Kent, kentleşme ve kentlileşme: insanlar neden kente gelir?
Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMinnowbrook ve Yeni Kamu Yönetimi hareketi nedir? Kamu tercihi kuramı bürokrasiyi nasıl açıklar?Bağlantılı konudan (Kamu yönetimi disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yeni Kamu Yönetimi, 1968 Minnowbrook toplantısında genç akademisyenlerin başlattığı, verimlilik yerine toplumsal hakkaniyeti, katılımı ve değişime duyarlı yönetimi öne çıkaran harekettir. Kamu tercihi kuramı ise iktisadın akılcı birey varsayımını kamu kesimine uygular: Buchanan ve Tullock siyasal kararları bireysel çıkarla, Niskanen bürokratın bütçesini büyütme eğilimiyle, Tiebout yurttaşın “ayakla oy vermesi”yle açıklar.
Yeni Kamu Yönetimi ve kamu tercihi
✎Konu anlatımı
Kentleşme ile kentlileşme arasındaki fark nedir? Kentleşmenin nedenleri nelerdir?
Kısa cevap: Kentleşme, nüfusun kırdan kente akması ve kentlerin büyümesiyle ölçülen demografik bir süreçtir. Kentlileşme ise kente gelenlerin kentin yaşam biçimini, ilişki türünü ve değerlerini benimsemesidir. Kentleşmeyi kırdan iten etkenler (toprak darlığı, tarımda makineleşme) ile kentin çeken etkenleri (iş, eğitim, sağlık hizmeti) birlikte açıklar; arkasında sanayileşme ve demografik dönüşüm vardır.Bir ilçe belediyesinin meclis toplantısında iki rakam okunur: son on yılda nüfus ikiye katlanmış, ama mahalle derneklerinin çoğu hâlâ köy adlarını taşıyor. İlk rakam kentleşmeyi, ikinci gözlem kentlileşmenin henüz tamamlanmadığını anlatır.
Üç kavram, üç ayrı soru
Kent, nüfusun yoğun yaşadığı, ekonomik etkinliğin tarım dışı işlere dayandığı, işbölümünün ve uzmanlaşmanın ileri olduğu, farklı kökenden insanların bir arada yaşadığı yerleşmedir. Türk mevzuatında kenti tanımlayan tek bir sayı yoktur; belediye kurulması için 5.000 nüfus aranır, ama kent sosyolojisi nüfusun yanında yoğunluğu ve yaşam biçimini de hesaba katar.
Kentleşme nüfusun kentlerde toplanma sürecidir: kentlerin sayısı ve büyüklüğü artar, kentli nüfusun toplam nüfus içindeki payı yükselir. Bu yüzden kentleşme sayıyla ölçülür. Kentlileşme ise niteliksel bir dönüşümdür: kente gelen kişinin akrabalık ve hemşehrilik ağlarından çıkıp meslek, sınıf ve gönüllü örgütlere dayalı ilişkiler kurması, kentin kurallarını ve kamusal davranış biçimlerini benimsemesi. Kentleşme hızlı, kentlileşme yavaş ilerlediğinde aradaki açıklık konut, istihdam ve uyum sorunları olarak ortaya çıkar.
Kentleşmenin nedenleri
| Etken | Nasıl işler? | Örnek |
|---|---|---|
| İtici etkenler (kırda) | Kırsal yaşamı sürdürmeyi zorlaştırır | Tarımda makineleşme, mirasla bölünen toprak, düşük gelir, kan davası, güvenlik sorunu |
| Çekici etkenler (kentte) | Kenti cazip kılar | Sanayi ve hizmet işleri, eğitim ve sağlık hizmeti, daha yüksek ücret, kent yaşamının özgürlüğü |
| Sanayileşme | Üretimi ve işgücünü fabrikanın çevresinde toplar | 19. yüzyıl İngiltere'si; Türkiye'de 1950 sonrası büyük kentler |
| Demografik dönüşüm | Önce ölüm hızı düşer, doğum hızı bir süre yüksek kalır; artan kırsal nüfus toprağa sığmaz | Aşı, antibiyotik ve hijyenin yaygınlaşması |
| Ulaşım ve iletişim | Göçün maliyetini ve belirsizliğini azaltır | Karayolu ağı, otobüs seferleri, önce göçen akrabanın haberleri |
İtici ve çekici etkenler çoğu zaman birlikte çalışır. Göç eden kişi genellikle kentte daha önce yerleşmiş bir akrabaya ya da hemşehriye güvenir; bu zincirleme göç, aynı köyden gelenlerin kentin aynı mahallesinde toplanmasını açıklar. Kamu yönetimi disiplini sayfasında gördüğümüz Tiebout modeli yurttaşın belediyeler arasında "ayağıyla oy verdiğini" söyler; kırdan kente göç bu tercihin çok daha kapsamlı ve zorunluluğa dayalı bir biçimidir.
Ek bilgi: kentleşme oranını ölçmek neden zor?
Kentli nüfus çoğu zaman "il ve ilçe merkezlerinde yaşayanlar" diye hesaplanır. 2012'den sonra büyükşehir olan illerde köyler mahalleye dönüştüğü için bu illerin bütün nüfusu idari olarak belediye sınırı içinde sayılır; idari ölçüt kentleşmeyi olduğundan yüksek gösterir. Bu yüzden araştırmacılar nüfus yoğunluğuna ve yerleşim büyüklüğüne dayalı kır-kent sınıflamalarını tercih eder.
Nasıl sorulurBir durum anlatılıp kentleşme mi kentlileşme mi olduğu, ya da etkenler verilip hangisinin itici, hangisinin çekici olduğu sorulur.
TuzakKentlileşmeyi nüfus artışıyla tanımlamaktır; kentlileşme davranış ve değer değişimidir. İkinci tuzak, tarımda makineleşmeyi çekici etken saymaktır: makine kırdaki emeği gereksiz kıldığı için iter.
Sınavda işaretlehemşehri derneğine bağlı kalmak kentleşmiş ama kentlileşmemiş olmanın işaretidir.
✎Boşluk doldurma kentleşme kavramları
Nüfusun kırdan kente akmasıyla ölçülen nicel süreç , kentin değerlerini ve ilişki biçimlerini benimseme ise adını alır. Tarımda makineleşme göçü bir etkendir. Kente önce yerleşen akrabanın arkasından gelinmesine denir.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangileri kırdan kente göçü hızlandıran itici etkenler arasında sayılabilir?
I. Kentteki fabrikalarda düzenli ücretli iş bulma olanağı
II. Kentte sağlık ve eğitim hizmetlerine daha kolay ulaşılması
III. Tarımda traktör kullanımının yaygınlaşması