçlanır. A maliyet kaydını unutur; B ve D KDV düzeltmesinin yönünü ters kurar.
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Senetli ve senetsiz ticari alacaklar: 120, 121 ve senet işlemleri

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTekdüzen Hesap Planı nedir? Hesap kodları nasıl okunur, hesap sınıfları ve grupları nelerdir, nazım hesaplar ne işe yarar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tekdüzen Hesap Planı, bilanço esasına göre defter tutan işletmelerin aynı hesapları aynı kodlarla kullanmasını sağlayan plandır (1 Sıra No'lu MSUGT, 1994'ten beri uygulanır). Kodun ilk rakamı sınıfı, ilk iki rakamı grubu, üç rakamı hesabı gösterir; işletme bunların altına yardımcı hesap açar. 1–5 bilanço, 6 gelir tablosu, 7 maliyet, 9 nazım hesaplardır; 8 ve 0 serbesttir.

Tekdüzen Hesap Planı: sınıf, grup, hesap

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alacak senetleri nasıl kaydedilir? Senedin tahsili, ciro edilmesi, bankaya iskonto ettirilmesi ve protesto edilmesi hangi hesapları etkiler?

Kısa cevap: Esas faaliyet konusu mal ve hizmet satışından doğan senetsiz alacak 120 Alıcılar, senede bağlanmış alacak 121 Alacak Senetleri hesabında izlenir. Senet alınınca 121 borçlanır; tahsil edildiğinde, satıcıya ciro edildiğinde (320 borç) ya da bankaya iskonto ettirildiğinde 121 nominal değeriyle alacaklanır. İskontoda banka faizi finansman gideridir; vadesinde ödenmeyip protesto edilen senet 128 Şüpheli Ticari Alacaklar hesabına aktarılır.

Bir mobilya üreticisi bayisine 3 ay vadeli satış yapıp bono aldı. Bono bekletilebilir, satıcıya verilebilir ya da vadesinden önce bankaya “satılabilir”; her yolun kaydı farklıdır.

Ticari alacak esas faaliyetten, yani mal ve hizmet satışından doğar; ortağa verilen borç ya da personel avansı 13 Diğer Alacaklar grubundadır. Vadesi bir yılı aşan ticari alacaklar 22 grubunda (220, 221…) izlenir. Dizilişi Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı sayfasında gördük: önce senetsiz, sonra senetli, sonra düzenleyiciler.

12 Ticari Alacaklar grubunun ana hesapları
HesapNe izlenir?
120 AlıcılarMal ve hizmet satışından doğan senetsiz alacaklar
121 Alacak SenetleriAynı nedenle doğup senede (bono, poliçe) bağlanmış alacaklar
122 Alacak Senetleri Reeskontu (−)Senetlerin bilanço günündeki değerine indirgenmesi için dönem sonunda ayrılan faiz payı
126 Verilen Depozito ve TeminatlarBir işin ya da sözleşmenin karşılığı olarak geri alınmak üzere verilen değerler
128 Şüpheli Ticari AlacaklarVadesi geçmiş, protesto edilmiş, yazıyla birden fazla istenmiş ya da dava-icra aşamasındaki alacaklar
129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (−)Şüpheli alacaklar için ayrılan karşılık

Bir senedin dört yolu

Müşteriden alınan çek görüldüğünde ödenen bir ödeme aracıdır ve 101 Alınan Çekler hesabına, vadeli borç vaadi olan bono 121'e yazılır. 121 her zaman nominal (vade) değeriyle çalışır: senet hangi yolla çıkarsa çıksın alacağına nominal değer yazılır. Bankaya tahsile verilen senet tahsil edilinceye kadar 121'de kalır.

Yevmiye kaydı · 30.000 TL'lik müşteri senedinin bankaya iskonto ettirilmesi
HesapBorçAlacak
102 Bankalar28.500
780 Finansman Giderleri1.500
 121 Alacak Senetleri30.000
Toplam30.00030.000

Banka vadeye kalan süre için faiz keser (iskonto), kalanı hesaba yatırır. Bu faiz, paraya erken ulaşmanın finansman maliyetidir: 7/A uygulayan işletme 780, 7/B uygulayan 797 Finansman Giderleri hesabını; 7. sınıfı kullanmayan küçük işletme doğrudan 660 Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri hesabını kullanır. Seçenekleri Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri sayfasında göreceğiz.

Senet işlemlerinin özeti
İşlemBorçAlacak
Satış karşılığı senet alınması121 Alacak Senetleri600 Yurtiçi Satışlar, 391 Hesaplanan KDV (ya da 120 Alıcılar)
Vadesinde kasadan ya da bankadan tahsil100 Kasa / 102 Bankalar121 Alacak Senetleri
Satıcıya ciro320 Satıcılar121 Alacak Senetleri
Bankaya iskonto ettirme102 Bankalar + finansman gideri121 Alacak Senetleri
Ödenmeyip protesto edilmesi128 Şüpheli Ticari Alacaklar121 Alacak Senetleri
Ek bilgi: ciro ve iskonto sonrası sorumluluk

Ciro edilen ya da iskonto ettirilen senet vadesinde ödenmezse hamil ciro edene başvurabilir. Bu olası borç bilanço kalemi değildir; tam açıklama gereği dipnotta ya da nazım hesaplarda (9. sınıf) izlenir.

Akılda kalsın: 120 senetsiz, 121 senetli; 121'den hep nominal değer çıkar. Senet giderken karşı hesap yolunu söyler: kasa-banka (tahsil), satıcılar (ciro), banka + finansman gideri (iskonto), 128 (protesto).
Sınavda

Nasıl sorulurBir senet işlemi anlatılıp doğru yevmiye kaydı ya da “hangi hesap kaç TL borçlandırılır” sorulur.

Tuzakİskontoda 121'i bankanın yatırdığı net tutarla alacaklandırmak; senet nominal değerle çıkar, fark gidere yazılır. İkinci tuzak: iskonto faizini reeskont faiz gideri (657) sanmak; reeskont dönem sonu değerlemesidir, iskonto ise gerçekleşmiş bir finansman maliyeti.

Sınavda işaretlebankaya tahsile verilen senet tahsil edilinceye kadar 121'de kalır.

⇄Bilgi eşleştirme işlem → borçlanan hesap

?Soru çöz

7/A seçeneğini uygulayan bir işletme, vadesine 2 ay kalan 40.000 TL nominal değerli müşteri senedini bankaya iskonto ettirmiştir. Banka 2.400 TL iskonto faizi keserek kalanı işletmenin hesabına yatırmıştır. Bu işlemin kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. İskonto faizi vadesinden önce paraya ulaşmanın maliyetidir; 7/A'da 780 Finansman Giderleri borçlanır, 102 Bankalar 37.600 TL borçlanır, 121 nominal 40.000 TL ile alacaklanır. B senedi bankanın yatırdığı net tutarla çıkarır; C iskontoyu dönem sonu reeskontuyla karıştırır; D kesilen faizi yok sayar, bankaya 40.000 değil 37.600 TL girer.
GENEL MUHASEBE · DEĞERLEME

Şüpheli ticari alacaklar ve karşılığı: 128, 129, 654 ve 644 hesapları

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilançoda varlık ve kaynaklar nasıl sınıflandırılır? Harcama, maliyet, gider ve zarar arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilanço belli bir gündeki varlık ve kaynakları gösterir. Varlıklar bir yıl içinde paraya dönüşecek ya da tüketilecekse dönen, daha uzun süre kullanılacaksa duran varlıktır; borçlar da bir yıl ölçüsüyle kısa ve uzun vadeli yabancı kaynak diye ayrılır, kalanı özkaynaktır. Gelir tablosu ise bir dönemin gelirleriyle giderlerini karşılaştırıp kârı bulur; varlığa dönüşen harcama maliyet, döneme yüklenen kısmı gider, karşılıksız kayıp zarardır.

Bilanço ve gelir tablosunun yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şüpheli ticari alacak nedir, VUK'a göre hangi alacaklar şüpheli sayılır ve şüpheli alacak karşılığı nasıl kaydedilir?

Kısa cevap: Ödenmeyen, protesto edilen ya da dava-icra aşamasına gelen alacak 128 Şüpheli Ticari Alacaklar hesabına aktarılır. Dönem sonunda tahmini kayıp için 654 Karşılık Giderleri borç, 129 alacak yazılır. Sonradan tahsil edilen kısmın karşılığı 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar hesabına gelir yazılır; kaybı kesinleşen kısım 129 ile 128 karşılıklı kapatılarak silinir.

Bir toptancının 24.000 TL alacaklı olduğu müşteri aylardır ödemiyor; icra takibi başladı. Yıl sonu bilançosunda bu alacak sağlam bir alacak gibi durabilir mi?

Cevap, Muhasebenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz ihtiyatlılık kavramındadır: muhtemel zarar beklenmeden kaydedilir. Ama alacak henüz kaybedilmiş değildir. Muhasebe iki adım atar: alacağı “şüpheli” diye ayırır, sonra kaybı tahmin edip karşılık ayırır. Alacak silinmez; karşılık onu bilançoda azaltan (−) bir hesaptır.

Ne zaman şüpheli, ne zaman karşılık?

Hesap planına göre 128'e vadesi geçip birkaç kez uzatılmış, protesto edilmiş, yazıyla birden fazla istenmiş ya da dava veya icra aşamasındaki alacaklar girer. Karşılığın vergide gider sayılması ise VUK m.323'e bağlıdır; kanun ticari kazançla ilgili iki tür alacağı şüpheli sayar:

  • Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar;
  • Protestoya ya da yazıyla birden fazla istenmesine rağmen ödenmemiş, tutarı kanundaki sınırı (2026 için 25.000 TL) aşmayan küçük alacaklar.

Teminatlı alacaklarda karşılık yalnız teminatı aşan kısım için ayrılır: 50.000 TL'lik alacağın 20.000 TL'si ipotekliyse karşılık 30.000 TL'dir.

Yevmiye kaydı · 1. yıl: alacağın şüpheliye aktarılması ve karşılık
HesapBorçAlacak
① İcra takibi başlayınca
128 Şüpheli Ticari Alacaklar24.000
 120 Alıcılar24.000
Toplam24.00024.000
② 31 Aralık: karşılık ayrılması
654 Karşılık Giderleri24.000
 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı24.000
Toplam24.00024.000

İkinci yıl icradan 9.000 TL tahsil edilir, kalan 15.000 TL'nin kaybı kesinleşir. Tahsil edilen kısmın karşılığının “konusu kalmamıştır”: geçen yıl gider yazılan tutar bu yıl gelir olarak döner.

Yevmiye kaydı · 2. yıl: kısmi tahsil ve kesinleşen kayıp
HesapBorçAlacak
① 9.000 TL tahsilat
100 Kasa9.000
 128 Şüpheli Ticari Alacaklar9.000
Toplam9.0009.000
② Tahsil edilen kısmın karşılığının iptali
129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı9.000
 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar9.000
Toplam9.0009.000
③ 15.000 TL'nin değersizliğinin kesinleşmesi
129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı15.000
 128 Şüpheli Ticari Alacaklar15.000
Toplam15.00015.000

128 ve 129 sıfırlanır; kesinleşen kayıp ikinci yılın gelir tablosuna girmez, gideri birinci yıl yazılmıştı. Kayıp karşılığı aşarsa fazlası 681 Önceki Dönem Gider ve Zararları hesabına yazılır. Daha önce silinmiş bir alacak yıllar sonra tahsil edilirse karşılığı kalmadığı için tahsilat 671 Önceki Dönem Gelir ve Kârları hesabına alacak yazılır.

Akılda kalsın: Dört adım, dört hesap: ayır (128), karşılık ayır (654 / 129), tahsil olursa geri al (129 / 644), kesinleşirse sil (129 / 128). Karşılık “alacağı silmez, değerini düşürür”; teminat varsa yalnız teminatı aşan kısma ayrılır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir alacağın şüpheliye aktarılması, karşılık tutarı ve izleyen dönemdeki tahsilat kaydı öncüllerle sorulur.

TuzakKarşılık ayrılmış alacağın sonraki dönemde tahsilinde karşılığı 671'e aktarmak; doğru hesap 644 Konusu Kalmayan Karşılıklardır, 671 yalnız daha önce silinmiş alacağın tahsilinde kullanılır. İkinci tuzak: teminatlı alacağın tamamına karşılık ayırmak.

Sınavda işaretlekarşılık gideri 654, geri dönen karşılık geliri 644'tür.

↕Sırala şüpheli alacağın yolculuğu

  1. 654 borç, 129 alacak: dönem sonunda karşılık ayrılır
  2. 129 borç, 128 alacak: kalan alacağın değersizliği kesinleşir
  3. 120 borç: veresiye satıştan alacak doğar
  4. 129 borç, 644 alacak: ertesi yıl tahsil edilen kısmın karşılığı iptal edilir
  5. 128 borç, 120 alacak: müşteri ödemeyince icra takibi başlar

?Soru çöz

Bir işletmenin icra takibine aldığı 50.000 TL'lik ticari alacağının 20.000 TL'si ipotekle teminat altındadır. Alacak Şüpheli Ticari Alacaklar hesabına aktarılmıştır. Bu alacakla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Alacak için karşılık ayrılması ihtiyatlılık kavramının gereğidir.
II. Dönem sonunda Karşılık Giderleri hesabı 30.000 TL borçlandırılır.
III. İzleyen dönemde alacağın tamamı tahsil edilirse ayrılan karşılık Konusu Kalmayan Karşılıklar hesabına aktarılır.

✓ B. Muhtemel zararı gerçekleşmeden kaydetmek ihtiyatlılıktır (I); karşılık teminatı aşan 50.000 − 20.000 = 30.000 TL için 654'e borç yazılır (II); karşılık ayrılmış alacak sonradan tahsil edilince karşılık 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar hesabına aktarılır (III). 671 yalnız daha önce silinmiş bir alacağın sonradan tahsilinde kullanılır. A teminatı aşan kısmı hesaplayamaz ve 644 ile 671'i karıştırır; C karşılığı alacağın tamamına (50.000 TL) ayırıp II'yi eler; D I'i tutarlılık kavramına bağlayıp eler, oysa söz konusu olan yöntemin değişmezliği değil riskin tanınmasıdır.
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Stok kayıt yöntemleri: sürekli envanter, aralıklı envanter ve satılan malın maliyeti

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMuhasebenin temel kavramları nelerdir? Kişilik, süreklilik, dönemsellik ve maliyet esası kavramı ne anlatır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1 Sıra No'lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği 12 temel kavram sayar. İlk altısı muhasebenin zeminini kurar: sosyal sorumluluk (bütün toplum için dürüst bilgi), kişilik (işletme sahibinden ayrı bir kişidir), işletmenin sürekliliği (ömrü sınırsız kabul edilir), dönemsellik (ömür dönemlere bölünür, tahakkuk esası), parayla ölçülme (ortak ölçü ulusal para) ve maliyet esası (varlıklar elde etme maliyetiyle kaydedilir).

Temel kavramlar I: sosyal sorumluluktan maliyet esasına

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sürekli envanter ve aralıklı envanter yöntemi arasındaki fark nedir? Satılan ticari malın maliyeti nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Sürekli envanterde her satışta iki kayıt yapılır: satış tutarı 600'e, satılan malın maliyeti 621 borç, 153 alacak olarak yazılır; 153 her an eldeki stoku gösterir. Aralıklı envanterde dönem içinde yalnız satış tutarı kaydedilir; dönem sonunda sayımla bulunan stok üzerinden satılan malın maliyeti hesaplanır (dönem başı stok + net alışlar − dönem sonu stok) ve tek kayıtla 621 borç, 153 alacak yazılır.

Eczanede her satışta barkod okutulunca stok programı kutuyu düşer; köşedeki nalbur ise yıl sonunda rafları sayar. İkisi de satılan malın maliyetini bulur, farklı zamanda.

Ticari mallar 153'e maliyetle girer: KDV hariç alış bedeli artı nakliye, sigorta gibi giderler; alış iadesi ve iskontosu maliyeti düşürür. Muhasebenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz harcama-maliyet-gider ayrımı burada somutlaşır: depodaki mal maliyettir, satılınca gidere (621) dönüşür.

Sürekli ve aralıklı envanter
Sürekli envanterAralıklı envanter
Satış anındaSatış kaydı + maliyet kaydı (621 borç / 153 alacak)Yalnız satış kaydı (120 / 600, 391)
153'ün bakiyesiHer an eldeki stoku gösterirDönem içinde dönem başı stok + alışları gösterir
Satılan malın maliyetiDönem içinde birikirDönem sonunda formülle bulunur, tek kayıt
Sayımın işleviKayıtla fiilî stok arasındaki farkı bulmakDönem sonu stokunu bulmak (yöntemin temeli)
SMM = Dönem başı stok + Dönem içi alışlar − Alış iade ve iskontoları − Dönem sonu stokSatılan ticari mallar maliyeti; brüt satış kârı = net satışlar − SMM.
Çözümlü örnek

Aralıklı envanter kullanan bir işletmenin dönem başı stoku 20.000 TL, dönem içi alışları 140.000 TL, alıştan iadeleri 5.000 TL'dir. Yıl sonu sayımında 35.000 TL stok bulunmuştur. Net satışlar 180.000 TL olduğuna göre SMM ve brüt satış kârı kaçtır?

  1. Satışa hazır mal: 20.000 + 140.000 − 5.000 = 155.000 (153'ün sayım öncesi borç kalanı).
  2. SMM: 155.000 − 35.000 = 120.000.
  3. Brüt satış kârı: 180.000 − 120.000 = 60.000.

Cevap: SMM 120.000 TL, brüt satış kârı 60.000 TL

Yevmiye kaydı · Aralıklı envanterde dönem sonu SMM kaydı
HesapBorçAlacak
621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti120.000
 153 Ticari Mallar120.000
Toplam120.000120.000

Kayıttan sonra 153'te sayımla bulunan 35.000 TL kalır ve bilançoya geçer. Sürekli envanterde sayım bir denetimdir: eksik çıkan stok nedeni araştırılıncaya kadar 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları, fazla çıkan 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları hesabında bekler.

Akılda kalsın: Sürekli envanter “her satışta iki kayıt”, aralıklı envanter “yıl sonunda tek kayıt”tır. SMM formülünün mantığı bir kova: içinde olan (dönem başı) + dökülen (alış) − geri alınan (iade) − dibinde kalan (dönem sonu) = kullanılan.
Sınavda

Nasıl sorulurStok hareketleri verilip SMM, brüt satış kârı ya da dönem sonu stok sorulur; ya da iki yöntemin kayıt farkıyla ilgili doğru ifade istenir.

TuzakAralıklı envanterde 153'ün dönem içindeki bakiyesini eldeki stok sanmak; o bakiye satışa hazır maldır. İkinci tuzak: alış iadesini SMM formülünde düşmeyi unutmak.

Sınavda işaretlesürekli envanterde de dönem sonu sayımı yapılır; amacı fark tespitidir.

✎Boşluk doldurma SMM hesabı

Dönem başı stoku 15.000 TL, alışları 90.000 TL, alıştan iadeleri 3.000 TL ve sayımla bulunan dönem sonu stoku 22.000 TL olan işletmede satılan ticari mallar maliyeti TL'dir. Net satışlar 100.000 TL ise brüt satış kârı TL olur.

80.00020.00083.00017.000

?Soru çöz

Stokların sürekli ve aralıklı envanter yöntemleriyle izlenmesine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Sürekli envanterin ayırıcı özelliği satışla birlikte maliyet kaydının da yapılmasıdır. B bu özelliği aralıklı envantere yükler; aralıklıda 153 satışa hazır malı gösterir. C yanlıştır: aralıklıda satış tutarı her satışta kaydedilir, yalnız maliyet dönem sonunda bulunur. D sayımı gereksiz sanır; sürekli envanterde de sayım yapılır, farklar 197 ve 397'de izlenir.
GENEL MUHASEBE · HESAPLAMA

Stok maliyet yöntemleri: FIFO, ağırlıklı ortalama, hareketli ortalama, LIFO ve değer düşüklüğü

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Stok değerleme yöntemleri nelerdir? FIFO, ağırlıklı ortalama, hareketli ortalama ve LIFO ile dönem sonu stok ve satılan malın maliyeti nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Farklı fiyatlarla alınan aynı malda maliyeti yöntem belirler: FIFO'da ilk alınan ilk çıkar, kalan stok son fiyatlardandır; ağırlıklı ortalamada dönemin, hareketli ortalamada her alıştan sonra yenilenen ortalama kullanılır; LIFO'da son alınan ilk çıkar. Fiyatlar yükselirken FIFO en yüksek stok ve kârı verir. TMS 2 LIFO'ya izin vermez.

Bir hırdavatçı aynı vidayı ocakta 10, martta 16, ağustosta 26 TL'den aldı. Kasımda sattığı vidaların maliyeti hangisi? Rafta hepsi aynı görünüyor.

Muhasebe hangi vidanın satıldığını izlemez, bir maliyet akışı varsayımı seçer ve Muhasebenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz tutarlılık gereği her yıl aynı yöntemi uygular. Dört yöntemi aynı hareketlerle karşılaştıralım.

Örnek stok hareketleri (fiyatlar yükseliyor)
TarihHareketAdetBirim maliyetTutar
1 OcakDönem başı stok100101.000
10 MartAlış200163.200
5 MayısSatış150??
20 AğustosAlış300267.800
15 KasımSatış250??
Toplam600 girdi, 400 çıktı, 200 kaldı12.000
  • FIFO (ilk giren ilk çıkar): Satılanlar en eski partilerden düşer; kalan 200 adet son alıştandır: 200 · 26 = 5.200; SMM 12.000 − 5.200 = 6.800.
  • Ağırlıklı ortalama (dönemsel): Birim maliyet 12.000 ÷ 600 = 20; dönem sonu stok 200 · 20 = 4.000; SMM 8.000.
  • Hareketli ortalama: Her alıştan sonra ortalama yenilenir. Mart alışından sonra 4.200 ÷ 300 = 14; mayısta 150 adet 2.100 TL'ye çıkar, 150 adet 2.100 TL kalır. Ağustos alışıyla (2.100 + 7.800) ÷ 450 = 22; kasımda 250 adet 5.500 TL'ye çıkar. Dönem sonu stok 200 · 22 = 4.400; SMM 7.600.
  • LIFO (son giren ilk çıkar, dönemsel): Kalan 200 adet en eski partilerdendir: 100 · 10 + 100 · 16 = 2.600; SMM 9.400.
Aynı 200 adet, iki farklı değer: FIFO'da raf son fiyatlarla, LIFO'da ilk fiyatlarla değerlenir. Fiyatlar yükselirken aradaki fark doğrudan kâra yansır.Görsel: Sınav Defteri
Yükselen fiyatlarda dört yöntemin sonucu
YöntemDönem sonu stokSMMBrüt kâr
FIFO5.200 (en yüksek)6.800 (en düşük)En yüksek
Hareketli ortalama4.4007.600FIFO ile ağırlıklı ortalama arasında
Ağırlıklı ortalama4.0008.000Orta
LIFO2.600 (en düşük)9.400 (en yüksek)En düşük

Fiyatlar düşerken sıralama tersine döner. TMS 2 birbirinin yerine kullanılabilen stoklarda FIFO ya da ağırlıklı ortalamaya izin verir, LIFO'yu kabul etmez; projeye özgü gibi özel kalemler tek tek kendi maliyetiyle izlenir. Stoklar maliyet ile net gerçekleşebilir değerden düşük olanıyla ölçülür.

Değer düşüklüğü: 158 ve 654

Bozulma, moda değişikliği ya da fiyat düşüşüyle stokun değeri maliyetin altına inerse karşılık ayrılır: 654 Karşılık Giderleri borç, 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı alacak. VUK, satış bedeli maliyetin %10 ya da daha fazla altına düşen emtiada emsal bedeline izin verir (m.274); afet, bozulma, kırılma gibi hâllerde emsal bedeli zorunludur (m.278).

Akılda kalsın: Fiyat yükselirken FIFO rafta pahalıyı bırakır: stok yüksek, SMM düşük, kâr yüksek; LIFO tam tersi. Ortalamalar ikisinin arasındadır. TMS 2'nin listesinde LIFO yok; ölçü maliyet ya da net gerçekleşebilir değer, hangisi düşükse.
Sınavda

Nasıl sorulurBir dönemin alış-satış hareketleri tabloyla verilip belli bir yönteme göre dönem sonu stok, SMM ya da brüt kâr sorulur; ya da fiyatların yükseldiği dönemde yöntemlerin karşılaştırılması istenir.

TuzakHareketli ortalamayı dönem sonunda tek ortalamayla hesaplamak; ortalama her alıştan sonra yenilenir. İkinci tuzak: LIFO'yu TMS'ye uygun saymak.

Sınavda işaretlefiyatlar yükselirken en yüksek kâr FIFO'da, en düşük kâr LIFO'dadır.

✎Boşluk doldurma FIFO ve ortalama

Dönem başında 50 adet × 8 TL stoku olan işletme 150 adet × 12 TL alış ve 120 adet satış yapmıştır. FIFO'ya göre dönem sonu stok TL, ağırlıklı ortalamaya göre TL'dir. FIFO'ya göre satılan malın maliyeti TL olur.

9608801.2407601.320

?Soru çöz

Alış fiyatlarının dönem boyunca sürekli yükseldiği bir işletmede stok maliyet yöntemleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. FIFO'da satılanlar ucuz eski partilerden düştüğü için rafta pahalı son partiler kalır: stok yüksek, SMM düşük, kâr yüksek. A FIFO'nun SMM'sini LIFO'yla karıştırır, en yüksek SMM LIFO'dadır; B LIFO'da kalan stok eski ucuz fiyatlardandır, en düşüktür; C ters bilgidir, TMS 2 ağırlıklı ortalamaya izin verir, LIFO'ya izin vermez.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki hesaplardan hangisi bilançonun kaynaklar tarafında yer alır?

✓ A. Müşteriden alınan avans, işletmeye mal teslim etme borcu yükler; kısa vadeli yabancı kaynaktır (340). B verilen avans karşı taraftan mal alma hakkıdır, dönen varlıktır (159); C (−) işaretli düzenleyici hesaptır, aktifte varlığı azaltır; D bilanço değil gelir tablosu hesabıdır, brüt satışları azaltır.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Bilanço ve gelir tablosunun yapısı

?Soru 2

Döviz cinsinden kısa vadeli banka kredisi kullanan bir işletmede, dönem sonunda kurun yükselmesi nedeniyle kredinin TL karşılığı 12.000 TL artmıştır. Bu farkın kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Kur artışı kredi borcunu büyütür, yabancı kaynak artışı alacağa yazılır; borçlanmayla ilgili kur farkı tebliğe göre finansman gideridir. A kuralın istisnasını bilmez; B borçtaki artışı kâr sanır, oysa borcu büyüyen işletme zarar eder; D borç artışını borca yazarak yönü ters kurar.Kaynak: Hazır değerler ve menkul kıymetler · Döviz ve kur farkları (646, 656)

?Soru 3

Bir işletmenin Kasa hesabının dönem içindeki borç toplamı 84.000 TL, alacak toplamı 61.000 TL'dir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Borç toplamı büyük olduğu için kalan 84.000 − 61.000 = 23.000 TL borç kalanıdır; Kasa'da bu, eldeki paradır. A kalanı küçük tarafın adıyla adlandırır, oysa Kasa alacak kalanı veremez; B iki toplamı çıkarmak yerine toplar; D tarafları ters kurar: giren para borca, çıkan para alacağa yazılır.Kaynak: Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı · Hesap, T hesap ve bakiye

?Soru 4

Bir işletme, müşterisinden aldığı 18.000 TL'lik çeki satıcısına olan borcuna karşılık ciro etmiştir. Bu işlemin kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Ciroyla satıcıya olan borç azalır, Satıcılar borçlanır; müşteri çeki elden çıktığı için 101 yazılı değeriyle alacaklanır. A ciroyu tahsil sanır, bankaya para girmemiştir; B çekin girişini yazar, çıkışını değil; C müşteri çekini işletmenin kendi çekiyle karıştırır.Kaynak: Hazır değerler ve menkul kıymetler · Alınan çekler: tahsil, ciro, karşılıksız

?Soru 5

Bir toptancı işletmenin mart ayında yaşadığı aşağıdaki olaylardan hangisi muhasebe kaydı gerektirmez?

✓ B. İşe alma anlaşması o an hiçbir varlık, borç ya da özkaynağı değiştirmez; ücret ancak çalışma başlayınca tahakkuk eder. A avans alındığı için kasa ve borç doğar; C stok değeri azalır, zarar kaydedilir; D kasa azalır, sahibin işletmeden çektiği tutar olarak kaydedilir.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Muhasebe nedir, kime bilgi verir?

?Soru 6

Bir işletme 90.000 TL'lik bir taşıt satın almış, bedelin 30.000 TL'sini kasadan, kalanını banka hesabından ödemiştir. KDV dikkate alınmayacaktır. Bu işlemin yevmiye kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Taşıt bir varlıktır, artışı borca yazılır; kasa ve banka mevcudu azaldığı için ikisi de alacaklanır, 30.000 + 60.000 = 90.000 TL ile madde dengelenir. A bütün tarafları ters kurar; B kasadan yapılan ödemeyi unutur; C maddeyi basit sayar, oysa iki alacaklı hesap olduğu için bileşik maddedir.Kaynak: Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı · Çift taraflı kayıt ve yevmiye maddesi

?Soru 7

Bir işletme geçici yatırım amacıyla 2.000 adet hisse senedini tanesi 15 TL'den almış, aracı kuruma 150 TL komisyon ödemiştir. Daha sonra hisselerin 1.200 adedini tanesi 18 TL'den satmıştır. Bu satışın kaydında Menkul Kıymet Satış Kârları hesabına kaç TL alacak yazılır?

✓ B. Satılan hisseler alış bedeliyle çıkar: 1.200 · 15 = 18.000 TL; satış bedeli 1.200 · 18 = 21.600 TL; kâr 3.600 TL. Komisyon alım anında 653'e gider yazıldığı için hesaba girmez. A komisyonun satılan paya düşen 90 TL'sini maliyete ekler; C satış bedelinin tamamını kâr sayar; D kâr farkını satılmayanlar dahil 2.000 hisse için hesaplar.Kaynak: Hazır değerler ve menkul kıymetler · Menkul kıymetler: alım, faiz, temettü, satış

?Soru 8

Bir işletmede ay sonu kasa sayımında kayıtlara göre 600 TL eksik para tespit edilmiş, eksikliğin nedeni araştırılmaya başlanmıştır. Bu aşamada yapılacak kayıtla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kasa kaydını sayımla eşitlemek için 600 TL alacaklanır; eksik nedeni bulunana kadar 197'de bekler. A farkı nedeni araştırılmadan zarar sayar, bu dönem sonuna kadar yapılmaz; C sayım fazlasının kaydıdır; D doğru hesapları ters yönde kullanır ve kasayı artırır.Kaynak: Hazır değerler ve menkul kıymetler · Kasa, sayım farkları ve diğer hazır değerler

?Soru 9

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi kişilik kavramına aykırıdır?

✓ A. Sahibin ailesine ait harcama işletmenin gideri olamaz; işletme sahibinden ayrı bir kişidir, tutar sahibin işletmeden çektiği değer olarak izlenmelidir. B dönemselliğe (tahakkuk esası) uygundur; C maliyet esasına uygundur, tapu harcı maliyete girer; D parayla ölçülme kavramının gereğidir.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Temel kavramlar I: sosyal sorumluluktan maliyet esasına

?Soru 10

Tekdüzen Hesap Planı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Nazım hesaplar varlık ve kaynakları değiştirmeyen bilgileri izler; bilançoda yer almaz, bu yüzden ifade yanlıştır. B kodun okunuş kuralıdır; C planda 8 ve 0 sınıfları boştur; D yardımcı hesaplar işletmenin ayrıntı ihtiyacı için açılır. Doğru ifadeleri eleyemeyen aday çoğunlukla 8. sınıfı nazım hesaplarla karıştırır.Kaynak: Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı · Tekdüzen Hesap Planı: sınıf, grup, hesap
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Muhasebe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →