Demokrasi, seçim ve partiler: hükümet sistemleri, seçim sistemleri, siyasal katılım

Demokrasinin farklı modellerini, hükümet sistemlerini, oyların sandalyeye nasıl dönüştüğünü ve partilerle baskı gruplarının siyasetteki yerini karşılaştırmalı tablolarla öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SİYASET BİLİMİ · KURAM

Demokrasi kuramları: doğrudan demokrasiden poliarşiye ve müzakereye

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLiberalizmin temel ilkeleri nelerdir? Klasik liberalizm, sosyal liberalizm ve neoliberalizm nasıl ayrılır? Rawls ile Nozick arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Siyasal ideolojiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Liberalizm bireyi, özgürlüğü, hukukun üstünlüğünü, özel mülkiyeti ve sınırlı devleti esas alır. Klasik liberalizm (Locke, Smith, Mill) devleti en aza indirir; sosyal liberalizm özgürlüğün koşullarını sağlamak için devlet müdahalesini kabul eder; neoliberalizm (Hayek, Friedman) piyasaya geri döner. Rawls hakkaniyet olarak adaleti, Nozick ise minimal devleti savunur.

Liberalizm: klasik, sosyal, neoliberal

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Demokrasi kuramları nelerdir? Schumpeter'in elitist demokrasisi, Dahl'ın poliarşisi, katılımcı ve müzakereci demokrasi nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Demokrasi halkın kendini yönetmesidir; doğrudan, temsilî ve yarı doğrudan biçimleri vardır. Schumpeter demokrasiyi liderlerin oy için rekabet ettiği bir yöntem sayar; Dahl gerçek demokrasilere katılım ve rekabet ölçütleriyle poliarşi der. Katılımcı demokrasi yurttaşın kararlara sürekli katılımını, müzakereci demokrasi kararların gerekçeli kamusal tartışmayla meşrulaşmasını öne çıkarır.

Bir ilçede yeni bir çöp tesisinin yeri tartışılıyor. Belediye başkanı “Beni seçtiniz, ben karar veririm” der; mahalle derneği “Önce bizi dinleyin” der; bir öğretim üyesi “Gerekçeleri herkesin önünde tartışalım” önerir. Üç cümle, üç demokrasi anlayışıdır.

Demokrasinin en eski biçimi Atina'daki doğrudan demokrasidir: yurttaşlar kararları mecliste bizzat alır. Büyük ulus-devletlerde bu imkânsız olduğundan halk yetkisini seçtiği temsilcilere bırakır: temsilî demokrasi. Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında gördüğümüz millî egemenlik serbest vekâlete ve temsile, halk egemenliği ise doğrudan katılıma yakındır. İkisinin arasındaki yarı doğrudan demokrasi temsilî düzene halkoylaması, halk girişimi (yurttaşların kanun önerisi), halk vetosu ve geri çağırma gibi araçlar ekler.

Siyasal ideolojiler sayfasında gördüğümüz liberalizm, demokrasiye bireysel haklar, hukukun üstünlüğü ve sınırlı iktidar şartını ekledi. Bugün “demokrasi” denince çoğunlukla bu liberal demokrasi kastedilir: çoğunluk yönetir ama azınlığın haklarına dokunamaz.

Demokrasi ne kadar “halkın” yönetimi?

Demokrasi modelleri
ModelAnahtar adDemokrasi nedir?
Elitist (rekabetçi)Schumpeter (1942)Liderlerin oy için rekabet ettiği yöntem
Çoğulcu, poliarşiDahl (1971)Geniş katılım + serbest rekabet
KatılımcıPateman (1970)Yurttaşın işyerinden yerele sürekli katılımı
MüzakereciHabermasGerekçeli kamusal tartışmayla meşru karar

Joseph Schumpeter Kapitalizm, Sosyalizm ve Demokrasi'de (1942) “halkın iradesi” fikrini gerçekçi bulmadı. Ona göre demokrasi, liderlerin halkın oyu için rekabet ederek karar verme gücü kazandığı kurumsal bir yöntemdir; seçmenin işi yöneticileri seçmek ve gerekirse değiştirmektir. Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında çoğulculuğun kuramcısı olarak gördüğümüz Robert Dahl, ideal demokrasinin hiçbir yerde tam gerçekleşmediğini söyleyerek gerçek rejimlere poliarşi dedi. Poliarşinin iki boyutu vardır: katılım (oy hakkının yaygınlığı) ve rekabet (muhalefetin serbestçe yarışabilmesi).

Elitist modele iki itiraz geldi. Carole Pateman'ın katılımcı demokrasisi, yurttaşın yalnız seçimden seçime değil, işyerinde ve yerelde sürekli karar vermesini ister. Habermas'ın kamusal alan fikrinden beslenen müzakereci demokrasi ise bir kararın oy sayısıyla değil, herkesin katılabildiği gerekçeli tartışmadan geçtiği için meşru olduğunu savunur.

Akılda kalsın: Schumpeter = yöntem, liderler arası rekabet. Dahl = poliarşi: katılım + rekabet. Pateman = katılımcı. Habermas = müzakereci. Yarı doğrudan demokrasinin araçları: halkoylaması, halk girişimi, halk vetosu, geri çağırma.
Sınavda

Nasıl sorulurBir demokrasi tanımı verilir, hangi kuramcıya ya da modele ait olduğu sorulur; yarı doğrudan demokrasinin araçlarından hangisinin yanlış verildiği de çıkar.

TuzakSchumpeter'i katılımcı demokrasiyle ilişkilendirmektir; o, katılımı seçimle sınırlayan elitist modelin kuramcısıdır. İkinci tuzak, serbest vekâleti yarı doğrudan demokrasinin aracı saymaktır; serbest vekâlet temsilî demokrasinin, millî egemenliğin sonucudur.

Sınavda işaretlepoliarşinin iki boyutu katılım ve rekabettir.

⇄Bilgi eşleştirme tanım → kuramcı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi yarı doğrudan demokrasinin araçlarından biri değildir?

✓ C. Serbest vekâlet, temsilcinin bütün milleti temsil edip seçmenden talimat almamasıdır; temsilî demokrasinin ve millî egemenliğin sonucudur, halkın doğrudan karar araçlarından değildir. A halkoylaması halkın bir metni doğrudan onaylamasıdır; B halk girişimi yurttaşların kanun önermesidir; D geri çağırma seçmenin temsilciyi görevden almasıdır.
SİYASET BİLİMİ · KARŞILAŞTIRMA

Lijphart'ın iki demokrasisi ve hükümet sistemleri

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Lijphart'ın çoğunlukçu ve uzlaşmacı demokrasi modelleri nedir? Parlamenter, başkanlık ve yarı başkanlık sistemleri nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Lijphart demokrasileri ikiye ayırır: çoğunlukçu (Westminster) modelde tek parti hükümeti, iki partili sistem ve çoğunluk seçimi iktidarı toplar; uzlaşmacı modelde koalisyon, çok partili sistem, nispi temsil ve federalizm iktidarı paylaştırır. Hükümet sistemleri ise yasama ile yürütmenin ilişkisine göre parlamenter, başkanlık, yarı başkanlık ve meclis hükümeti diye ayrılır.

Bir ülkede seçimi kazanan parti ertesi gün tek başına hükümeti kurar. Bir başkasında seçimden haftalar sonra dört parti uzun bir koalisyon protokolü imzalar. İkisi de demokrasidir, ama iktidarı farklı yerlerde toplar.

Arend Lijphart Demokrasi Modelleri'nde (1999) otuz altı demokrasiyi karşılaştırdı ve iki ideal tip çıkardı. Çoğunlukçu model iktidarı seçimi kazanan çoğunlukta toplar; adını İngiliz parlamentosundan alan Westminster modeli bunun örneğidir. Uzlaşmacı (konsensüs) model ise iktidarı olabildiğince çok aktöre dağıtmaya çalışır; İsviçre ve Belçika gibi dil ve din bakımından bölünmüş toplumlarda görülür.

Lijphart: iki demokrasi modeli
ÇoğunlukçuUzlaşmacı
HükümetTek parti çoğunluğuGeniş koalisyon
Yasama-yürütmeYürütme baskınGüçler dengesi
Parti sistemiİki partiÇok parti
Seçim sistemiÇoğunlukNispi temsil
Devlet yapısıÜniter, merkezîFederal, yerinden
AnayasaEsnek, yargısal denetim zayıfKatı, anayasa yargısı güçlü

Hükümet sistemleri

Hükümet sistemleri yasama ile yürütme arasındaki ilişkiye bakar. Parlamenter sistemde yürütme meclisten doğar ve meclise karşı sorumludur; meclis güvensizlik oyuyla hükümeti düşürebilir, yürütme de meclisi feshedebilir. Başkanlık sisteminde halkça seçilen başkan hem devletin hem hükümetin başıdır; meclis onu siyasi nedenle düşüremez, o da meclisi feshedemez. Yarı başkanlık halkça seçilen güçlü bir cumhurbaşkanını meclise karşı sorumlu bir başbakanla birleştirir (Fransa). Meclis hükümetinde ise yürütme, meclisin seçtiği ve her an görevden alabildiği bir kuruldur. Bu sistemlerin anayasal ölçütleri Hukuk (KPSS A) serisindeki Anayasa hukukunun temel kavramları sayfasında ayrıntılı karşılaştırılır.

Siyaset bilimcisi Juan Linz başkanlık sisteminin iki riskine dikkat çekti: hem başkan hem meclis halktan meşruiyet aldığı için çatışmada hakem yoktur (çifte meşruiyet), ve sabit görev süresi bunalımda sistemi esnekliksiz bırakır.

Akılda kalsın: Lijphart: çoğunlukçu = iktidarı topla (Westminster), uzlaşmacı = iktidarı paylaştır (İsviçre, Belçika). Hükümet sistemi sorusu: “Meclis hükümeti düşürebilir mi?” Evet → parlamenter; hayır → başkanlık.
Sınavda

Nasıl sorulurLijphart'ın modellerinin özellikleri öncüllerle ya da bir ülke betimlemesiyle sorulur.

TuzakNispi temsil ve koalisyonu çoğunlukçu modele, tek parti hükümetini uzlaşmacı modele yazmaktır. İkinci tuzak, yarı başkanlıkta başbakanın bulunmadığını sanmaktır; yarı başkanlık güçlü cumhurbaşkanı ile meclise sorumlu başbakanı birlikte barındırır.

Sınavda işaretleWestminster modeli Lijphart'ın çoğunlukçu tipidir.

?Soru çöz

Lijphart'ın uzlaşmacı (konsensüs) demokrasi modeliyle ilgili aşağıdaki özelliklerden hangileri doğrudur?

I. Hükümetler çoğunlukla geniş koalisyonlarla kurulur.
II. Seçimlerde nispi temsil sistemi uygulanır.
III. İktidar, seçimi kazanan tek partinin elinde toplanır.

✓ A. Uzlaşmacı model iktidarı paylaştırır: geniş koalisyonlar (I) ve nispi temsil (II) bunun araçlarıdır. III tek parti hükümeti, iktidarı toplayan çoğunlukçu Westminster modelinin özelliğidir. B yalnız çoğunlukçu özelliği seçer; C ve D bu çoğunlukçu özelliği uzlaşmacı modele katarak iki tipi karıştırır.

⇄Bilgi eşleştirme özellik → hükümet sistemi

SİYASET BİLİMİ · KARŞILAŞTIRMA

Seçim sistemleri: çoğunluk, nispi temsil, karma sistem ve baraj

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Seçim sistemleri nelerdir? Çoğunluk sistemi, nispi temsil ve karma sistem nasıl işler, Türkiye hangi sistemi uygular?

Kısa cevap: Seçim sistemi oyların sandalyeye nasıl dönüşeceğini belirler. Çoğunluk sistemlerinde (tek turlu, iki turlu, tercihli oy) bölgede en çok oyu alan kazanır; yönetimde istikrar sağlar. Nispi temsil sandalyeleri oy oranına göre dağıtır (d'Hondt, Sainte-Laguë, Hare); temsilde adaleti gözetir. Karma sistem ikisini birleştirir. Türkiye'de milletvekilleri yüzde 7 ülke barajlı d'Hondt yöntemiyle seçilir.

Aynı seçim sonucu iki ayrı kuralla sayılsın: birinde bir parti yüzde 40 oyla meclisin yarısından fazlasını alır, ötekinde yüzde 40'ına yakınını. Sandık aynı, meclis bambaşka.

Her seçim sistemi iki değer arasında bir tercih yapar: yönetimde istikrar mı, temsilde adalet mi? Büyük partiyi ödüllendiren sistem tek parti hükümetini kolaylaştırır ama küçük partilerin seçmenini mecliste görünmez kılar; oyları olduğu gibi yansıtan sistem ise meclisi parçalayıp koalisyonu zorunlu hâle getirebilir.

Seçim sistemleri
AileTürüNasıl işler?Örnek
ÇoğunlukTek turlu (basit çoğunluk)Tek kişilik bölgede en çok oyu alan kazanırBirleşik Krallık
İki turlu (mutlak çoğunluk)İlk turda yarıyı geçen yoksa ikinci turFransa
Tercihli (alternatif) oySeçmen adayları sıralar, oylar aktarılırAvustralya alt meclisi
Nispi temsilListe (bölen ya da kota)Sandalye oy oranına göre: d'Hondt, Sainte-Laguë, HareTürkiye, İspanya
Tek devredilebilir oySıralı oy; kotayı aşan oylar devredilirİrlanda
KarmaKişiselleştirilmiş nispiİki oy: biri bölge adayına, biri partiyeAlmanya

Baraj ve Türkiye

Nispi sistemlerde meclisin aşırı parçalanmasını önlemek için seçim barajı konabilir: belirli bir oy oranını aşamayan parti sandalye alamaz. Türkiye'de 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'na göre ülke genelinde geçerli oyların yüzde yedisini geçemeyen partiler milletvekili çıkaramaz (m.33); baraj 2022'de yüzde 10'dan yüzde 7'ye indirildi. İttifak kuran partilerde baraj, ittifakın toplam oyuna göre hesaplanır. Barajı aşan partiler arasında sandalyeler her seçim çevresinde d'Hondt yöntemiyle dağıtılır (m.34). Bu kuralların ayrıntısı ve seçilme şartları Vatandaşlık serisindeki TBMM'nin kuruluşu ve seçimler sayfasında anlatılır.

Akılda kalsın: Çoğunluk = istikrar, nispi = adalet, karma = ikisinin dengesi. Ülke eşleşmeleri: tek turlu Birleşik Krallık, iki turlu Fransa, tek devredilebilir oy İrlanda, karma Almanya. Türkiye: d'Hondt + yüzde 7 ülke barajı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir seçim sisteminin işleyişi betimlenir, adı ya da uygulandığı ülke sorulur; sistemlerin istikrar ve adalet üzerindeki etkisi de karşılaştırılır.

Tuzakİki turlu sistemi nispi temsil saymaktır; iki turlu sistem çoğunluk ailesindedir. İkinci tuzak, tek devredilebilir oyu çoğunluk sistemi sanmaktır; aday sıralasa da nispi bir sistemdir.

Sınavda işaretleTürkiye'de ülke barajı 2022'den beri yüzde 7'dir.

⇄Bilgi eşleştirme sistem → ülke

✎Boşluk doldurma seçim sisteminin etkisi

Çoğunluk sistemleri öncelikle sağlamayı, nispi temsil sistemleri ise sağlamayı amaçlar. Nispi temsilin bölen yöntemleri arasında büyük partiyi en çok kayıran yöntemidir.

yönetimde istikrartemsilde adaletd'HondtSainte-LaguëHare
SİYASET BİLİMİ · MODEL

d'Hondt hesabı adım adım ve Duverger yasaları

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

d'Hondt yöntemiyle milletvekili nasıl hesaplanır? Sainte-Laguë ve Hare yönteminden farkı nedir, Duverger yasaları ne söyler?

Kısa cevap: d'Hondt yönteminde her partinin oyu 1, 2, 3… diye bölünür; çıkan bölümler büyükten küçüğe sıralanır ve en büyük bölümlere birer sandalye verilir. Sainte-Laguë 1, 3, 5… ile böler ve küçük partilere daha yakındır; Hare kotası toplam oyu sandalye sayısına böler. Duverger'e göre tek turlu çoğunluk sistemi iki partili, nispi temsil çok partili sistemi besler.

Seçim gecesi bir parti yüzde 45 oyla beş sandalyeli bir ilde üç milletvekili çıkarır, yüzde 12 alan parti hiç çıkaramaz. Hesap makinesi aynı sayıları başka bir yöntemle bölseydi tablo değişirdi.

Bölen yöntemlerinin mantığı şudur: bir partinin her yeni sandalyesi, oyunun bir öncekinden büyük bir sayıya bölünmüş hâliyle yarışır. d'Hondt bölenleri 1, 2, 3, 4… diye yavaş büyüttüğü için büyük partinin ikinci ve üçüncü bölümleri küçük partilerin ilk bölümünü kolayca geçer. Sainte-Laguë 1, 3, 5, 7… ile böler; büyük partinin ikinci bölümü hızla küçülür ve küçük partilere yer açılır. Hare yönteminde önce kota bulunur: kota = geçerli oy ÷ sandalye; her parti oyunun içindeki tam kota kadar sandalye alır, kalan sandalyeler en büyük artıklara gider.

Çözümlü örnek

Beş milletvekili çıkaran bir seçim çevresinde dört parti barajı aşmıştır: A 45.000, B 27.000, C 16.000, D 12.000 oy (toplam 100.000). Sandalyeleri d'Hondt yöntemiyle dağıt.

  1. Her partinin oyunu 1, 2, 3'e böl: A 45.000 · 22.500 · 15.000; B 27.000 · 13.500; C 16.000 · 8.000; D 12.000.
  2. Bölümleri büyükten küçüğe sırala: 45.000 (A), 27.000 (B), 22.500 (A), 16.000 (C), 15.000 (A) | 13.500 (B), 12.000 (D)…
  3. İlk beş bölüm beş sandalyeyi alır: A üç, B bir, C bir sandalye; D'nin en büyük bölümü (12.000) altıncı sıradaki 13.500'ün bile altında kalır.

Cevap: A 3, B 1, C 1, D 0

Çözümlü örnek · aynı oylar, iki yöntem daha

Aynı oylarla Sainte-Laguë ve Hare (en büyük artık) yöntemleri sandalyeleri nasıl dağıtır?

  1. Sainte-Laguë (1, 3, 5): A 45.000 · 15.000; B 27.000 · 9.000; C 16.000; D 12.000. En büyük beş bölüm 45.000 (A), 27.000 (B), 16.000 (C), 15.000 (A), 12.000 (D): A 2, B 1, C 1, D 1.
  2. Hare: kota 100.000 ÷ 5 = 20.000. Tam kotalar A 2, B 1; dağılan 3 sandalye. Artıklar: A 5.000, B 7.000, C 16.000, D 12.000. Kalan 2 sandalye en büyük artıklara: C ve D. Sonuç A 2, B 1, C 1, D 1.

Cevap: iki yöntemde de A 2, B 1, C 1, D 1. Yüzde 45 oy d'Hondt'ta yüzde 60, öteki ikisinde yüzde 40 sandalyeye dönüşür.

d'Hondt en büyük partiyi ödüllendirir: yüzde 45 oy beş sandalyenin üçüne dönüşür, yüzde 12'lik D dışarıda kalır.Görsel: Sınav Defteri

Duverger yasaları

Maurice Duverger Siyasi Partiler'de (1951) seçim sistemiyle parti sistemi arasında bir ilişki kurdu: tek turlu çoğunluk sistemi iki partili sisteme, nispi temsil çok partili sisteme, iki turlu çoğunluk sistemi ise ittifak yapan çok partili sisteme yol açma eğilimindedir. İlişkinin iki nedeni vardır. Mekanik etki: üçüncü parti bölgelerde birinci olamadığı için sandalye alamaz. Psikolojik etki: seçmen oyunu “boşa” harcamamak için kazanma şansı olan iki büyük partiden birine verir.

Akılda kalsın: Bölenler: d'Hondt 1-2-3, Sainte-Laguë 1-3-5; kota: Hare = oy ÷ sandalye. Büyük partiye en çok yarayan d'Hondt'tur. Duverger: tek tur → iki parti; nedeni mekanik + psikolojik etki.
Sınavda

Nasıl sorulurOylar verilir, bir partinin d'Hondt'la kaç sandalye alacağı sorulur; baraj varsa önce barajı aşmayan parti hesaptan çıkarılır.

TuzakSandalyeleri oy oranını yuvarlayarak dağıtmaktır; d'Hondt'ta bölümler sıralanır, oranlar yuvarlanmaz. İkinci tuzak, Duverger'in tek turlu sistemi için “çok parti” demektir.

Sınavda işaretlesıralanan bölüm sayısı, çevrenin sandalye sayısı kadardır.

✎Boşluk doldurma örnekteki sayılar

Çözümlü örnekte d'Hondt yöntemiyle A partisi sandalye kazanır. Sainte-Laguë yöntemiyle D partisi sandalye kazanır. Hare kotası oydur.

3120000225000

?Soru çöz

Altı milletvekili çıkaran bir seçim çevresinde partilerin geçerli oyları şöyledir: A 42.000, B 30.000, C 19.000, D 9.000. D partisi ülke barajını aşamamıştır. Sandalyeler d'Hondt yöntemiyle dağıtılırsa A, B, C ve D partileri sırasıyla kaçar milletvekili kazanır?

✓ B. D barajı aşamadığı için hesaptan çıkar. Bölümler: A 42.000, 21.000, 14.000; B 30.000, 15.000; C 19.000. Büyükten küçüğe ilk altı bölüm 42.000 (A), 30.000 (B), 21.000 (A), 19.000 (C), 15.000 (B), 14.000 (A): A 3, B 2, C 1. A barajı yok sayıp Hare ile en büyük artık hesabı yapmanın sonucudur; C sandalyeleri barajı aşanlara eşit bölmektir; D oy oranlarını yuvarlayıp barajı unutmaktır, toplam altıyı da aşar.
SİYASET BİLİMİ · KAVRAM

Siyasi partiler: kadro partisinden kartel partisine, Sartori'nin parti sistemleri

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevlette iktidarı kim kullanır? Çoğulcu, elitist ve Marksist kuramlar ile sivil toplum kavramı ne söyler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Siyaset biliminin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çoğulcu kurama göre iktidar rekabet eden çok sayıda grup arasında dağılmıştır ve devlet bu grupların hakemidir (Dahl). Elitist kurama göre her toplumda örgütlü bir azınlık yönetir (Mosca, Pareto, Michels, Mills). Marksist kurama göre devlet egemen sınıfın aracıdır ya da kapitalist düzeni koruyan göreli özerk bir yapıdır. Sivil toplum, devlet ile aile arasındaki gönüllü örgütlenme alanıdır.

Kim yönetir? Çoğulculuk, elitizm, Marksizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Siyasi parti tipleri nelerdir? Kadro, kitle, her şeyi kapsayan ve kartel partisi ile Sartori'nin parti sistemleri sınıflaması nedir?

Kısa cevap: Siyasi parti, seçimlere katılarak iktidarı ele geçirmeyi ya da paylaşmayı amaçlayan örgütlü topluluktur. Duverger kadro ve kitle partisini ayırdı; Kirchheimer her kesimden oy isteyen “her şeyi kapsayan” partiyi, Katz ve Mair devlete yaslanan kartel partisini tanımladı. Sartori parti sistemlerini parti sayısı ve ideolojik mesafeye göre tek parti, hegemonik, hâkim, iki parti, ılımlı ve kutuplaşmış çoğulculuk diye sınıflar.

19. yüzyılda bir parti, kasaba eşrafının seçim öncesi toplandığı bir kulüptü. Bugün aynı ad, milyonlarca üyesi, televizyon reklamları ve devlet yardımı olan bir kurumu anlatıyor.

Partiyi baskı gruplarından ayıran şey iktidara talip olmasıdır: aday gösterir, seçime girer, hükümet kurmak ister. Partiler toplumun taleplerini toplar, seçmene seçenek sunar, siyasetçi yetiştirir ve hükümeti kurar ya da denetler.

Parti tipleri: dört dönem

Parti tipleri
TipDönemÖzellikKuramcı
Kadro partisi19. yyAz sayıda eşraf ve seçkin, gevşek örgütDuverger
Kitle partisi19. yy sonuÇok üye, aidat, sıkı örgüt, sınıf temeliDuverger
Her şeyi kapsayan1960'larİdeoloji yumuşar, her kesimden oyKirchheimer
Kartel partisi1990'larDevlet yardımına yaslanır, rekabeti sınırlarKatz ve Mair

Kitle partisi işçi sınıfının örgütlenmesiyle, Siyasal ideolojiler sayfasında gördüğümüz sosyal demokrat partilerle doğdu. Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında gördüğümüz Michels'in oligarşinin tunç yasası, tam da bu kitle partilerinin bile küçük bir yönetici kadronun eline geçtiğini anlatıyordu.

Parti sistemleri

Giovanni Sartori 1976'da parti sistemlerini yalnız parti sayısına değil, partiler arasındaki ideolojik mesafeye de bakarak sınıflandırdı: tek parti, hegemonik parti (başka partiler var ama iktidar için yarışamaz), hâkim parti (serbest seçimlere rağmen bir parti art arda kazanır), iki parti, ılımlı çoğulculuk (üç-beş parti, merkeze yönelen rekabet) ve kutuplaşmış çoğulculuk (altı ve daha fazla parti, sistem karşıtı partiler, merkezden uzaklaşan rekabet).

Seymour Lipset ve Stein Rokkan (1967) Avrupa'daki partilerin dört toplumsal bölünme hattından doğduğunu gösterdi: merkez-çevre, devlet-kilise, kır-kent ve işçi-işveren. Şerif Mardin de Türk siyasetini bir merkez-çevre gerilimiyle açıkladı; bu gerilimin partilere yansımasını Cumhuriyet dönemi siyasi hayatı sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kadro → kitle (Duverger) → her şeyi kapsayan (Kirchheimer) → kartel (Katz-Mair). Sartori: sayı + ideolojik mesafe; kutuplaşmış çoğulculukta merkezkaç rekabet. Lipset-Rokkan = bölünme hatları, Mardin = merkez-çevre.
Sınavda

Nasıl sorulurBir parti betimlenir, hangi tipe uyduğu sorulur; ya da Sartori'nin bir sisteminin özellikleri öncüllerle verilir.

TuzakHegemonik parti ile hâkim parti sistemini karıştırmaktır: hâkim parti serbest rekabette art arda kazanır, hegemonik partide gerçek rekabet yoktur. İkinci tuzak, “her şeyi kapsayan” partiyi ideolojisi keskin bir sınıf partisi sanmaktır.

Sınavda işaretlekartel partisi kavramı Katz ve Mair'indir.

↕Sıralama parti tiplerini eskiden yeniye diz

  1. Her şeyi kapsayan parti
  2. Kadro partisi
  3. Kartel partisi
  4. Kitle partisi

?Soru çöz

Sartori'nin kutuplaşmış (aşırı) çoğulculuk olarak adlandırdığı parti sistemiyle ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Mecliste genellikle altı ya da daha fazla anlamlı parti bulunur.
II. Rekabet merkezden uç noktalara doğru kayar.
III. Sistemin meşruiyetini reddeden partiler bulunur.

✓ D. Kutuplaşmış çoğulculukta parti sayısı yüksektir (I), ideolojik mesafe büyüdüğü için rekabet merkezkaçtır (II) ve sistem karşıtı partiler vardır (III). A ve B öncüllerin bir kısmını eksik bırakır; C parti sayısını dışarıda bırakır, oysa Sartori bu sistemi önce parti sayısıyla ılımlı çoğulculuktan ayırır.
SİYASET BİLİMİ · KAVRAM

Baskı grupları: türleri, lobicilik, Olson ve neo-korporatizm

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSiyaset nedir? Siyaset bilimi siyaseti hangi yaklaşımlarla inceler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Siyaset biliminin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Siyaset, bir toplumu bağlayan kararların kim tarafından ve nasıl alınacağı üzerine yürüyen mücadele ve uzlaşma sürecidir. Weber onu iktidara katılma ya da iktidarın dağılımını etkileme çabası, Easton “değerlerin otoriter dağıtımı”, Lasswell “kim neyi, ne zaman, nasıl alır” sorusu diye tanımlar. Siyaset bilimi bu süreci kurumsal, davranışsalcı, sistem, rasyonel seçim ve yeni kurumsalcı yaklaşımlarla inceler.

Siyaset nedir? Tanımlar, yaklaşımlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Baskı grubu nedir, siyasi partiden farkı nedir? Baskı gruplarının türleri ve yöntemleri nelerdir, neo-korporatizm ne demektir?

Kısa cevap: Baskı grubu, üyelerinin ortak çıkarı ya da davası için iktidar kararlarını etkilemeye çalışan ama iktidara talip olmayan örgütlü topluluktur. Çıkar grupları (sendika, oda, baro) üyelerinin çıkarını, tutum grupları bir davayı savunur. Lobicilik, kampanya, eylem ve dava yoluyla etki kurarlar. Olson küçük grupların daha kolay örgütlendiğini, Schmitter neo-korporatizmde devletin tanıdığı birkaç büyük örgütle uzlaştığını anlatır.

Bir kanun tasarısı Meclis komisyonuna gelmeden önce bir oda başkanı Ankara'da bakan yardımcısıyla görüşür, bir çevre derneği imza toplar, bir sendika da miting ilan eder. Üçü de aday göstermez, ama hepsi karara ortak olmak ister.

Baskı grubu ile parti arasındaki fark amaçtadır: parti iktidarı almak ister, baskı grubu iktidara talip olmadan onu etkilemek ister. Bu yüzden baskı grubu genellikle tek bir konuya ya da kesime odaklanır.

Baskı gruplarının türleri
AyrımTürÖrnek
Amaca göreÇıkar (kesimsel) grubuSendika, ticaret odası, baro
Tutum (amaç) grubuÇevre, hayvan hakları, insan hakları dernekleri
Devlete erişime göreİçeriden grupBakanlıkça düzenli danışılan meslek örgütü
Dışarıdan grupEylem ve kamuoyu baskısına dayanan hareket
Örgütlenme biçimine göre (Almond)AnomikKendiliğinden patlayan öfkeli kalabalık
Birlik niteliği olmayanAkrabalık, hemşehrilik ağları
KurumsalOrdu, bürokrasi, kilise içindeki gruplar
Birlik niteliği olanSendika, işveren örgütü

Baskı grupları milletvekili ve bürokratla doğrudan görüşme (lobicilik), medya kampanyası, gösteri ve dava açma gibi yollar kullanır.

Kim daha kolay örgütlenir?

Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında Olson'un bedavacılık fikrini gördük. Mancur Olson Kolektif Eylemin Mantığı'nda (1965) bunu gruplara uyguladı: büyük ve dağınık gruplarda (tüketiciler, vergi mükellefleri) herkes başkalarının çabasından yararlanmayı bekler, bu yüzden örgütlenmek zordur. Küçük ve yoğun çıkarlı gruplar (birkaç büyük üretici) ise kolay örgütlenir. Büyük grupları bir arada tutan, yalnız üyelere sağlanan seçici teşviklerdir (sigorta, hukuki destek, indirim).

Philippe Schmitter (1974) çoğulcu modelin karşısına neo-korporatizmi koydu: devlet her kesimde tek bir büyük örgütü tanır ve politikayı onunla birlikte, örneğin hükümet, işçi ve işveren temsilcilerinin üçlü masasında belirler. İskandinav ülkeleri ve Avusturya bu modelin örnekleridir.

Akılda kalsın: Parti iktidar ister, baskı grubu etki ister. Çıkar grubu = üyesi için, tutum grubu = dava için. Olson: küçük grup kolay örgütlenir; büyük grubu seçici teşvik tutar. Schmitter: neo-korporatizm, üçlü masa.
Sınavda

Nasıl sorulurBaskı grubunu partiden ayıran özellik ya da bir örgütün hangi grup türüne girdiği sorulur; Olson'un kolektif eylem tezi de öncüllerle çıkar.

TuzakBaskı grubunun seçime aday göstereceğini sanmaktır; aday göstermek partinin işidir. İkinci tuzak, Olson'a göre büyük grupların daha kolay örgütlendiğini söylemektir; tersi doğrudur.

Sınavda işaretleçevre derneği tutum grubu, ticaret odası çıkar grubudur.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → grup türü (Almond)

?Soru çöz

Mancur Olson'a göre milyonlarca tüketicinin, sayıca az birkaç büyük üreticiye göre çıkarlarını savunmak üzere örgütlenmekte zorlanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Olson'a göre büyük ve dağınık grupta her birey, ortak kazancın kendisine de geleceğini bilerek maliyete katlanmaz; bu bedavacılıktır. B devletin tek örgütü tanıması Schmitter'in neo-korporatizm kavramıdır; C aday göstermek zaten baskı gruplarının değil partilerin işidir; D Gramsci'nin hegemonya açıklamasıdır, Olson'un akılcı birey varsayımı değil.
SİYASET BİLİMİ · KAVRAM

Siyasal katılım, siyasal kültür (Almond-Verba), sosyalleşme ve kamuoyu

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Siyasal katılım nedir, Milbrath katılımı nasıl sınıflar? Almond ve Verba'nın siyasal kültür tipleri nelerdir, kamuoyunu açıklayan kuramlar nelerdir?

Kısa cevap: Siyasal katılım, yurttaşın oy vermekten parti çalışmasına, dilekçeden gösteriye kadar yönetimi etkileme çabasıdır; Milbrath katılımcıları gladyatör, seyirci ve apatik diye kademelendirir. Almond ve Verba dar, uyruk ve katılımcı siyasal kültürü ayırır. Siyasal tutumlar aile, okul, akran ve medya ile edinilir; kamuoyunu Lippmann, suskunluk sarmalı ve gündem belirleme kuramları açıklar.

Aynı köyde biri muhtarlık seçiminde kapı kapı dolaşır, bir başkası yalnız sandığa gider, üçüncüsü ilçe kaymakamının adını bile bilmez. Siyaset bilimi bu üç insanı ayrı ayrı adlandırır.

Lester Milbrath (1965) katılımı bir merdiven gibi kademelendirdi. En üstte parti görevi üstlenen, aday olan, kampanya yürüten gladyatörler, ortada toplantılara katılan ve bağış yapan geçiş etkinlikleri, altta oy vermek ve tartışmakla yetinen seyirciler vardır; hiç katılmayanlar apatiklerdir. Oy verme, parti üyeliği gibi kurala bağlı yollara konvansiyonel, boykot, gösteri ve imza kampanyası gibi yollara konvansiyonel olmayan katılım denir.

