1921 ve 1924 anayasaları: millî egemenlik, kuvvetler birliği ve meclis hükümeti
Kamu Yönetimi · Türk Siyasi Hayatı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEgemenlik nedir? Millî egemenlik ile halk egemenliği arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Siyaset biliminin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Egemenlik, bir ülkede en üstün ve başka bir güce bağlı olmayan karar verme gücüdür. Kavramı sistemli biçimde ilk işleyen Jean Bodin egemenliği sürekli ve mutlak güç sayar. Millî egemenlikte egemenlik bölünmez bir bütün olan millete ait olup temsilcilerce kullanılır; halk egemenliğinde her yurttaş egemenlikten pay sahibidir, oy bir haktır ve doğrudan katılım öne çıkar.
Egemenlik: millî ve halk egemenliği
✎Konu anlatımı
1921 ve 1924 anayasaları nasıl bir hükümet sistemi kurdu? Millî egemenlik ilkesi neyi değiştirdi?
Kısa cevap: 1921 Teşkilat-ı Esasiye egemenliği kayıtsız şartsız millete verdi, yasama ile yürütmeyi Büyük Millet Meclisinde topladı ve bakanları Meclis'e seçtirerek meclis hükümeti sistemini kurdu. 1924 Anayasası kuvvetler birliğini korudu, ama yürütmeyi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullandırdı. Meclis hükümeti düşürebiliyor, hükümet Meclis'i feshedemiyordu; bu yüzden karma bir sistem sayılır.1920'de Ankara'daki Meclis, savaşın ortasında bakanlarını tek tek oylayarak kendisi seçiyordu. Bir yönetim bilimci için bu tablo, yasama ile yürütmenin aynı elde toplandığı meclis hükümeti sisteminin ders kitabı örneğidir.
Egemenliğin kaynağı değişiyor
Osmanlı'da siyasi hayat sayfasında gördüğümüz Kanun-i Esasi egemenliği hanedanda bırakmıştı. 20 Ocak 1921'de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ise "Hâkimiyet bilakaydüşart milletindir" diyerek padişahın meşruiyetini fiilen reddetti. Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında millî egemenlik ile halk egemenliğini ayırmıştık: egemenliğin bölünmez bir bütün olarak millete ait olduğu ve temsilciler eliyle kullanıldığı anlayış millî egemenliktir. Cumhuriyet anayasalarının hepsi bu çizgiyi izledi.
Kuvvetler birliği ve iki sistem
İki anayasa da kuvvetler birliği ilkesine dayanır: yasama ve yürütme yetkisi milletin tek temsilcisi sayılan Meclis'te toplanır. Fark, yürütmenin nasıl kullanıldığındadır. 1921'de Meclis bakanları kendisi seçiyor ve her an değiştirebiliyordu; Meclis Başkanı aynı zamanda bakanlar kurulunun da başkanıydı. 1924'te Meclis yürütmeyi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullandırdı; Cumhurbaşkanını Meclis seçiyor, hükümet Meclis'ten güvenoyu alıyordu.
| Ölçüt | 1921 Teşkilat-ı Esasiye | 1924 Anayasası |
|---|---|---|
| Egemenlik | Kayıtsız şartsız milletin | Kayıtsız şartsız milletin |
| Yürütme | Bakanları Meclis tek tek seçer | Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle |
| Meclis ile hükümet | Meclis bakanları her an değiştirebilir | Meclis hükümeti düşürebilir; hükümet Meclis'i feshedemez |
| Kanunların yargısal denetimi | Yok | Yok |
| Değiştirilmesi | Olağan kanun gibi (yumuşak anayasa) | Üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu |
| Sistemin adı | Meclis hükümeti | Karma (meclis hükümeti ile parlamenter sistem arası) |
1924 Anayasası 1928'de devletin dinine ilişkin hükümden arındırıldı, 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı, 1937'de altı ilke metne girdi. Anayasanın en büyük boşluğu, çoğunluğun gücünü sınırlayan bir kurumun, örneğin kanunları denetleyen bir mahkemenin olmamasıydı.
Nasıl sorulurİki anayasanın hükümet sistemi karşılaştırılır ya da bir özelliğin hangi anayasaya ait olduğu sorulur.
Tuzak1924 Anayasası'nı kuvvetler ayrılığına dayandırmaktır; kuvvetler ayrılığı 1961'le gelir. İkinci tuzak, 1924'te kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen bir mahkeme bulunduğunu sanmaktır.
Sınavda işaretle1921 Teşkilat-ı Esasiye olağan kanun gibi değiştirilebilen yumuşak bir anayasadır.
⇄Bilgi eşleştirme anayasa → yürütme
?Soru çöz
1924 Anayasası'nın ilk metninde kurulan hükümet sistemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?