Divan'dan Bâbıâli'ye: Osmanlı'da merkezî yönetimin modernleşmesi
Kamu Yönetimi · Türk Siyasi Hayatı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaOtorite ve meşruiyet nedir? Weber'in geleneksel, karizmatik ve yasal-ussal otorite tipleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Siyaset biliminin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Otorite, yönetilenlerin haklı ve uyulması gereken saydığı, yani meşru iktidardır. Weber meşruiyetin kaynağına göre üç ideal tip ayırır: geleneğe ve kutsal sayılan alışkanlıklara dayanan geleneksel, liderin olağanüstü kişisel niteliklerine dayanan karizmatik ve kişisel olmayan, yazılı kurallara dayanan yasal-ussal otorite. Modern devlet ve bürokrasi yasal-ussal otoritenin tipik örneğidir.
✎Konu anlatımı
Osmanlı'da 19. yüzyılda merkezî yönetim nasıl değişti? Bugünkü hangi kurumların kökeni bu döneme dayanır?
Kısa cevap: 19. yüzyılda Osmanlı yönetimi, padişaha kişisel bağlılığa dayanan geleneksel düzenden kurallı ve uzmanlaşmış bir bürokrasiye doğru değişti. Divan-ı Hümayun'un işleri nazırlıklara dağıldı, karar ağırlığı saraydan sadrazamlığın bulunduğu Bâbıâli'ye kaydı. Bugünkü Danıştay, Yargıtay, Sayıştay ve Siyasal Bilgiler Fakültesi'nin (Mülkiye) kökeni de bu döneme uzanır.Danıştay kuruluşunu 1868'de açılan Şûra-yı Devlet'e, Sayıştay ise 1862'deki Divan-ı Muhasebat'a dayandırır. Kaymakamlık sınavına hazırlanan biri için bu iki tarih, bugünkü kamu yönetiminin Cumhuriyet'ten önce, Tanzimat bürokrasisinin içinde biçimlendiğini hatırlatır.
Kişisel düzenden kurallı bürokrasiye
Klasik dönemde devlet görevlisi padişahın kulu sayılırdı; görev ve servet padişahın lütfuna bağlıydı, ölen ya da gözden düşen yöneticinin malına el konulabilirdi (müsadere). Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında gördüğümüz Weber'in sınıflandırmasıyla bu, geleneksel otoritenin patrimonyal biçimidir: yönetim, hükümdarın hanesinin bir uzantısı gibi işler. 19. yüzyıl reformları bu düzeni adım adım yasal-ussal otoriteye doğru itti. Memurlar düzenli maaşa bağlandı, müsadere kaldırıldı, görev ve yetkiler yazılı nizamnamelerle tanımlanmaya başladı.
Nazırlıklar, meclisler, okullar
II. Mahmud döneminde Divan-ı Hümayun'un dağınık işleri ayrı nazırlıklara (bakanlıklara) bölündü; nazırlar sadrazamın başkanlığında Meclis-i Vükela adıyla toplanmaya başladı. Kanun hazırlama ve üst düzey yargılama için 1838'de Meclis-i Vâlâ kuruldu. Tanzimat'tan sonra kurumlar uzmanlaştı: 1868'de yasama ve yargı işlerini birlikte yürüten meclis ikiye ayrıldı; idari uyuşmazlıklara ve kanun tasarılarına Şûra-yı Devlet, adli davalara Divan-ı Ahkâm-ı Adliye bakmaya başladı. Devlet hesaplarını denetlemek için 1862'de Divan-ı Muhasebat, mülki idareci yetiştirmek için 1859'da Mekteb-i Mülkiye açıldı.
| Osmanlı kurumu | Yıl | Bugünkü karşılığı |
|---|---|---|
| Meclis-i Vükela (nazırlar kurulu) | II. Mahmud dönemi | Bakanlar Kurulu (2018'e kadar) |
| Mekteb-i Mülkiye | 1859 | Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi |
| Divan-ı Muhasebat | 1862 | Sayıştay |
| Şûra-yı Devlet | 1868 | Danıştay |
| Divan-ı Ahkâm-ı Adliye | 1868 | Yargıtay |
Saraydan Bâbıâli'ye
Tanzimat döneminde (1839–1876) gerçek karar gücü sarayda değil, sadrazamlık makamının ve nazırlıkların toplandığı Bâbıâli'deydi. Diplomasiden ve tercüme odasından yetişen bürokratlar devleti yönetti. Bu bürokratik yönetim iki sonuç doğurdu: reformlar kâğıt üzerinde hızla çoğaldı, ama kararlar toplumun katılımı olmadan, yukarıdan alındı. Yeni Osmanlılar'ın anayasa ve meclis istemesi biraz da bu güçlü bürokrasiye duyulan tepkiden doğdu; bunu 6. konuda göreceğiz.
Ek bilgi: Tanzimat'ın bürokratları
Tanzimat Fermanı'nı okuyan Mustafa Reşid Paşa ve onun yetiştirdiği Âli ve Fuad paşalar, dönemin sadrazamlık ve hariciye nazırlığı makamlarını sırayla üstlendi. Üçü de diplomasi kökenliydi; reformu Avrupa devletleriyle ilişkilerin bir parçası olarak gördüler.
Nasıl sorulurBir Osmanlı kurumu verilip bugünkü karşılığı sorulur ya da kurumlar kuruluş sırasına konur.
TuzakŞûra-yı Devlet'i Yargıtay'ın kökeni saymaktır; Şûra-yı Devlet idari yargının, yani Danıştay'ın atasıdır. İkinci tuzak, bu kurumların Cumhuriyet'te kurulduğunu sanmaktır; Cumhuriyet onları devraldı ve yeniden adlandırdı.
Sınavda işaretleDivan-ı Muhasebat 1862, Şûra-yı Devlet 1868.
⇄Bilgi eşleştirme Osmanlı kurumu → bugün
?Soru çöz
19. yüzyılda Osmanlı'da memurların düzenli maaşa bağlanması, müsaderenin kaldırılması ve görevlerin yazılı nizamnamelerle tanımlanması, Weber'in kavramlarıyla aşağıdaki dönüşümlerden hangisini anlatır?