Siyasal kültür: Almond ve Verba

Gabriel Almond ve Sidney Verba Yurttaşlık Kültürü'nde (1963) beş ülkede (ABD, İngiltere, Almanya, İtalya, Meksika) yurttaşların siyasete bakışını ankete dayanarak karşılaştırdı.

Almond ve Verba: siyasal kültür tipleri
TipYurttaşın tutumu
Dar (parokyal)Merkezî yönetimden ve siyasal sistemden habersiz; ufku köy, kabile
Uyruk (tebaa)Yönetimin çıktılarını bilir ve uyar, ama karara katılabileceğini düşünmez
KatılımcıHem girdiyi hem çıktıyı bilir, kendini etkili bir aktör sayar

Almond ve Verba'ya göre istikrarlı demokrasiye en uygun olan, katılımcı tutumların uyruk ve dar tutumlarla dengelendiği karma bir yurttaşlık kültürüdür: herkesin her konuda sürekli seferber olduğu bir toplum da sistemi zorlar. Siyasal tutumların edinildiği sürece siyasal sosyalleşme denir; başlıca araçları aile, okul, akran grupları, medya ve işyeridir.

Kamuoyu

Walter Lippmann Kamuoyu'nda (1922) insanların dünyayı doğrudan değil, medyanın kafalarında oluşturduğu resimler ve kalıp yargılar (stereotipler) üzerinden tanıdığını yazdı. Elisabeth Noelle-Neumann'ın suskunluk sarmalına göre azınlıkta kaldığını düşünen kişi yalnızlaşmaktan korkup susar; sustukça görüşü daha da azınlıkta görünür. McCombs ve Shaw'ın gündem belirleme kuramına göre medya insanlara ne düşüneceklerini değil, neyi düşüneceklerini söyler.

Akılda kalsın: Milbrath merdiveni: gladyatör → geçiş → seyirci → apatik. Almond-Verba: dar = habersiz, uyruk = bilir ama katılmaz, katılımcı = etkiler; ideal karma yurttaşlık kültürü. Noelle-Neumann = suskunluk sarmalı, McCombs-Shaw = gündem belirleme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yurttaş ya da toplum betimlenir, Almond-Verba'ya göre hangi kültür tipine uyduğu sorulur; kamuoyu kuramları kuramcılarıyla eşleştirilir.

TuzakUyruk kültürünü dar kültürle karıştırmaktır: uyruk yönetimden haberdardır ve kararlarına uyar, dar kültürdeki kişi merkezden habersizdir. İkinci tuzak, Almond-Verba'nın idealini saf katılımcı kültür sanmaktır.

Sınavda işaretlesuskunluk sarmalı Noelle-Neumann'ın, gündem belirleme McCombs ve Shaw'ındır.

✎Boşluk doldurma katılım ve kamuoyu

Milbrath'a göre aday olan, kampanya yürüten ve parti görevi üstlenen yurttaşlar katılımın en üst basamağındaki dir. Azınlıkta kaldığını düşünen kişinin susması ve bu yüzden görüşünün daha da azınlıkta görünmesine denir. Medyanın insanlara neyi düşüneceklerini belirlemesini anlatan kuram kuramıdır.

gladyatörlersuskunluk sarmalıgündem belirlemeseyircilerhegemonya

?Soru çöz

Bir araştırmacı, dağlık bir bölgedeki köylerde halkın ülkenin başkentini, hükümetini ve yasalarını bilmediğini; yaşamı yalnız köy ihtiyar heyetinin ve aile büyüklerinin kararlarının düzenlediğini gözlemlemiştir. Almond ve Verba'ya göre bu topluluktaki siyasal kültür hangisidir?

✓ D. Merkezî yönetimden ve siyasal sistemden habersiz, ufku yerel toplulukla sınırlı yurttaş dar kültürün örneğidir. A katılımcı yurttaş sistemi bilir ve etkilemeye çalışır; B uyruk kültüründe kişi yönetimin kararlarını bilir ve uyar, burada yönetimden haber bile yoktur; C yurttaşlık kültürü üç tipin dengeli karmasıdır.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

“Egemenlik devredilemez ve temsil edilemez; çünkü egemenlik, topluluğun ortak iyisine yönelen iradenin kullanılmasından ibarettir. Yasalar bu iradenin ifadesidir ve yurttaş yasaya uyarken kendi iradesine uymuş olur.” Bu görüşler aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

✓ D. Devredilemez egemenlik, ortak iyiye yönelen irade (genel irade) ve yasaya uyarak özgür kalma Rousseau'nun görüşleridir. A Hobbes'ta egemenlik sözleşmeyle mutlak egemene devredilir; B Locke temsilî ve sınırlı yönetimi savunur, temsile karşı değildir; C Montesquieu'nün odağı egemenliğin sahibi değil, kuvvetlerin ayrılmasıdır.Kaynak: Siyaset biliminin temel kavramları · Devlet ve toplum sözleşmesi

?Soru 2

Aşağıdaki kavram–düşünür eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ C. Göreli özerklik, devleti kapitalistlerin tek tek isteklerinden bağımsız gören yapısalcı Poulantzas'ın kavramıdır; Miliband devleti egemen sınıfın aracı sayan araçsalcı yorumun temsilcisidir. A doğrudur, yönetici sınıf Mosca'nın kavramıdır; B kamusal alan Habermas'ındır; D rızaya dayalı üstünlük Gramsci'nin hegemonyasıdır.Kaynak: Siyaset biliminin temel kavramları · Kim yönetir? Çoğulculuk, elitizm, Marksizm

?Soru 3

Hava kirliliği yüksek bir sanayi kasabasında halk, fabrikanın sağlıklarına zarar verdiğini düşünmemekte; fabrikayı kasabanın refahının tek kaynağı olarak görüp genişlemesini desteklemektedir. Bu nedenle kirlilik ne meclise taşınmakta ne de tartışılmaktadır. Steven Lukes'a göre bu durumda iktidar hangi biçimde işlemektedir?

✓ A. Halk, gerçek çıkarına (sağlığına) aykırı olanı kendisi istemektedir; ortada bir itiraz bile yoktur. Bu, Lukes'un üçüncü boyutudur. B birinci boyuttur, açık bir oylama ve kazanan gerekir; C ikinci boyutta itiraz eden bir taraf vardır ama konusu masaya getirilmez, burada itiraz doğmamıştır; D otorite kurala dayalı meşru emirdir, tercih biçimlendirmeyi anlatmaz.Kaynak: Siyaset biliminin temel kavramları · İktidarın üç boyutu, Foucault

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Marx'ın kapitalizm ve tarih çözümlemesinde kullandığı kavramlar arasında yer almaz?

✓ C. Görünmez el, bireysel çıkar arayışının piyasa aracılığıyla toplumsal refaha dönüştüğünü anlatan Adam Smith'in klasik liberal kavramıdır. A işçinin ürettiği ile aldığı arasındaki fark Marx'ın sömürü açıklamasıdır; B işçinin emeğine ve ürününe yabancılaşmasıdır; D ekonomik temelin siyasal ve kültürel yapıyı belirlemesidir.Kaynak: Siyasal ideolojiler · Sosyalizm, Marksizm, sosyal demokrasi

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangileri millî egemenlik anlayışının sonuçları arasında yer alır?

I. Temsilcinin bütün milleti temsil etmesi ve seçmenlerinden talimat almaması
II. Seçmenlerin, görev süresi bitmeden temsilcilerini geri çağırabilmesi
III. Oy hakkının, her yurttaşın egemenlikten aldığı payın doğal sonucu sayılması

✓ A. Millî egemenlikte egemen soyut millettir; temsilci onu bütün olarak temsil eder ve serbest vekâletle görev yapar (I). II geri çağırma, emredici vekâletin, yani halk egemenliğinin aracıdır; III oyu egemenlik payından doğan bir hak saymak da halk egemenliğinindir. Bu yüzden C ve D halk egemenliği öğesi içerir; B ise tamamen halk egemenliğine aittir.Kaynak: Siyaset biliminin temel kavramları · Egemenlik: millî ve halk egemenliği

?Soru 6

Easton'ın siyasal sistem modeline göre aşağıdakilerden hangisi sisteme yönelik bir girdi değildir?

✓ C. Kanunun kabulü, sistemin talep ve destekleri dönüştürerek ürettiği bağlayıcı karardır, yani çıktıdır. A sisteme yöneltilen bir taleptir, girdidir; B oy verme yoluyla gösterilen destektir; D vergi ödemek de yasalara uyma biçiminde verilen destektir, çıktıyla karıştırılmamalı.Kaynak: Siyaset biliminin temel kavramları · Siyaset nedir? Tanımlar, yaklaşımlar

?Soru 7

Aşağıdaki düşünür–görüş eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Minimal devleti savunan ve yeniden dağıtımı hakka müdahale sayan Nozick'tir; Rawls farklılık ilkesiyle eşitsizliğin en dezavantajlıların yararına düzenlenmesini ister. A görünmez el Smith'in kavramıdır; B özgürlüğün iki anlamını Berlin ayırmıştır; C Kölelik Yolu'nun tezi Hayek'indir.Kaynak: Siyasal ideolojiler · Liberalizm: klasik, sosyal, neoliberal

?Soru 8

Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle liberal demokrasinin rakipsiz kaldığını ve insanlığın ideolojik evriminin son aşamasına ulaşıldığını ileri süren düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Liberal demokrasinin nihai zaferini ve “tarihin sonu”nu 1989'da Fukuyama ilan etti. A Bell de bir “son” tezi savunur ama 1960'ta, refah devleti uzlaşmasına dayanarak ideolojik kavganın söndüğünü söyler; C Mannheim ideolojiyi ütopyadan ayırır; D Althusser ideolojinin devlet aygıtlarıyla yeniden üretildiğini anlatır.Kaynak: Siyasal ideolojiler · İdeoloji nedir? Sol-sağ, ideolojilerin sonu

?Soru 9

Edmund Burke'ün siyasal düşüncesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Toplumu kuşaklar arasında süren organik bir ortaklık olarak görür.
II. Kurumların ancak aşamalı ve geleneğe dayanan değişimle korunabileceğini savunur.
III. Toplumun soyut akıl ilkelerine göre baştan kurulmasını ilerlemenin yolu sayar.

✓ A. Burke toplumu ölüler, yaşayanlar ve doğacaklar arasında bir ortaklık sayar (I); değişime kapalı değildir, değişemeyen devletin kendini de koruyamayacağını söyler ve aşamalı değişimi savunur (II). III yanlıştır: soyut akıl ilkeleriyle toplumu baştan kurmak Fransız devrimcilerinin girişimidir, Burke bunu tehlikeli bulur. B I'i atlar; C ve D devrimci tezi Burke'e yazar.Kaynak: Siyasal ideolojiler · Muhafazakârlık: Burke, Oakeshott, yeni sağ

?Soru 10

“Bir ulusun varlığı, birlikte yaşama isteğinin her gün yeniden onaylanmasına dayanır.” Bu görüş aşağıdakilerden hangisiyle en uygun biçimde ilişkilendirilir?

✓ A. Ulusu her gün yenilenen bir birlikte yaşama iradesine bağlamak, Renan'ın “günlük plebisit” benzetmesidir ve sivil milliyetçiliğin özüdür. B Herder ulusu dilde yaşayan halk ruhuna, yani iradeye değil kültüre dayandırır; C Smith eski etnik mit ve sembolleri vurgular; D ilkçi yaklaşım ulusu doğal ve kadim sayar, iradeyi değil.Kaynak: Siyasal ideolojiler · Milliyetçilik: sivil, etnik ve kuramlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kamu Yönetimi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →