Demokrasi kuramları: doğrudan demokrasiden poliarşiye ve müzakereye
Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaLiberalizmin temel ilkeleri nelerdir? Klasik liberalizm, sosyal liberalizm ve neoliberalizm nasıl ayrılır? Rawls ile Nozick arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Siyasal ideolojiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Liberalizm bireyi, özgürlüğü, hukukun üstünlüğünü, özel mülkiyeti ve sınırlı devleti esas alır. Klasik liberalizm (Locke, Smith, Mill) devleti en aza indirir; sosyal liberalizm özgürlüğün koşullarını sağlamak için devlet müdahalesini kabul eder; neoliberalizm (Hayek, Friedman) piyasaya geri döner. Rawls hakkaniyet olarak adaleti, Nozick ise minimal devleti savunur.
Liberalizm: klasik, sosyal, neoliberal
✎Konu anlatımı
Demokrasi kuramları nelerdir? Schumpeter'in elitist demokrasisi, Dahl'ın poliarşisi, katılımcı ve müzakereci demokrasi nasıl ayrılır?
Kısa cevap: Demokrasi halkın kendini yönetmesidir; doğrudan, temsilî ve yarı doğrudan biçimleri vardır. Schumpeter demokrasiyi liderlerin oy için rekabet ettiği bir yöntem sayar; Dahl gerçek demokrasilere katılım ve rekabet ölçütleriyle poliarşi der. Katılımcı demokrasi yurttaşın kararlara sürekli katılımını, müzakereci demokrasi kararların gerekçeli kamusal tartışmayla meşrulaşmasını öne çıkarır.Bir ilçede yeni bir çöp tesisinin yeri tartışılıyor. Belediye başkanı “Beni seçtiniz, ben karar veririm” der; mahalle derneği “Önce bizi dinleyin” der; bir öğretim üyesi “Gerekçeleri herkesin önünde tartışalım” önerir. Üç cümle, üç demokrasi anlayışıdır.
Demokrasinin en eski biçimi Atina'daki doğrudan demokrasidir: yurttaşlar kararları mecliste bizzat alır. Büyük ulus-devletlerde bu imkânsız olduğundan halk yetkisini seçtiği temsilcilere bırakır: temsilî demokrasi. Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında gördüğümüz millî egemenlik serbest vekâlete ve temsile, halk egemenliği ise doğrudan katılıma yakındır. İkisinin arasındaki yarı doğrudan demokrasi temsilî düzene halkoylaması, halk girişimi (yurttaşların kanun önerisi), halk vetosu ve geri çağırma gibi araçlar ekler.
Siyasal ideolojiler sayfasında gördüğümüz liberalizm, demokrasiye bireysel haklar, hukukun üstünlüğü ve sınırlı iktidar şartını ekledi. Bugün “demokrasi” denince çoğunlukla bu liberal demokrasi kastedilir: çoğunluk yönetir ama azınlığın haklarına dokunamaz.
Demokrasi ne kadar “halkın” yönetimi?
| Model | Anahtar ad | Demokrasi nedir? |
|---|---|---|
| Elitist (rekabetçi) | Schumpeter (1942) | Liderlerin oy için rekabet ettiği yöntem |
| Çoğulcu, poliarşi | Dahl (1971) | Geniş katılım + serbest rekabet |
| Katılımcı | Pateman (1970) | Yurttaşın işyerinden yerele sürekli katılımı |
| Müzakereci | Habermas | Gerekçeli kamusal tartışmayla meşru karar |
Joseph Schumpeter Kapitalizm, Sosyalizm ve Demokrasi'de (1942) “halkın iradesi” fikrini gerçekçi bulmadı. Ona göre demokrasi, liderlerin halkın oyu için rekabet ederek karar verme gücü kazandığı kurumsal bir yöntemdir; seçmenin işi yöneticileri seçmek ve gerekirse değiştirmektir. Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında çoğulculuğun kuramcısı olarak gördüğümüz Robert Dahl, ideal demokrasinin hiçbir yerde tam gerçekleşmediğini söyleyerek gerçek rejimlere poliarşi dedi. Poliarşinin iki boyutu vardır: katılım (oy hakkının yaygınlığı) ve rekabet (muhalefetin serbestçe yarışabilmesi).
Elitist modele iki itiraz geldi. Carole Pateman'ın katılımcı demokrasisi, yurttaşın yalnız seçimden seçime değil, işyerinde ve yerelde sürekli karar vermesini ister. Habermas'ın kamusal alan fikrinden beslenen müzakereci demokrasi ise bir kararın oy sayısıyla değil, herkesin katılabildiği gerekçeli tartışmadan geçtiği için meşru olduğunu savunur.
Nasıl sorulurBir demokrasi tanımı verilir, hangi kuramcıya ya da modele ait olduğu sorulur; yarı doğrudan demokrasinin araçlarından hangisinin yanlış verildiği de çıkar.
TuzakSchumpeter'i katılımcı demokrasiyle ilişkilendirmektir; o, katılımı seçimle sınırlayan elitist modelin kuramcısıdır. İkinci tuzak, serbest vekâleti yarı doğrudan demokrasinin aracı saymaktır; serbest vekâlet temsilî demokrasinin, millî egemenliğin sonucudur.
Sınavda işaretlepoliarşinin iki boyutu katılım ve rekabettir.
⇄Bilgi eşleştirme tanım → kuramcı
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi yarı doğrudan demokrasinin araçlarından biri değildir?