Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı: T hesap, borç-alacak kuralları, yevmiye kaydı ve mizan

Bir işlemin hangi hesaba borç, hangisine alacak yazıldığını kuraldan çıkarmayı; hesap kodlarının mantığını, yevmiye maddesini ve mizanı öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GENEL MUHASEBE · KAVRAM

Hesap ve T hesap: borç tarafı, alacak tarafı ve hesap kalanı

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel muhasebe eşitliği nedir? Varlıklar, yabancı kaynaklar ve özkaynaklar arasındaki ilişki nasıl kurulur, dönem kârı özkaynak değişiminden nasıl bulunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel muhasebe eşitliği, işletmenin sahip olduğu varlıkların, onları finanse eden kaynaklara eşit olduğunu söyler: Varlıklar = Yabancı Kaynaklar + Özkaynaklar. Her işlem eşitliğin iki tarafını birlikte ya da aynı taraf içinde değiştirir, eşitlik hiç bozulmaz. Dönem kârı, özkaynak artışından ortakların koyduğu sermaye çıkarılıp çektikleri tutar eklenerek bulunur.

Bilanço eşitliği ve işlemlerin etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Muhasebede hesap nedir? T hesabın borç ve alacak tarafı ne anlama gelir, hesabın kalanı (bakiyesi) nasıl bulunur?

Kısa cevap: Hesap, aynı türden bir değerin (kasa, banka, satıcı borcu, sermaye) artış ve azalışlarını izleyen kayıt birimidir. T biçiminde çizilir: sol taraf borç, sağ taraf alacak adını taşır. Borç toplamı büyükse hesap borç kalanı (bakiyesi), alacak toplamı büyükse alacak kalanı verir; toplamlar eşitse hesap kapanmıştır.

Bir hırdavat toptancısının kasasına bir haftada beş ayrı para hareketi oldu. Hafta sonunda kasada ne kadar para bulunmalı? Cevabı veren araç, muhasebenin en küçük yapı taşıdır: hesap.

Muhasebenin temel kavramları sayfasında işlemlerin bilanço eşitliğini nasıl değiştirdiğini gördük. Ama yüzlerce işlemi tek bir bilançoda izlemek imkânsızdır. Bu yüzden her kalem için ayrı bir çizelge tutulur: kasadaki para için bir hesap, satıcılara borç için bir hesap, sermaye için bir hesap. Aynı türden değerler aynı hesapta toplanır; muhasebenin “sınıflandırma” işlevi budur.

T hesap: sol borç, sağ alacak

Öğretimde hesap büyük bir T harfi gibi çizilir: üstte hesabın adı, solda borç, sağda alacak tarafı. Bu iki kelime burada günlük anlamını taşımaz; yalnız “sol” ve “sağ” demektir. Kasaya giren para borç tarafına, kasadan çıkan para alacak tarafına yazılır. Bir hesabın borç tarafına tutar yazmaya borçlandırmak, alacak tarafına yazmaya alacaklandırmak denir.

67.000 TL girmiş, 43.000 TL çıkmış: kasada 24.000 TL bulunmalıdır. Kalan, büyük olan tarafın adını alır.Görsel: Sınav Defteri

Kalan (bakiye) nasıl bulunur?

Hesabın iki tarafı ayrı ayrı toplanır, küçük toplam büyükten çıkarılır. Borç toplamı büyükse fark borç kalanı, alacak toplamı büyükse alacak kalanı (bakiye) adını alır. Toplamlar eşitse hesap kapanmıştır, kalanı sıfırdır. Kalan, hesabın o andaki durumunu söyler: Kasa'nın borç kalanı eldeki parayı, satıcılar hesabının alacak kalanı satıcılara ödenmemiş borcu gösterir.

Bazı hesaplar yalnız tek yönde kalan verebilir. Tekdüzen Hesap Planı Kasa hesabı için açıkça “hiçbir şekilde alacak bakiyesi vermez” der: elde olandan fazla para ödenemez. Kasa'nın alacak kalanı vermesi bir kayıt hatasının işaretidir.

Akılda kalsın: T hesapta sol borç, sağ alacak; kelimelerin günlük anlamını unut. Kalan, büyük olan tarafın adını alır: borç tarafı ağır basarsa borç kalanı. Kasa alacak kalanı vermez; verirse hata vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hesabın dönem içindeki borç ve alacak toplamları verilip kalanın tutarı ve yönü sorulur ya da “hangi hesap alacak kalanı vermez” istenir.

Tuzak“borç” kelimesini işletmenin borcu sanmak; Kasa'nın borç tarafı işletmenin borcu değil, kasaya giren paradır. İkinci tuzak: kalanı küçük olan tarafa yazmak.

Sınavda işaretlekalanın yönü büyük toplamın tarafıdır.

✎Boşluk doldurma T hesabın kalanı

320 Satıcılar hesabı ay içinde iki veresiye alışta 50.000 TL ve 30.000 TL alacaklandırılmış, bir ödemede 45.000 TL borçlandırılmıştır. Hesabın alacak toplamı TL'dir. Ay sonunda hesap TL tutarında kalanı verir.

80.00035.000alacakborç125.000

?Soru çöz

Bir işletmenin Kasa hesabının dönem içindeki borç toplamı 84.000 TL, alacak toplamı 61.000 TL'dir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Borç toplamı büyük olduğu için kalan 84.000 − 61.000 = 23.000 TL borç kalanıdır; Kasa'da bu, eldeki paradır. A kalanı küçük tarafın adıyla adlandırır, oysa Kasa alacak kalanı veremez; B iki toplamı çıkarmak yerine toplar; D tarafları ters kurar: giren para borca, çıkan para alacağa yazılır.
GENEL MUHASEBE · KAVRAM

Hesapların işleyiş kuralları: aktif, pasif, gelir, gider ve düzenleyici hesaplar

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Aktif ve pasif hesaplar, gelir ve gider hesapları nasıl işler? Hangi hesabın artışı borca, hangisinin alacağa yazılır?

Kısa cevap: Varlık (aktif) hesaplarının artışı borca, azalışı alacağa yazılır ve borç kalanı verirler. Kaynak (pasif) hesaplarında tersi geçerlidir: artış alacağa, azalış borca yazılır, alacak kalanı verirler. Gider hesapları borç, gelir hesapları alacak tarafında birikir. Başında (−) bulunan düzenleyici hesaplar, ait oldukları tarafın tersine çalışır.

Ortaklar şirkete 300.000 TL koydu, para bankaya yatırıldı. Bankalar hesabı mı borçlanır, Sermaye hesabı mı? Kuralı bir kez bilanço eşitliğinden çıkarınca hiçbir kaydı ezberlemek gerekmez.

Muhasebenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz eşitlik, kuralın kaynağıdır: Varlıklar = Yabancı Kaynaklar + Özkaynaklar. Bilançoda varlıklar solda, kaynaklar sağdadır. Hesaplar da bilançodaki yerlerine göre davranır: soldaki varlık hesabı sol tarafta (borç) büyür, sağdaki kaynak hesabı sağ tarafta (alacak) büyür. Her işlem en az bir hesabı borçlandırıp en az bir hesabı alacaklandırdığı için eşitlik hiç bozulmaz.

Gelir ve gider neden bu taraflarda?

Gelir özkaynağı artırır; özkaynak artışı sağ tarafta (alacak) gösterildiği için gelir hesapları da alacak tarafında birikir. Gider özkaynağı azaltır; bu yüzden gider hesapları borç tarafında birikir. Gelir ve gider hesapları dönem boyunca özkaynağın içinde ayrı ayrı izlenen bir alt deftere benzer; dönem sonunda farkları kârı ya da zararı verir.

Hesapların işleyiş kuralları
Hesap türüArtışAzalışNormal kalan
Varlık (aktif) · 100 Kasa, 255 DemirbaşlarBorçAlacakBorç
Yabancı kaynak ve özkaynak (pasif) · 300 Banka Kredileri, 500 SermayeAlacakBorçAlacak
Gider ve indirim · 660 Kısa Vadeli Borçlanma GiderleriBorç(dönem sonunda kapanır)Borç
Gelir · 600 Yurtiçi Satışlar, 642 Faiz GelirleriAlacak(dönem sonunda kapanır)Alacak

(−) işaretli düzenleyici hesaplar

Bazı hesaplar ait oldukları tarafı azaltmak için vardır ve kod planında (−) işaretiyle yazılır. Aktifteki düzenleyiciler alacak kalanı verir: 257 Birikmiş Amortismanlar makinenin değerini, 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri banka mevcudunu azaltır. Pasifteki düzenleyiciler borç kalanı verir: 501 Ödenmemiş Sermaye taahhüt edilip henüz ödenmemiş kısmı, 580 Geçmiş Yıllar Zararları özkaynağı azaltır. Gelir tablosunda indirim, maliyet ve gider grupları da (−) işaretlidir ve borç kalanı verir.

Akılda kalsın: İki takım düşün. Sol takım: varlıklar ve giderler, borçta büyür. Sağ takım: kaynaklar ve gelirler, alacakta büyür. (−) işaretli hesap takımında kalır ama ters oynar: 257 aktifte alacak kalanı, 501 pasifte borç kalanı verir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir işlem verilip hangi hesabın borçlandırıldığı ya da hangi hesabın alacak kalanı verdiği sorulur; öncüllerde aktif, pasif ve düzenleyici hesaplar karışık sıralanır.

Tuzak(−) işaretli hesabı karşı tarafın hesabı sanmak; 257 alacak kalanı verse de pasif değildir, aktifte varlığı azaltır. İkinci tuzak: ödenmemiş sermayeyi varlık saymak.

Sınavda işaretlebir hesabın kalan yönü, bilançodaki yeri ve (−) işareti birlikte okunarak bulunur.

⇄Bilgi eşleştirme hesap → işleyiş

?Soru çöz

Bir işletme bankadan 200.000 TL kredi kullanmış, tutar işletmenin banka hesabına geçmiştir. Bu işlemle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Bilanço eşitliğinin iki tarafı aynı tutarda artar.
II. Bankalar hesabı borçlandırılır.
III. Banka Kredileri hesabı borçlandırılır.

✓ A. Kredi hem bir varlığı (banka mevcudu) hem bir yabancı kaynağı aynı tutarda artırır; eşitliğin iki tarafı birlikte büyür (I). Varlık artışı borca yazıldığı için Bankalar borçlanır (II). III yanlıştır: yabancı kaynak artışı alacağa yazılır, Banka Kredileri alacaklanır. B işlemin bilanço etkisini gözden kaçırır; C ve D iki hesabı aynı tarafa yazar, bu da çift taraflı kaydı bozar.
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Çift taraflı kayıt: yevmiye maddesi, basit ve bileşik madde, büyük deftere aktarma

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilanço esasında hangi defterler tutulur? Yevmiye defteri, defterikebir ve envanter defteri ne işe yarar, muhasebe döngüsünün aşamaları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vergi Usul Kanunu'na göre bilanço esasında yevmiye defteri, defterikebir ve envanter defteri tutulur (m.182). Yevmiye işlemleri tarih sırasıyla ve madde hâlinde yazar; defterikebir bunları hesaplara dağıtır; envanter defterine işe başlarken ve her dönem sonunda çıkarılan envanter ve bilanço yazılır. Döngü: açılış kaydı, dönem içi kayıtlar, geçici mizan, envanter ve düzeltme kayıtları, kesin mizan, mali tablolar, kapanış kaydı.

Defterler ve muhasebe döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çift taraflı kayıt nedir? Yevmiye maddesi nasıl yazılır, basit ve bileşik madde arasındaki fark nedir, kayıtlar büyük deftere nasıl aktarılır?

Kısa cevap: Çift taraflı kayıtta her işlem en az bir hesaba borç, en az bir hesaba alacak olarak ve iki tarafın toplamı eşit olacak biçimde yazılır. Yevmiye maddesi tarih ve madde numarasıyla başlar; önce borçlu, sonra alacaklı hesaplar yazılır, altına açıklama düşülür. Bir borçlu ve bir alacaklı hesaplı madde basit, daha çok hesaplı madde bileşik maddedir.

Ankara'da yeni kurulan bir bilgisayar servis şirketinin ilk ayında dört işlem oldu. Muhasebeci her birini önce yevmiye defterine, sonra büyük defterdeki hesaplara yazıyor; işlemin izi iki defterde de kalıyor.

Her işlemin iki yüzü vardır: bir hesap artarken başka bir hesap ya azalır ya da o da artar. Çift taraflı kayıt bu iki yüzü birlikte yazmaktır ve kaydın kendi kendini denetlemesini sağlar: her maddede borç toplamı alacak toplamına eşittir. Muhasebenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz yevmiye defteri bu maddeleri tarih sırasıyla, defterikebir (büyük defter) ise hesap sırasıyla tutar.

Bir yevmiye maddesinin parçaları

Madde numarası ve tarih yazılır; önce borçlu hesaplar soldan, sonra alacaklı hesaplar içeriden başlatılarak yazılır; tutarlar borç ve alacak sütunlarına geçer; en altta işlemi ve belgeyi anlatan kısa açıklama bulunur. Sıra kuraldır: önce borçlu, sonra alacaklı. Örneklerde KDV bilerek dışarıda bırakıldı; KDV kayıtları ayrı bir konudur.

Yevmiye kaydı · Ocak: kuruluş ayının ilk dört işlemi
HesapBorçAlacak
① Ortaklar sermayeyi bankaya yatırdı
102 Bankalar300.000
 500 Sermaye300.000
Toplam300.000300.000
② Altı ay vadeli banka kredisi kullanıldı
102 Bankalar100.000
 300 Banka Kredileri100.000
Toplam100.000100.000
③ Bankadan kasaya para çekildi
100 Kasa20.000
 102 Bankalar20.000
Toplam20.00020.000
④ Büro mobilyası alındı: 40.000 TL bankadan, 20.000 TL kasadan
255 Demirbaşlar60.000
 102 Bankalar40.000
 100 Kasa20.000
Toplam60.00060.000

İlk üç madde basit maddedir: bir borçlu, bir alacaklı hesap. Dördüncü madde bileşik maddedir: bir borçluya karşı iki alacaklı hesap var. Bileşik maddede de toplamlar eşittir: 60.000 = 40.000 + 20.000.

Büyük deftere aktarma

Yevmiyedeki her satır, büyük defterde aynı hesabın aynı tarafına aynı tutarla geçer: ①'deki 300.000 TL Bankalar'ın borcuna ve Sermaye'nin alacağına yazılır, yanına madde numarası düşülür. Ay sonunda Bankalar'ın borcunda 400.000, alacağında 60.000 TL birikmiştir; borç kalanı 340.000 TL'dir. Aktarma bitince her hesabın kalanı tek bakışta görülür.

Akılda kalsın: Her maddede üç denetim: en az iki hesap, önce borçlu sonra alacaklı, borç toplamı = alacak toplamı. Yevmiye “ne oldu?” sorusuna tarih sırasıyla, büyük defter “hesapta ne var?” sorusuna hesap sırasıyla cevap verir; aktarmada taraf değişmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir işlem anlatılır, beş farklı yevmiye kaydı şıklarda verilir ve doğrusu sorulur; ya da “bu işlemle ilgili hangisi yanlıştır” denir.

TuzakBileşik maddede ödeme araçlarından birini unutup tek alacaklıyla yetinmek. İkinci tuzak: maddeyi alacaklı hesapla başlatan şıkkı doğru sanmak; tutarlar doğru olsa da biçim yanlıştır.

Sınavda işaretlebüyük deftere aktarmada tutar hesabın yevmiyedeki tarafına geçer.

↕Sırala bir işlemin kayda yolculuğu

  1. Tutarlar büyük defterde ilgili hesapların aynı tarafına aktarılır
  2. İşlem çözümlenir: hangi hesaplar etkilendi, artış mı azalış mı?
  3. Hesaplar toplanır, mizan düzenlenir
  4. Fatura, dekont gibi belge düzenlenir ya da alınır
  5. Yevmiye defterine madde yazılır: önce borçlu, sonra alacaklı

?Soru çöz

Bir işletme 90.000 TL'lik bir taşıt satın almış, bedelin 30.000 TL'sini kasadan, kalanını banka hesabından ödemiştir. KDV dikkate alınmayacaktır. Bu işlemin yevmiye kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Taşıt bir varlıktır, artışı borca yazılır; kasa ve banka mevcudu azaldığı için ikisi de alacaklanır, 30.000 + 60.000 = 90.000 TL ile madde dengelenir. A bütün tarafları ters kurar; B kasadan yapılan ödemeyi unutur; C maddeyi basit sayar, oysa iki alacaklı hesap olduğu için bileşik maddedir.
GENEL MUHASEBE · HESAPLAMA

Mizan: toplamlar ve kalanlar mizanı, mizan türleri ve mizanın yakalayamadığı hatalar

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mizan nedir, nasıl hazırlanır? Toplamlar ve kalanlar mizanı, geçici ve kesin mizan nedir, mizan hangi hataları ortaya çıkarmaz?

Kısa cevap: Mizan, büyük defterdeki bütün hesapların borç ve alacak toplamlarını ve kalanlarını bir arada gösteren denetim çizelgesidir. İki eşitlik aranır: borç toplamları alacak toplamlarına, borç kalanları alacak kalanlarına eşit olmalıdır. Mizan tutar dengesini sınar; kaydın hiç yapılmaması, iki kez yapılması, yanlış hesaba ya da ters tarafa yazılması gibi hataları yakalamaz.

Servis şirketinin muhasebecisi ocak sonunda bütün hesapları tek bir sayfada topladı. İki sütun aynı sayıyı verdi; bu, kayıtların doğru olduğu anlamına mı gelir?

Önceki konudaki dört işleme ayın son üç işlemi eklendi. Muhasebenin temel kavramları sayfasında mizanın döngüdeki yerini gördük; şimdi nasıl hazırlandığına bakalım.

Ocak ayının son üç işlemi (özet)
İşlemBorçAlacak
⑤ 45.000 TL'lik servis hizmeti verildi: 30.000 TL peşin, 15.000 TL veresiye100 Kasa 30.000, 120 Alıcılar 15.000600 Yurtiçi Satışlar 45.000
⑥ Kredi faizi 2.000 TL bankadan ödendi660 Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri 2.000102 Bankalar 2.000
⑦ Müşteriden 9.000 TL nakit tahsil edildi100 Kasa 9.000120 Alıcılar 9.000
Toplamlar ve kalanlar mizanı · 31 Ocak
HesapBorç toplamıAlacak toplamıBorç kalanıAlacak kalanı
100 Kasa59.00020.00039.000
102 Bankalar400.00062.000338.000
120 Alıcılar15.0009.0006.000
255 Demirbaşlar60.00060.000
300 Banka Kredileri100.000100.000
500 Sermaye300.000300.000
600 Yurtiçi Satışlar45.00045.000
660 Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri2.0002.000
Toplam536.000536.000445.000445.000

Toplamlar sütunlarının eşitliği her maddenin dengeli yazıldığını ve doğru aktarıldığını; kalanlar sütunlarının eşitliği kalanların doğru hesaplandığını gösterir. Yalnız toplamları gösteren çizelgeye toplamlar mizanı, yalnız kalanları gösterene kalanlar mizanı denir; örnekteki ikisini birleştirir.

Zamanına göre mizanlar

Ay sonlarında çıkarılan aylık (ara) mizanlar kayıtları düzenli denetler. Dönem sonunda, envanter işlemlerinden önce geçici mizan, envanter ve düzeltme kayıtlarından sonra kesin mizan çıkarılır; mali tablolar kesin mizandan hazırlanır. Sınavda iki terim çoğu zaman “genel geçici mizan” ve “genel kesin mizan” diye geçer.

Mizan hangi hatayı yakalar?
HataMizan dengede mi?
İşlemin hiç kaydedilmemesi ya da iki kez kaydedilmesiDengede: yakalamaz
Tutarın doğru tarafta ama yanlış hesaba yazılması (Bankalar yerine Alıcılar)Dengede: yakalamaz
Borçlu ve alacaklı hesapların yer değiştirmesi (ters kayıt)Dengede: yakalamaz
İki tarafa aynı yanlış tutarın yazılması ya da birbirini götüren iki hataDengede: yakalamaz
Borç ve alacağa farklı tutar yazılması, yalnız bir tarafın aktarılması, toplama hatasıDengesiz: yakalar
Ek bilgi: farkın 9'a bölünmesi

Bir tutarın rakamları yer değiştirerek yazılırsa (4.500 yerine 5.400) mizandaki fark her zaman 9'a tam bölünür: 900 ÷ 9 = 100. Muhasebeciler dengesiz mizanda önce bu ipucuna bakar.

Akılda kalsın: Mizan bir terazidir, dedektif değil: iki kefenin eşit olup olmadığını söyler, kefeye neyin konduğunu bilmez. Dengeyi bozmayan her hata (unutulan kayıt, çift kayıt, yanlış hesap, ters kayıt) mizandan geçer. Sıra: aylık → geçici → envanter → kesin → tablolar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerle birkaç hata verilir ve hangilerinin mizanın denkliğini bozduğu sorulur; ya da kısmen doldurulmuş bir mizanda eksik kalan tutar istenir.

Tuzak“mizan dengede ise kayıtlar doğrudur” ifadesi; yanlış hesaba yapılan kayıt mizanı bozmaz. İkinci tuzak: ters kaydı denge bozan hata sanmak.

Sınavda işaretlemizan yalnız borç-alacak eşitliğini sınar; mali tablolar geçici değil kesin mizandan çıkar.

↕Sırala mizanı hazırla

  1. Borç toplamları sütunu ile alacak toplamları sütununun eşitliği sınanır
  2. Borç kalanları ile alacak kalanlarının eşitliği sınanır
  3. Yevmiye maddeleri büyük defterdeki hesaplara aktarılır
  4. Her hesabın kalanı bulunup büyük tarafın sütununa yazılır
  5. Her hesabın borç ve alacak tarafı ayrı ayrı toplanır

?Soru çöz

Bir işletmenin ay içindeki kayıtlarında aşağıdaki hatalar yapılmıştır:

I. Müşteriden yapılan 4.500 TL'lik tahsilat Kasa hesabına 4.500 TL borç, Alıcılar hesabına 5.400 TL alacak olarak yazılmıştır.
II. Bir satış işlemi hiç kaydedilmemiştir.
III. Bankaya yatırılan 10.000 TL Bankalar yerine Alıcılar hesabına borç yazılmıştır.

Bu hatalardan hangileri mizanın borç ve alacak toplamlarının eşitliğini bozar?

✓ B. I'de borca 4.500, alacağa 5.400 TL yazıldığı için toplamlar arasında 900 TL fark doğar; mizan bunu yakalar. II'de kayıt hiç yoktur, iki taraf birlikte eksik kalır; III'te tutar doğru tarafa ama yanlış hesaba yazılmıştır, denge bozulmaz. A ve D unutulan kaydı denge bozan hata sayar; C yanlış hesaba yapılan kaydı mizanın yakalayacağını sanır.
GENEL MUHASEBE · KAVRAM

Tekdüzen Hesap Planı: hesap kodlarının mantığı, sınıflar, gruplar ve nazım hesaplar

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tekdüzen Hesap Planı nedir? Hesap kodları nasıl okunur, hesap sınıfları ve grupları nelerdir, nazım hesaplar ne işe yarar?

Kısa cevap: Tekdüzen Hesap Planı, bilanço esasına göre defter tutan işletmelerin aynı hesapları aynı kodlarla kullanmasını sağlayan plandır (1 Sıra No'lu MSUGT, 1994'ten beri uygulanır). Kodun ilk rakamı sınıfı, ilk iki rakamı grubu, üç rakamı hesabı gösterir; işletme bunların altına yardımcı hesap açar. 1–5 bilanço, 6 gelir tablosu, 7 maliyet, 9 nazım hesaplardır; 8 ve 0 serbesttir.

Bir vergi müfettişi aynı gün İzmir'de bir tekstil fabrikasının, Trabzon'da bir fındık ihracatçısının defterini inceliyor. İkisinde de “320” satıcılara borcu, “153” ticari malları gösteriyor; müfettiş hesap adını okumadan bile ne aradığını biliyor.

Plan 1 Sıra No'lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'yle (Resmî Gazete 26.12.1992) yayımlandı, 1994 hesap döneminden itibaren zorunlu oldu; 1993'teki 2 Sıra No'lu Tebliğ bazı hesapları ekledi ve değiştirdi. Amaç karşılaştırılabilirliktir: vergi idaresi, bankalar ve yatırımcılar farklı işletmelerin tablolarını aynı dille okur.

Bir kodu okumak

Kod soldan sağa daralır: sınıf → grup → hesap. Plan üç rakama kadar herkes için aynıdır; hangi bankada kaç hesap olduğunu işletme yardımcı hesaplarla izler.Görsel: Sınav Defteri
Hesap sınıfları ve bilanço sınıflarının grupları
SınıfGruplar
1 Dönen Varlıklar10 Hazır Değerler · 11 Menkul Kıymetler · 12 Ticari Alacaklar · 13 Diğer Alacaklar · 15 Stoklar · 17 Yıllara Yaygın İnşaat ve Onarım Maliyetleri · 18 Gelecek Aylara Ait Giderler ve Gelir Tahakkukları · 19 Diğer Dönen Varlıklar
2 Duran Varlıklar22 Ticari Alacaklar · 23 Diğer Alacaklar · 24 Mali Duran Varlıklar · 25 Maddi Duran Varlıklar · 26 Maddi Olmayan Duran Varlıklar · 27 Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar · 28 Gelecek Yıllara Ait Giderler ve Gelir Tahakkukları · 29 Diğer Duran Varlıklar
3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar30 Mali Borçlar · 32 Ticari Borçlar · 33 Diğer Borçlar · 34 Alınan Avanslar · 35 Yıllara Yaygın İnşaat ve Onarım Hakedişleri · 36 Ödenecek Vergi ve Diğer Yükümlülükler · 37 Borç ve Gider Karşılıkları · 38 Gelecek Aylara Ait Gelirler ve Gider Tahakkukları · 39 Diğer Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar
4 Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar40 Mali Borçlar · 42 Ticari Borçlar · 43 Diğer Borçlar · 44 Alınan Avanslar · 47 Borç ve Gider Karşılıkları · 48 Gelecek Yıllara Ait Gelirler ve Gider Tahakkukları · 49 Diğer Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar
5 Özkaynaklar50 Ödenmiş Sermaye · 52 Sermaye Yedekleri · 54 Kâr Yedekleri · 57 Geçmiş Yıllar Kârları · 58 Geçmiş Yıllar Zararları (−) · 59 Dönem Net Kârı (Zararı)
6 Gelir Tablosu Hesapları60 Brüt Satışlar'dan 69 Dönem Net Kârı (Zararı)'na kadar gelir tablosunun basamakları
7 Maliyet Hesapları7/A seçeneği (70–78) ya da 7/B seçeneği (79)
8 ve 0Serbest (planda boş bırakılmıştır)
9 Nazım HesaplarGrupları işletmenin ihtiyacına bırakılmıştır

Planın iç düzeni

Vade kodun içine yazılmıştır: ikinci rakam aynıysa konu aynıdır, ilk rakam vadeyi söyler. 121 bir yıl içinde tahsil edilecek alacak senedi, 221 bir yıldan uzun vadeli alacak senedidir; 320 ve 420 de aynı ilişkidedir. Grupların içinde sıra çoğunlukla aynıdır: önce senetsiz (120 Alıcılar), sonra senetli (121 Alacak Senetleri), sonra o kalemi azaltan düzenleyici hesap (122 Alacak Senetleri Reeskontu). Boş numaralar planın genişleyebilmesi içindir: 17 ve 35 grupları 1993 değişikliğiyle eklendi.

Nazım hesaplar bilançoya girmez. İşletmenin varlık ve kaynaklarını değiştirmeyen ama izlenmesi gereken durumlar, örneğin bankadan alınıp bir ihaleye verilen teminat mektubu, ciro edilen senetlerden doğabilecek sorumluluk ya da emanet alınan mallar burada tutulur. Nazım hesaplar çift olarak açılır: biri borçlu, öteki alacaklı nazım hesap aynı tutarla kaydedilir, iş bitince ters kayıtla kapanır.

Akılda kalsın: Kod bir adres gibi okunur: il (sınıf), ilçe (grup), sokak (hesap), kapı (yardımcı hesap). İkinci rakam konuyu, ilk rakam vadeyi söyler: 121 kısa, 221 uzun. 8 ve 0 boş, 9 nazım: bilançonun dışında tutulan bilgi defteri.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hesap listesi verilir ve hangisinin dönen varlık, kısa vadeli yabancı kaynak ya da gelir tablosu hesabı olduğu sorulur; ya da planla ilgili yanlış ifade istenir.

TuzakAynı adı taşıyan hesapları karıştırmak; 320 ve 420 ikisi de Satıcılar'dır ama vadeleri farklıdır. İkinci tuzak: nazım hesapları bilançonun bir bölümü sanmak.

Sınavda işaretle8. sınıf serbesttir; 9. sınıf nazım hesaplardır ve bilançoyu etkilemez.

⇄Bilgi eşleştirme kod → anlam

?Soru çöz

Tekdüzen Hesap Planı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Nazım hesaplar varlık ve kaynakları değiştirmeyen bilgileri izler; bilançoda yer almaz, bu yüzden ifade yanlıştır. B kodun okunuş kuralıdır; C planda 8 ve 0 sınıfları boştur; D yardımcı hesaplar işletmenin ayrıntı ihtiyacı için açılır. Doğru ifadeleri eleyemeyen aday çoğunlukla 8. sınıfı nazım hesaplarla karıştırır.
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Açılış kaydı ve kapanış kaydı: kalıcı ve geçici hesaplar

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilançoda varlık ve kaynaklar nasıl sınıflandırılır? Harcama, maliyet, gider ve zarar arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilanço belli bir gündeki varlık ve kaynakları gösterir. Varlıklar bir yıl içinde paraya dönüşecek ya da tüketilecekse dönen, daha uzun süre kullanılacaksa duran varlıktır; borçlar da bir yıl ölçüsüyle kısa ve uzun vadeli yabancı kaynak diye ayrılır, kalanı özkaynaktır. Gelir tablosu ise bir dönemin gelirleriyle giderlerini karşılaştırıp kârı bulur; varlığa dönüşen harcama maliyet, döneme yüklenen kısmı gider, karşılıksız kayıp zarardır.

Bilanço ve gelir tablosunun yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açılış kaydı ve kapanış kaydı nasıl yapılır? Hangi hesaplar yeni döneme devreder, gelir tablosu hesapları neden dönem sonunda kapanır?

Kısa cevap: Açılış kaydı, önceki dönemin kapanış bilançosundaki kalanları yeni dönemin defterlerine taşır: aktif hesaplar borç, pasif hesaplar alacak, (−) işaretli hesaplar kendi kalan yönleriyle yazılır. Gelir tablosu ve maliyet hesapları geçicidir, dönem sonunda kapanıp kâra ya da zarara dönüşür. Kapanış kaydı açılışın tersidir ve bütün bilanço hesaplarını sıfırlar.

Bir eczanenin 31 Aralık'ta kapanan defterleri 2 Ocak'ta yeniden açılır. Kasadaki para, raftaki ilaç, toptancıya borç yeni yıla taşınır; geçen yılın satışları ise taşınmaz. Neden?

Muhasebenin temel kavramları sayfasında döngünün bir kapanış kaydıyla bitip ertesi gün bir açılış kaydıyla yeniden başladığını gördük. Bilanço hesapları kalıcı hesaplardır: kasa, alacak, borç ve sermaye dönem değişti diye ortadan kalkmaz, kalanları devreder. Gelir tablosu ve maliyet hesapları ise geçicidir: bir dönemin performansını ölçer, dönem sonunda kapanır ve sonucu, yani kâr ya da zarar, özkaynağa geçer. Bu kapanışın kayıtlarını Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri sayfasında göreceğiz.

Açılış kaydı

Açılış kaydının kaynağı önceki dönemin kapanış bilançosudur; işe yeni başlayan işletmede ise açılış envanteri. Kural, hesapların işleyişini anlattığımız ikinci konudakiyle aynıdır: borç kalanı veren hesaplar borca, alacak kalanı veren hesaplar alacağa. (−) işaretli 257 Birikmiş Amortismanlar aktifte olsa da alacak kalanı verdiği için alacak tarafına yazılır.

Yevmiye kaydı · 2 Ocak: açılış kaydı
HesapBorçAlacak
100 Kasa15.000
102 Bankalar85.000
153 Ticari Mallar120.000
255 Demirbaşlar50.000
 257 Birikmiş Amortismanlar10.000
 300 Banka Kredileri60.000
 320 Satıcılar40.000
 500 Sermaye150.000
 570 Geçmiş Yıllar Kârları10.000
Toplam270.000270.000

Dikkat: bilanço toplamı 270.000 değil 260.000 TL'dir. Bilançoda birikmiş amortisman demirbaşlardan düşülerek gösterilir (50.000 − 10.000 = 40.000); açılış kaydında ise ayrı satırda alacak tarafına yazılır. Bu yüzden (−) hesap bulunan işletmede açılış kaydının toplamı bilanço toplamından büyük olur.

Kapanış kaydı

Dönem sonunda önce geçici hesaplar kapanır, dönemin sonucu Dönem Net Kârı ya da Zararı hesabıyla bilançoya geçer. Ardından kapanış kaydı açılışın tam tersini yapar: borç kalanı veren her bilanço hesabı alacaklandırılır, alacak kalanı veren her hesap borçlandırılır. Kayıttan sonra bütün hesaplar sıfırdır; kalanlar ertesi günün açılış kaydıyla yeniden açılır.

Akılda kalsın: Bilanço hesapları kalıcıdır, taşınır; gelir tablosu hesapları geçicidir, sıfırlanır. Açılış kaydı “kalanı kendi tarafına yaz”, kapanış kaydı “kalanı karşı tarafa yaz” demektir. (−) hesap açılış toplamını bilanço toplamından büyütür.
Sınavda

Nasıl sorulurBir bilanço verilip açılış kaydının borç toplamı ya da (−) işaretli bir hesabın hangi tarafa yazılacağı sorulur; ya da hangi hesapların yeni döneme devrettiği öncüllerle istenir.

TuzakAçılış kaydının toplamını bilanço toplamına eşit saymak; düzenleyici hesaplar iki toplamı ayırır. İkinci tuzak: satışlar gibi gelir hesaplarının kalanını yeni yıla taşımak.

Sınavda işaretlekapanış kaydında borç kalanlı hesaplar alacaklandırılır.

✎Boşluk doldurma açılış kaydı

Açılış kaydında Birikmiş Amortismanlar hesabı tarafına, Ödenmemiş Sermaye hesabı tarafına yazılır. Aktif toplamı birikmiş amortisman (30.000 TL) düşülmüş hâliyle 400.000 TL olan ve başka düzenleyici hesabı bulunmayan bir bilançodan yapılan açılış kaydının borç toplamı TL'dir.

alacakborç430.000370.000400.000

?Soru çöz

Dönem başı ve dönem sonu kayıtlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Kapanış kaydı her hesabın kalanını karşı tarafa yazarak sıfırlar, açılış kaydı aynı kalanları yeni dönemde kendi taraflarına geri yazar. A geçici hesapları kalıcı sanır; gelir tablosu hesapları dönem sonunda kapanır, devretmez. B kapanışın yönünü ters kurar. C düzenleyici hesapları unutur: birikmiş amortisman varsa açılış toplamı bilanço toplamından büyüktür.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi kişilik kavramına aykırıdır?

✓ A. Sahibin ailesine ait harcama işletmenin gideri olamaz; işletme sahibinden ayrı bir kişidir, tutar sahibin işletmeden çektiği değer olarak izlenmelidir. B dönemselliğe (tahakkuk esası) uygundur; C maliyet esasına uygundur, tapu harcı maliyete girer; D parayla ölçülme kavramının gereğidir.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Temel kavramlar I: sosyal sorumluluktan maliyet esasına

?Soru 2

Bir işletme 90.000 TL'lik bir taşıt satın almış, bedelin 30.000 TL'sini kasadan, kalanını banka hesabından ödemiştir. KDV dikkate alınmayacaktır. Bu işlemin yevmiye kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Taşıt bir varlıktır, artışı borca yazılır; kasa ve banka mevcudu azaldığı için ikisi de alacaklanır, 30.000 + 60.000 = 90.000 TL ile madde dengelenir. A bütün tarafları ters kurar; B kasadan yapılan ödemeyi unutur; C maddeyi basit sayar, oysa iki alacaklı hesap olduğu için bileşik maddedir.Kaynak: bu sayfa · Çift taraflı kayıt ve yevmiye maddesi

?Soru 3

Bir işletmenin Kasa hesabının dönem içindeki borç toplamı 84.000 TL, alacak toplamı 61.000 TL'dir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Borç toplamı büyük olduğu için kalan 84.000 − 61.000 = 23.000 TL borç kalanıdır; Kasa'da bu, eldeki paradır. A kalanı küçük tarafın adıyla adlandırır, oysa Kasa alacak kalanı veremez; B iki toplamı çıkarmak yerine toplar; D tarafları ters kurar: giren para borca, çıkan para alacağa yazılır.Kaynak: bu sayfa · Hesap, T hesap ve bakiye

?Soru 4

Muhasebe politikalarının açıklanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Mali tablolar dönemsellik kavramına dayanılarak hazırlanmışsa bunun ayrıca açıklanması istenmez.
II. Tutarlılık kavramından ayrılma varsa nedenleriyle birlikte dipnotta açıklanır.
III. Önemlilik kavramı muhasebe politikalarının seçimini ve uygulanmasını yönlendirir.

✓ D. Üçü de tebliğin politikaların açıklanması bölümündedir: süreklilik, tutarlılık, dönemsellik varsayılır; ayrılma dipnotta nedeniyle açıklanır; ihtiyatlılık, özün önceliği ve önemlilik politika seçimini yönlendirir. A ve C ilk öncülü, varsayılan kavramın da açıklanması gerektiği yanılgısıyla dışarıda bırakır; B önemliliği politika seçimini yönlendiren üçlüden saymayan eksik okumadır.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Temel kavramlar II: belgelendirmeden özün önceliğine

?Soru 5

Vergi Usul Kanunu'na göre bilanço esasında tutulan defterlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yevmiye defteri, işlemleri hesaplar itibarıyla sınıflandırıp toplayan defterdir.
II. Envanter defterine işe başlama tarihinde ve her hesap döneminin sonunda çıkarılan envanter ve bilanço kaydedilir.
III. İşlemlerin defterlere kaydı, kural olarak on günden fazla geciktirilemez.

✓ C. II envanter defterinin (m.185), III kayıt süresinin (m.219) doğru tanımıdır. I yanlıştır: hesaplara dağıtıp toplayan defterikebirdir, yevmiye tarih sırasıyla madde hâlinde yazar. A III'teki on günlük süreyi gözden kaçırır; B ve D yevmiye ile defterikebiri karıştırarak I'i doğru sayar.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Defterler ve muhasebe döngüsü

?Soru 6

Bir toptancı işletmenin mart ayında yaşadığı aşağıdaki olaylardan hangisi muhasebe kaydı gerektirmez?

✓ B. İşe alma anlaşması o an hiçbir varlık, borç ya da özkaynağı değiştirmez; ücret ancak çalışma başlayınca tahakkuk eder. A avans alındığı için kasa ve borç doğar; C stok değeri azalır, zarar kaydedilir; D kasa azalır, sahibin işletmeden çektiği tutar olarak kaydedilir.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Muhasebe nedir, kime bilgi verir?

?Soru 7

Aşağıdaki hesaplardan hangisi bilançonun kaynaklar tarafında yer alır?

✓ A. Müşteriden alınan avans, işletmeye mal teslim etme borcu yükler; kısa vadeli yabancı kaynaktır (340). B verilen avans karşı taraftan mal alma hakkıdır, dönen varlıktır (159); C (−) işaretli düzenleyici hesaptır, aktifte varlığı azaltır; D bilanço değil gelir tablosu hesabıdır, brüt satışları azaltır.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Bilanço ve gelir tablosunun yapısı

?Soru 8

Dönem başı ve dönem sonu kayıtlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Kapanış kaydı her hesabın kalanını karşı tarafa yazarak sıfırlar, açılış kaydı aynı kalanları yeni dönemde kendi taraflarına geri yazar. A geçici hesapları kalıcı sanır; gelir tablosu hesapları dönem sonunda kapanır, devretmez. B kapanışın yönünü ters kurar. C düzenleyici hesapları unutur: birikmiş amortisman varsa açılış toplamı bilanço toplamından büyüktür.Kaynak: bu sayfa · Açılış ve kapanış kaydı

?Soru 9

Bir işletmenin dönem başında varlıkları 400.000 TL, yabancı kaynakları 150.000 TL; dönem sonunda varlıkları 610.000 TL, yabancı kaynakları 240.000 TL'dir. Dönem içinde ortaklar 60.000 TL nakit sermaye eklemiş, işletme ortaklara 40.000 TL kâr payı ödemiştir. Buna göre işletmenin dönem kârı kaç TL'dir?

✓ C. Özkaynak 250.000'den 370.000'e çıkmış, artış 120.000; eklenen 60.000 sermaye çıkarılır, ödenen 40.000 kâr payı geri eklenir: 120.000 − 60.000 + 40.000 = 100.000. A kâr payını eklemeyi unutur (120.000 − 60.000); B sermaye artışını çıkarmayıp yalnız kâr payını ekler (120.000 + 40.000); D kâr payını da çıkarır (120.000 − 60.000 − 40.000).Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Bilanço eşitliği ve işlemlerin etkisi

?Soru 10

Tekdüzen Hesap Planı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Nazım hesaplar varlık ve kaynakları değiştirmeyen bilgileri izler; bilançoda yer almaz, bu yüzden ifade yanlıştır. B kodun okunuş kuralıdır; C planda 8 ve 0 sınıfları boştur; D yardımcı hesaplar işletmenin ayrıntı ihtiyacı için açılır. Doğru ifadeleri eleyemeyen aday çoğunlukla 8. sınıfı nazım hesaplarla karıştırır.Kaynak: bu sayfa · Tekdüzen Hesap Planı: sınıf, grup, hesap
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Muhasebe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →