Kentleşme ve kent kuramları: Türkiye'de kentleşme, gecekondu ve kent sosyolojisi

Kentleşmenin nedenlerini ve sonuçlarını, Türkiye'nin 1950'den bugüne kentleşme serüvenini ve kenti açıklayan klasik ve eleştirel kuramları düşünürleriyle öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KENTLEŞME · KAVRAM

Kent, kentleşme ve kentlileşme: insanlar neden kente gelir?

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMinnowbrook ve Yeni Kamu Yönetimi hareketi nedir? Kamu tercihi kuramı bürokrasiyi nasıl açıklar?Bağlantılı konudan (Kamu yönetimi disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yeni Kamu Yönetimi, 1968 Minnowbrook toplantısında genç akademisyenlerin başlattığı, verimlilik yerine toplumsal hakkaniyeti, katılımı ve değişime duyarlı yönetimi öne çıkaran harekettir. Kamu tercihi kuramı ise iktisadın akılcı birey varsayımını kamu kesimine uygular: Buchanan ve Tullock siyasal kararları bireysel çıkarla, Niskanen bürokratın bütçesini büyütme eğilimiyle, Tiebout yurttaşın “ayakla oy vermesi”yle açıklar.

Yeni Kamu Yönetimi ve kamu tercihi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kentleşme ile kentlileşme arasındaki fark nedir? Kentleşmenin nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Kentleşme, nüfusun kırdan kente akması ve kentlerin büyümesiyle ölçülen demografik bir süreçtir. Kentlileşme ise kente gelenlerin kentin yaşam biçimini, ilişki türünü ve değerlerini benimsemesidir. Kentleşmeyi kırdan iten etkenler (toprak darlığı, tarımda makineleşme) ile kentin çeken etkenleri (iş, eğitim, sağlık hizmeti) birlikte açıklar; arkasında sanayileşme ve demografik dönüşüm vardır.

Bir ilçe belediyesinin meclis toplantısında iki rakam okunur: son on yılda nüfus ikiye katlanmış, ama mahalle derneklerinin çoğu hâlâ köy adlarını taşıyor. İlk rakam kentleşmeyi, ikinci gözlem kentlileşmenin henüz tamamlanmadığını anlatır.

Üç kavram, üç ayrı soru

Kent, nüfusun yoğun yaşadığı, ekonomik etkinliğin tarım dışı işlere dayandığı, işbölümünün ve uzmanlaşmanın ileri olduğu, farklı kökenden insanların bir arada yaşadığı yerleşmedir. Türk mevzuatında kenti tanımlayan tek bir sayı yoktur; belediye kurulması için 5.000 nüfus aranır, ama kent sosyolojisi nüfusun yanında yoğunluğu ve yaşam biçimini de hesaba katar.

Kentleşme nüfusun kentlerde toplanma sürecidir: kentlerin sayısı ve büyüklüğü artar, kentli nüfusun toplam nüfus içindeki payı yükselir. Bu yüzden kentleşme sayıyla ölçülür. Kentlileşme ise niteliksel bir dönüşümdür: kente gelen kişinin akrabalık ve hemşehrilik ağlarından çıkıp meslek, sınıf ve gönüllü örgütlere dayalı ilişkiler kurması, kentin kurallarını ve kamusal davranış biçimlerini benimsemesi. Kentleşme hızlı, kentlileşme yavaş ilerlediğinde aradaki açıklık konut, istihdam ve uyum sorunları olarak ortaya çıkar.

Kentleşmenin nedenleri

Kentleşmeyi açıklayan etkenler
EtkenNasıl işler?Örnek
İtici etkenler (kırda)Kırsal yaşamı sürdürmeyi zorlaştırırTarımda makineleşme, mirasla bölünen toprak, düşük gelir, kan davası, güvenlik sorunu
Çekici etkenler (kentte)Kenti cazip kılarSanayi ve hizmet işleri, eğitim ve sağlık hizmeti, daha yüksek ücret, kent yaşamının özgürlüğü
SanayileşmeÜretimi ve işgücünü fabrikanın çevresinde toplar19. yüzyıl İngiltere'si; Türkiye'de 1950 sonrası büyük kentler
Demografik dönüşümÖnce ölüm hızı düşer, doğum hızı bir süre yüksek kalır; artan kırsal nüfus toprağa sığmazAşı, antibiyotik ve hijyenin yaygınlaşması
Ulaşım ve iletişimGöçün maliyetini ve belirsizliğini azaltırKarayolu ağı, otobüs seferleri, önce göçen akrabanın haberleri

İtici ve çekici etkenler çoğu zaman birlikte çalışır. Göç eden kişi genellikle kentte daha önce yerleşmiş bir akrabaya ya da hemşehriye güvenir; bu zincirleme göç, aynı köyden gelenlerin kentin aynı mahallesinde toplanmasını açıklar. Kamu yönetimi disiplini sayfasında gördüğümüz Tiebout modeli yurttaşın belediyeler arasında "ayağıyla oy verdiğini" söyler; kırdan kente göç bu tercihin çok daha kapsamlı ve zorunluluğa dayalı bir biçimidir.

Ek bilgi: kentleşme oranını ölçmek neden zor?

Kentli nüfus çoğu zaman "il ve ilçe merkezlerinde yaşayanlar" diye hesaplanır. 2012'den sonra büyükşehir olan illerde köyler mahalleye dönüştüğü için bu illerin bütün nüfusu idari olarak belediye sınırı içinde sayılır; idari ölçüt kentleşmeyi olduğundan yüksek gösterir. Bu yüzden araştırmacılar nüfus yoğunluğuna ve yerleşim büyüklüğüne dayalı kır-kent sınıflamalarını tercih eder.

Akılda kalsın: Kentleşme = nicelik (kaç kişi kentte?), kentlileşme = nitelik (kentli gibi yaşıyor mu?). Kır iter, kent çeker; arkada sanayileşme ve demografik dönüşüm vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir durum anlatılıp kentleşme mi kentlileşme mi olduğu, ya da etkenler verilip hangisinin itici, hangisinin çekici olduğu sorulur.

TuzakKentlileşmeyi nüfus artışıyla tanımlamaktır; kentlileşme davranış ve değer değişimidir. İkinci tuzak, tarımda makineleşmeyi çekici etken saymaktır: makine kırdaki emeği gereksiz kıldığı için iter.

Sınavda işaretlehemşehri derneğine bağlı kalmak kentleşmiş ama kentlileşmemiş olmanın işaretidir.

✎Boşluk doldurma kentleşme kavramları

Nüfusun kırdan kente akmasıyla ölçülen nicel süreç , kentin değerlerini ve ilişki biçimlerini benimseme ise adını alır. Tarımda makineleşme göçü bir etkendir. Kente önce yerleşen akrabanın arkasından gelinmesine denir.

kentleşmekentlileşmeiticiçekicizincirleme göçbanliyöleşme

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangileri kırdan kente göçü hızlandıran itici etkenler arasında sayılabilir?

I. Kentteki fabrikalarda düzenli ücretli iş bulma olanağı
II. Kentte sağlık ve eğitim hizmetlerine daha kolay ulaşılması
III. Tarımda traktör kullanımının yaygınlaşması

✓ C. Makineleşme kırdaki emeği gereksiz kıldığı için insanları kırdan iter (III). I ve II ise kentte bulunan üstünlüklerdir: iş olanağı ve hizmete kolay ulaşma insanı kente çeker, yani çekici etkendir. A ve B çekici etkenleri itici sanır; D kentteki iş olanağını da itici sayar. Ayırt etme ölçütü: etken kırda mı (itici), kentte mi (çekici)?
KENTLEŞME · KAVRAM

Kentleşmenin biçimleri: aşırı ve sahte kentleşme, metropolleşme, banliyöleşme, soylulaştırma

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKentleşme ile kentlileşme arasındaki fark nedir? Kentleşmenin nedenleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kentleşme, nüfusun kırdan kente akması ve kentlerin büyümesiyle ölçülen demografik bir süreçtir. Kentlileşme ise kente gelenlerin kentin yaşam biçimini, ilişki türünü ve değerlerini benimsemesidir. Kentleşmeyi kırdan iten etkenler (toprak darlığı, tarımda makineleşme) ile kentin çeken etkenleri (iş, eğitim, sağlık hizmeti) birlikte açıklar; arkasında sanayileşme ve demografik dönüşüm vardır.

Kent, kentleşme, kentlileşme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aşırı kentleşme, sahte kentleşme, banliyöleşme ve soylulaştırma ne demektir?

Kısa cevap: Aşırı kentleşme, kent nüfusunun kentin iş ve hizmet kapasitesinden hızlı artmasıdır; sahte kentleşme, sanayileşme olmadan nüfusun kentte toplanmasıdır. Metropolleşme büyük kentin çevresini etkisine alarak tek bir işlevsel alan oluşturması, banliyöleşme orta sınıfın kent çeperine taşınması, soylulaştırma ise eski ve yoksul bir semtin yenilenip üst gelir gruplarına geçmesidir.

İstanbul'da Cihangir'in eski apartmanları yirmi yılda kafelere ve yüksek kiralı dairelere dönüştü; aynı yıllarda kentin dış çeperinde kapalı siteler yükseldi. İki olay, kentleşmenin iki ayrı biçimini gösterir.

Kapasiteyi aşan kentleşme

Aşırı kentleşme (hiper kentleşme) kavramı, kente gelen nüfusun konut, altyapı ve istihdam kapasitesinden daha hızlı arttığı durumu anlatır. Sahte kentleşme ise aynı sorunun nedenine bakar: Batı'da kentleşme sanayileşmeyle birlikte yürüdü, fabrikalar göçmeni istihdam etti. Pek çok gelişmekte olan ülkede ise nüfus sanayi gelmeden kente aktı; göçmenler seyyar satıcılık, gündelik işler gibi kayıt dışı hizmetlerde tutundu. Sanayisiz kentleşmenin konutta karşılığı gecekondudur.

Kentin mekânda yayılması

Metropolleşme, büyük bir kentin çevresindeki yerleşmeleri iş, ulaşım ve hizmet ilişkileriyle kendine bağlayıp tek bir metropoliten alan oluşturmasıdır; çevre ilçeler merkeze her gün gidip gelinen yerler hâline gelir. Banliyöleşme (suburbanizasyon) ise kent merkezinin kalabalığından ve kirliliğinden kaçan orta ve üst gelir gruplarının, otomobil ve toplu taşımanın yardımıyla kentin çeperindeki düşük yoğunluklu konut alanlarına yerleşmesidir. Denetimsiz yayılma tarım arazisini ve ormanı tüketir, ulaşım maliyetini artırır; buna kentsel yayılma denir.

Merkezin yeniden fethi

Soylulaştırma (gentrification) adını İngiliz sosyolog Ruth Glass 1960'larda Londra'nın işçi semtleri için koydu: eski ve ucuz konutlar orta sınıf tarafından satın alınıp yenilenir, kira ve değer artar, eski sakinler semtten çıkmak zorunda kalır. Kent yönetimi açısından soylulaştırma ikilidir: tarihî dokuyu canlandırır, vergi tabanını genişletir; ama yerinden edilmeyi ve toplumsal ayrışmayı da büyütür. Banliyöleşmede orta sınıf merkezden çepere giderken, soylulaştırmada çeperden ya da başka semtlerden merkezdeki eski mahallelere döner.

Karıştırılan kentleşme kavramları
KavramÖzüKim, nereye?
Aşırı kentleşmeNüfus artışı kentin kapasitesini aşarKırdan büyük kente
Sahte kentleşmeSanayileşme olmadan kentleşmeKırdan kente; kayıt dışı işlere
MetropolleşmeBüyük kent çevresini tek işlevsel alana bağlarMerkez ile çevre ilçeler arasında günlük akış
BanliyöleşmeKent çeperinde düşük yoğunluklu konutOrta sınıf merkezden çepere
SoylulaştırmaEski yoksul semtin yenilenip pahalanmasıOrta sınıf eski merkez semtlere; eski sakinler dışarı
Akılda kalsın: Sahte = sanayisiz, aşırı = kapasitesiz. Banliyö = merkezden çepere, soylulaştırma = merkeze dönüş + yerinden edilme. Soylulaştırma adını Ruth Glass koydu.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir vaka verilip hangi kavramla açıklandığı sorulur: eski bir semte sanat galerileri açılıyor, kiralar artıyor ve eski sakinler taşınıyorsa soylulaştırma.

TuzakBunu kentsel yayılma ya da banliyöleşme sanmaktır; hareketin yönü merkezedir. İkinci tuzak, aşırı ve sahte kentleşmeyi eş anlamlı saymaktır: biri kapasiteye, öteki sanayileşmenin yokluğuna bakar.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

?Soru çöz

Bir büyükşehrin tarihî merkezindeki eski bir işçi mahallesinde son on yılda tasarım ofisleri ve kafeler açılmış, kiralar üç katına çıkmış, mahallenin eski sakinlerinin çoğu kentin dış ilçelerine taşınmıştır. Bu süreç aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ A. Eski bir merkez semtinin yenilenip pahalanması ve eski sakinlerin yerinden edilmesi soylulaştırmadır. B orta sınıfın merkezden çepere gitmesidir, burada yön tersidir; C sanayisiz kentleşmedir, göçle ilgilidir; D kentin çeperde denetimsiz büyümesidir, merkezdeki dönüşümü anlatmaz.
1923 → BUGÜN · TÜRKİYE'DE KENTLEŞME

Türkiye'de kentleşme dönemleri: ulus-devletin kentinden metropole

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAşırı kentleşme, sahte kentleşme, banliyöleşme ve soylulaştırma ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aşırı kentleşme, kent nüfusunun kentin iş ve hizmet kapasitesinden hızlı artmasıdır; sahte kentleşme, sanayileşme olmadan nüfusun kentte toplanmasıdır. Metropolleşme büyük kentin çevresini etkisine alarak tek bir işlevsel alan oluşturması, banliyöleşme orta sınıfın kent çeperine taşınması, soylulaştırma ise eski ve yoksul bir semtin yenilenip üst gelir gruplarına geçmesidir.

Aşırı kentleşme, banliyöleşme, soylulaştırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de kentleşme hangi dönemlerden geçti? 1950'den sonra kentleşme neden hızlandı?

Kısa cevap: 1923–1950 arasında kentleşme yavaştır; devlet Ankara'yı ve demiryolu boyundaki kentleri ulus-devletin vitrini olarak planlar. 1950–1980 arasında tarımda makineleşme ve karayolu ağıyla kitlesel göç başlar, büyük kentlerde gecekondu yayılır. 1980 sonrasında imar afları, toplu konut ve yapsatçılıkla kent apartmanlaşır, metropoller büyür; 2000'lerde kentsel dönüşüm gündeme gelir.

1950'lerde Haydarpaşa Garı'na inen bir aile için ilk soru şuydu: geceyi nerede geçireceğiz? Bu sorunun cevabı, sonraki otuz yıl boyunca Türk kentlerinin biçimini belirledi.

Üç dönemi ayıran iki eşik: 1950'de göç hızlanır, 1980'de kent piyasaya ve imar affına açılır.Görsel: Sınav Defteri

1923–1950: devletin kurduğu kent

Cumhuriyetin ilk döneminde nüfusun büyük çoğunluğu kırdaydı ve kentleşme yavaştı. Devlet kenti bir modernleşme aracı olarak gördü: Ankara başkent yapıldı ve planlı bir kent olarak kuruldu, demiryolu boyundaki kentlerde istasyon, fabrika ve okul yeni yaşamın simgesi oldu. 1580 sayılı Belediye Kanunu (1930) belediyelere geniş görevler verdi. Bu dönemde kent, kendiliğinden büyüyen değil yukarıdan tasarlanan bir mekândı.

1950–1980: göç ve gecekondu

1950'lerden sonra tarımda makineleşme (traktör), karayolu yapımı ve toprak darlığı kırdan itti; İstanbul, Ankara, İzmir gibi kentlerdeki sanayi ve hizmet işleri çekti. Devlet göçmenlere konut sağlayamadı, göçmen de konutunu kendisi yaptı: kent çeperindeki hazine ve vakıf arazilerinde gecekondu yayıldı. Gecekondu, 775 sayılı Gecekondu Kanunu (1966) ile ıslah, tasfiye ve önleme bölgelerine ayrılarak düzenlenmeye çalışıldı. Orta sınıf için ise 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu (1965) apartman dairesinin ayrı mülk olarak alınıp satılmasını sağladı ve küçük müteahhitlerin "kat karşılığı" apartman yaptığı yapsatçılığın yolunu açtı.

1980 sonrası: metropol ve piyasa

1980'lerden sonra ihracata dayalı büyüme ve piyasa yönelimi kenti de değiştirdi. 1983 ve 1984'te çıkarılan imar afları (2805 ve 2981 sayılı kanunlar) mevcut gecekonduları yasallaştırdı ve kat çıkılmasına izin veren ıslah imar planlarının yolunu açtı; gecekondu apartmanlaştı ve alınıp satılan bir mala dönüştü. 1984'te Toplu Konut Kanunu çıktı, 3194 sayılı İmar Kanunu (1985) plan yapma ve onaylama yetkisini belediyelere verdi. 1990'lar ve 2000'lerde metropollerin çeperinde kapalı siteler, alışveriş merkezleri ve organize sanayi bölgeleri yükseldi. 1999 depremleri yapı stokunun riskini gösterdi; 2012'de afet riskli alanların dönüştürülmesini düzenleyen 6306 sayılı Kanun çıktı. Kent yönetimi ve imar sayfasında bu kanunu göreceğiz.

Akılda kalsın: Üç dönem, üç anahtar: 1923–50 planlı Ankara, 1950–80 göç + gecekondu (634 Kat Mülkiyeti 1965, 775 Gecekondu 1966), 1980 sonrası af + apartman + metropol (2805, 2981, Toplu Konut 1984, 3194 İmar 1985).
Sınavda

Nasıl sorulurKanunlar ya da olaylar sıralatılır, ya da bir gelişmenin hangi döneme ait olduğu sorulur.

TuzakGecekondunun 1980 sonrasında başladığını sanmaktır; gecekondu 1950'lerde yayıldı, 1980 sonrasında aflarla apartmanlaştı. İkinci tuzak, Kat Mülkiyeti ile Gecekondu kanunlarının sırasıdır: 634 (1965) önce, 775 (1966) sonra gelir.

Sınavda işaretleplan onaylama yetkisinin belediyelere geçişi 3194 sayılı Kanun'la (1985) olmuştur.

↕Sıralama kent mevzuatı

  1. 2805 sayılı imar affı kanunu
  2. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun
  3. 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu
  4. 3194 sayılı İmar Kanunu
  5. 775 sayılı Gecekondu Kanunu

?Soru çöz

Türkiye'de 1950–1980 döneminde kentleşmeyi hızlandıran etkenlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Gecekonduları yasallaştıran imar afları 1983 ve 1984'te çıktı; göç ise 1950'lerde başlamıştı, af göçün nedeni değil sonraki dönemin sonucudur. A makineleşmenin itici etkisini, B ulaşımın kolaylaştırıcı rolünü, C kentin çekici etkisini doğru verir.
KENTLEŞME · KAVRAM

Gecekondu ve yapsatçılık: göçmenin konutu nasıl mala dönüştü?

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSistem yaklaşımı, durumsallık kuramı ve Riggs'in prizmatik toplum modeli nedir?Bağlantılı konudan (Kamu yönetimi disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Modern yaklaşım örgütü çevresiyle sürekli etkileşen açık bir sistem olarak görür. Durumsallık kuramına göre tek en iyi örgüt yapısı yoktur; uygun yapı çevreye, teknolojiye ve büyüklüğe göre değişir (Burns-Stalker, Woodward, Lawrence-Lorsch). Karşılaştırmalı kamu yönetiminde Fred Riggs yönetimi toplumsal çevresiyle açıklar; gelişmekte olan ülkeleri, geleneksel ile modernin iç içe geçtiği prizmatik toplum modeliyle anlatır.

Modern: sistem, durumsallık, Riggs

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gecekondu nedir, zaman içinde nasıl değişti? Yapsatçılık ne demektir?

Kısa cevap: Gecekondu, başkasının (çoğunlukla hazinenin) arazisine izinsiz ve imar kurallarına uymadan yapılan konuttur. Önce barınma ihtiyacını karşıladı; aflar ve ıslah planlarıyla kat çıkılan, kiraya verilen ve satılan bir mala dönüştü. Yapsatçılık ise küçük müteahhidin arsa sahibine daire vererek kat karşılığı apartman yapıp kalan daireleri satmasıdır; orta sınıf konutunun ana yolu olmuştur.

Bir belediyenin imar müdürlüğüne aynı gün iki dosya gelir: biri 1970'te yapılmış tek katlı bir gecekondunun tapu başvurusu, öteki aynı parsel için yedi katlı apartman projesi. İkisi aynı hikâyenin başı ve sonudur.

Gecekondunun üç evresi

Gecekondu, devletin ve piyasanın göçmene konut sunamamasının ürünüdür. Göçmen, kent çeperindeki boş hazine arazisinde akrabalarının yardımıyla bir iki odalı bir yapı kurdu; adı da bir gecede kondurulmasından gelir. Kent yazınında gecekondunun dönüşümü genellikle üç evrede anlatılır:

Gecekondunun dönüşümü
EvreGecekondunun niteliğiDevletin tutumu
1950'ler–1960'larBarınma aracı; kullanım değeri ön plandaGöz yumma, yıkım tehdidi; 775 sayılı Kanun (1966)
1970'lerKiraya verilen, alınıp satılan mal; gecekondu "işletmeciliği"Seçim öncesi tapu vaatleri, hizmet götürme
1980 sonrasıAflar ve ıslah imar planlarıyla apartmanlaşma; yüksek değerli kentsel arsaİmar afları (1983, 1984); 2000'lerden sonra kentsel dönüşüm

Gecekondu, kentleşme ile kentlileşme arasındaki açıklığın mekândaki karşılığıdır: göçmen kente yerleşir ama hemşehri ağları, enformel işler ve kendi kurduğu mahallesiyle bir süre kırsal ilişkilerini korur. Siyaset açısından gecekondu mahalleleri oy karşılığı tapu, yol ve su gibi hizmetlerin pazarlık konusu olduğu bir alan oldu; Demokrasi, seçim ve partiler sayfasında gördüğümüz katılım biçimleri burada patronaj ilişkisiyle iç içe geçti.

Yapsatçılık

Orta sınıfın konut ihtiyacı başka bir yoldan karşılandı. 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu daireyi ayrı mülk yapınca, sermayesi az olan küçük müteahhit arsa sahibiyle anlaştı: arsayı alır, karşılığında sahibine birkaç daire verir, kalan daireleri inşaat sürerken satarak işi finanse eder. Bu yapsatçılık (kat karşılığı inşaat), kamuya maliyeti olmadan büyük bir konut stoku üretti; ama parsel parsel ilerlediği için yeşil alanı, yolu ve altyapıyı hesaba katmayan, sık ve tek tip bir dokuya yol açtı.

Kâğıtta gecekondu yasaktı ve imar planı her yapıya kural koyuyordu; fiilen ise yasak yapılar kuruldu, sonra aflarla tanındı. Kamu yönetimi disiplini sayfasında gördüğümüz Riggs'in formalizm kavramı bu durumu iyi anlatır: kural ile uygulama arasındaki açıklık, yönetimin olağan işleyişinin parçası hâline gelir.

Akılda kalsın: Gecekondu: barınak → kiralık/satılık mal → apartman. Yapsatçılık = küçük müteahhit + kat karşılığı + 634. İkisi de devletin konut sunmadığı boşluğu doldurdu; biri yasa dışı, öteki yasal yoldan.
Sınavda

Nasıl sorulurGecekondunun özellikleri ya da dönüşümü öncüllerle sorulur.

TuzakGecekonduyu baştan beri piyasada alınıp satılan bir mal saymaktır; bu nitelik 1970'lerden sonra belirginleşir. İkinci tuzak, yapsatçılığı devletin toplu konut programı sanmaktır; yapsatçılık özel ve küçük ölçekli girişimciliktir, Toplu Konut İdaresi ise 1984'ten sonraki kamu aktörüdür.

✎Boşluk doldurma gecekondu ve konut

Hazine arazisine izinsiz ve imar kurallarına uymadan yapılan konuta denir. Küçük müteahhidin arsa sahibine daire verip kalan daireleri satarak apartman yapmasına adı verilir. 1983 ve 1984'te çıkarılan gecekonduların apartmanlaşmasının yolunu açtı.

gecekonduyapsatçılıkimar aflarısoylulaştırmakentsel yayılma

?Soru çöz

Gecekonduyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Gecekondu başlangıçta piyasada alınıp satılmak için üretilen bir maldı.
II. İmar aflarından sonra pek çok gecekondu bölgesi apartmanlaştı.
III. Kural yasaklarken gecekondunun fiilen yayılması, Riggs'in formalizm kavramıyla açıklanabilir.

✓ B. Aflar ve ıslah planlarından sonra gecekondu bölgeleri apartmanlaştı (II); kâğıttaki yasakla fiilî yapılaşma arasındaki açıklık Riggs'in formalizmidir (III). I yanlıştır: gecekondu önce barınma aracıydı, alınıp satılan mala 1970'lerden sonra dönüştü. A ve C yanlış öncülü içerir; D üçünü birden doğru sayar.
KENTLEŞME · KURAM

Klasik kent kuramları ve Chicago okulu: cemaatten cemiyete, eş merkezli halkalar

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOtorite ve meşruiyet nedir? Weber'in geleneksel, karizmatik ve yasal-ussal otorite tipleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Siyaset biliminin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Otorite, yönetilenlerin haklı ve uyulması gereken saydığı, yani meşru iktidardır. Weber meşruiyetin kaynağına göre üç ideal tip ayırır: geleneğe ve kutsal sayılan alışkanlıklara dayanan geleneksel, liderin olağanüstü kişisel niteliklerine dayanan karizmatik ve kişisel olmayan, yazılı kurallara dayanan yasal-ussal otorite. Modern devlet ve bürokrasi yasal-ussal otoritenin tipik örneğidir.

Otorite ve meşruiyet (Weber)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tönnies, Simmel, Weber ve Chicago okulu kenti nasıl açıklar?

Kısa cevap: Klasik kuramlar kenti kırla karşılaştırarak açıklar: Tönnies cemaatten cemiyete geçişi, Simmel metropol insanının umursamaz ve hesapçı tavrını, Weber pazarı, mahkemesi ve özerk yönetimiyle Batı kentini anlatır. 1920'lerin Chicago okulu kenti bitki ve hayvan topluluklarına benzeterek inceler: Park insan ekolojisini, Burgess eş merkezli halkaları, Wirth büyüklük, yoğunluk ve heterojenliği öne çıkarır.

Kaymakamlık mülakatında aday şu soruyla karşılaşır: "Köyde herkes birbirini tanır, büyükşehirde komşunuzun adını bilmezsiniz. Bunu hangi kuramcı nasıl açıklar?" Cevap birden fazla isim taşır.

Kırla karşılaştırma: Tönnies, Durkheim, Simmel, Weber

Kent sosyolojisinin ilk kuşağı sanayi kentinin doğuşunu kırdaki topluluk yaşamıyla karşılaştırdı. Kuramcıların sayısı fazla olduğu için her birinin tek temel fikrini aşağıdaki tabloda tut; sınav da genellikle bu eşleşmeyi sorar.

Klasik kent kuramları: kuramcı → temel fikir
KuramcıTemel fikirAnahtar kavram
Ferdinand TönniesAkrabalık ve yakınlığa dayalı topluluktan çıkar ve sözleşmeye dayalı topluma geçişCemaat (Gemeinschaft) – cemiyet (Gesellschaft)
Émile DurkheimBenzerliğe dayalı dayanışmadan işbölümüne dayalı dayanışmaya geçişMekanik – organik dayanışma
Georg SimmelMetropolün yoğun uyarıları karşısında insan duygu yerine akılla ve parayla ilişki kurarUmursamaz (blasé) tavır, para ekonomisi
Max WeberTam kent topluluğu: sur, pazar, kendi mahkemesi, birlik ve kısmen özerk yönetim; Batı Avrupa ortaçağ kentine özgüKent topluluğu, ideal tip

Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında Weber'in otoriteyi ideal tiplerle sınıflandırdığını gördük; Weber kenti de aynı yöntemle, gerçekte hiçbir kentin tam karşılamadığı bir ölçüt olarak tanımlar. Simmel'in "Metropol ve Zihinsel Yaşam" adlı denemesi (1903) ise büyükşehrin bireye hem yalnızlık hem de köyde bulamayacağı bir özgürlük verdiğini vurgular.

Chicago okulu ve insan ekolojisi

1920'lerde Chicago Üniversitesi'ndeki sosyologlar, göçmenlerle hızla büyüyen kentlerini bir laboratuvar gibi incelediler. Robert Park, bitki ekolojisinden aldığı kavramlarla kenti, grupların mekân için rekabet ettiği, bir semti başka bir grubun istila edip zamanla ele geçirdiği (ardıllık) bir doğal düzen olarak gördü; buna insan ekolojisi denir. Ernest Burgess bu süreci bir şemaya döktü: kent, merkezdeki iş alanının çevresinde eş merkezli halkalar biçiminde büyür. Louis Wirth, "Bir Yaşam Biçimi Olarak Kentlilik" (1938) makalesinde kenti nüfusun büyüklüğü, yoğunluğu ve heterojenliği ile tanımladı ve bu üç özelliğin yüzeysel, geçici ve çıkara dayalı ikincil ilişkiler ürettiğini savundu.

Burgess'e göre kent dalgalar gibi büyür: yeni gelenler geçiş bölgesine yerleşir, durumu düzelen dışa taşınır.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: Burgess'e itirazlar

Homer Hoyt kentin ulaşım hatları boyunca dilimler hâlinde büyüdüğünü (dilim modeli), Harris ve Ullman ise birden fazla merkezin çevresinde geliştiğini (çok çekirdekli model) öne sürdü. Üç model de ABD kentlerinden çıkarılmıştır; Türk kentlerinde yoksul göçmen çoğu zaman merkezde değil çeperde, gecekonduda yerleşmiştir.

Akılda kalsın: Tönnies cemaat → cemiyet; Durkheim mekanik → organik; Simmel blasé + para; Weber tam kent topluluğu. Chicago: Park insan ekolojisi (istila, ardıllık), Burgess eş merkezli halkalar, Wirth büyüklük + yoğunluk + heterojenlik.
Sınavda

Nasıl sorulur"Aşağıdakilerden hangisi Chicago okulunun kavramları arasında yer almaz?" ya da kuramcı–kavram eşleştirmesi sorulur.

TuzakÇeldirici olarak eleştirel kuramcıların kavramlarını vermektir: kolektif tüketim (Castells) ya da kent hakkı (Lefebvre) Chicago okuluna ait değildir. İkinci tuzak, cemaat-cemiyet ayrımını Durkheim'a yazmaktır; o ayrım Tönnies'indir.

⇄Bilgi eşleştirme kuramcı → kavram

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Chicago okulunun kent çözümlemesinde kullandığı kavramlar arasında yer almaz?

✓ D. Kolektif tüketim, kenti devletin sağladığı konut, ulaşım ve eğitim gibi hizmetlerin birimi olarak gören Castells'in eleştirel kuramına aittir. A Park'ın, B Burgess'in halka modelinin, C okulun genel yaklaşımının kavramıdır.
KENTLEŞME · KURAM

Eleştirel kent kuramları ve küresel kent: Lefebvre, Castells, Harvey, Sassen

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyalizmin türleri nelerdir? Marksizmin temel kavramları nelerdir, revizyonizm ve sosyal demokrasi ondan nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Siyasal ideolojiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyalizm eşitliği, toplumsal sınıfların ortadan kalkmasını ve üretim araçları üzerinde ortak denetimi savunur. Ütopik sosyalistler (Saint-Simon, Fourier, Owen) örnek topluluklar önerdi; Marx ve Engels tarihsel materyalizm ve sınıf mücadelesiyle “bilimsel sosyalizm”i kurdu. Bernstein'ın revizyonizmi ve Fabianlar ise devrim yerine parlamento ve reform yoluyla sosyalizmi, yani sosyal demokrasiyi savundu.

Sosyalizm, Marksizm, sosyal demokrasi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lefebvre, Castells, Harvey ve Sassen kenti nasıl açıklar? Kent hakkı nedir?

Kısa cevap: 1970'lerin eleştirel (yeni) kent sosyolojisi kenti doğal bir düzen değil, kapitalizmin ve iktidar ilişkilerinin ürünü sayar. Lefebvre mekânın toplumsal olarak üretildiğini ve herkesin kent hakkını, Castells kentin kolektif tüketim birimi olduğunu, Harvey sermayenin yapılı çevreye yatırım yaparak kriz atlattığını savunur. Sassen ise küresel ekonominin komuta merkezi olan küresel kentleri inceler.

Bir kentsel dönüşüm alanında mahalleli pankart açar: "Kent hepimizin!" Pankartı yazanlar bilsin ya da bilmesin, slogan 1968'de yazılmış bir kitabın başlığından gelir.

Chicago'dan Marksizme

Chicago okulu kentteki ayrışmayı doğal rekabetin sonucu sayıyordu. 1960'ların sonundaki kent ayaklanmaları ve konut krizleri bu açıklamayı yetersiz gösterdi. Yeni kuşak kentin biçimini sermaye birikimi, sınıf çatışması ve devlet müdahalesiyle açıkladı. Siyasal ideolojiler sayfasında Marx'ın altyapı-üstyapı ayrımını gördük; eleştirel kent kuramcıları mekânı da üretim ilişkilerinin biçimlendirdiği bir alan olarak görür.

Eleştirel kent kuramları: kuramcı → temel fikir
KuramcıTemel fikirAnahtar kavram
Henri LefebvreMekân boş bir kap değil, toplumsal olarak üretilen bir üründür; kentliler kentin kullanımına ve biçimlendirilmesine katılma hakkına sahiptirMekânın üretimi, kent hakkı
Manuel CastellsKent, işgücünün yeniden üretimi için gereken ve devletin sağladığı ortak hizmetlerin (konut, ulaşım, sağlık, eğitim) birimidir; bu hizmetler etrafında kentsel toplumsal hareketler doğarKolektif tüketim
David HarveyAşırı birikim krizine giren sermaye, fazlasını konut, altyapı ve gayrimenkule yatırarak erteler; kentsel mekân eşitsizliği yeniden üretirSermayenin ikincil çevrimi, sosyal adalet
Saskia SassenKüreselleşme üretimi dağıtırken yönetimi birkaç kentte toplar; bu kentler finans, hukuk ve danışmanlık hizmetlerinin merkezidir ve toplumsal kutuplaşma burada keskinleşirKüresel kent (New York, Londra, Tokyo)

Kent hakkı ve kolektif tüketim

Kent hakkı, Lefebvre'nin 1968'de yayımladığı kitabın adıdır. Kenti bir alım satım konusu (değişim değeri) değil, birlikte yaşanan bir eser (kullanım değeri) olarak görür ve kentte yaşayan herkesin, mülk sahibi olsun olmasın, kentin geleceğine dair kararlara katılmasını savunur. Harvey kavramı 2000'lerde yeniden canlandırdı. Türkiye'de kent hakkı tartışması özellikle gecekondu bölgelerinin dönüşümü ve kentsel dönüşüm projelerinde eski sakinlerin yerinden edilmesi üzerinden yürür.

Castells'in kolektif tüketim kavramı ise kent yönetimine doğrudan bağlanır: konut, toplu taşıma, okul ve hastane bireysel olarak satın alınamayacak kadar pahalı ya da kârsız olduğu için devlet ve yerel yönetimler tarafından sağlanır. Bu hizmetlerin kesilmesi ya da pahalanması, sınıf yerine semt temelinde örgütlenen kentsel hareketleri doğurur.

Ek bilgi: kentte kim yönetir? Büyüme makinesi

Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında Hunter'ın Atlanta'da küçük bir seçkin grubun, Dahl'ın New Haven'da ise değişen koalisyonların kenti yönettiğini bulduğunu gördük. John Logan ve Harvey Molotch bu tartışmaya "büyüme makinesi" kavramıyla katıldı: arsa sahipleri, müteahhitler, bankalar ve yerel basın, toprağın değerini artıran büyüme projeleri için birleşir ve yerel yönetimin gündemini belirler.

Akılda kalsın: Lefebvre = mekânın üretimi + kent hakkı; Castells = kolektif tüketim + kentsel hareketler; Harvey = sermayenin ikincil çevrimi; Sassen = küresel kent. Dördünü birleştiren: kent doğal değil, toplumsal üründür.
Sınavda

Nasıl sorulurKuramcı–kavram eşleştirmesi ya da "hangisi Castells'in görüşleri arasında yer almaz" kalıbı kullanılır.

TuzakKent hakkını Harvey'e ait ilk kavram saymaktır; kavramı Lefebvre koydu, Harvey geliştirdi. İkinci tuzak, Chicago okulunun istila-ardıllık kavramlarını eleştirel kuramcılara yazmaktır.

Sınavda işaretleSassen'in üç örnek kenti New York, Londra ve Tokyo'dur.

⇄Bilgi eşleştirme kuramcı → kavram

?Soru çöz

Kent kuramlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Lefebvre, kentin bir alım satım konusu değil kullanım değeri taşıyan ortak bir eser olduğunu savunur.
II. Castells'e göre konut ve toplu taşıma gibi hizmetler etrafında kentsel toplumsal hareketler doğar.
III. Eleştirel kuramcılar Chicago okulu gibi kentteki ayrışmayı doğal rekabetin sonucu sayar.

✓ A. I Lefebvre'nin kent hakkı düşüncesini, II Castells'in kolektif tüketim ve kentsel hareketler görüşünü doğru verir. III yanlıştır: eleştirel kuramcılar ayrışmayı sermaye birikimi ve sınıf ilişkileriyle açıklayıp Chicago okulunun doğal rekabet varsayımını eleştirir. B ve C yanlış öncülü içerir; D üçünü birden doğru sayar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

MEHTAP (Merkezî Hükümet Teşkilatı Araştırma Projesi) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. MEHTAP, DPT'nin isteğiyle TODAİE'nin 1962–63'te yürüttüğü ve merkezî hükümet teşkilatını inceleyen ilk kapsamlı yerli araştırmadır. A Barker Raporu'nu anlatır; B 1960'ların raporunu 1980'lerin dönemine taşır; C konusunu karıştırır, MEHTAP yerel yönetimleri değil merkezî idareyi inceler.Kaynak: Türk kamu yönetimi · İlk reform arayışları ve MEHTAP

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi kamu yönetimini özel yönetimden ayıran özelliklerden biri değildir?

✓ B. Kârlılık özel yönetimin başarı ölçüsüdür; kamu yönetiminde başarı kamu yararı, eşitlik, hizmet kalitesi gibi çok boyutlu ölçütlerle değerlendirilir. A kanunilik kamu yönetimine özgüdür; C tek yanlı karar alma kamu gücünün sonucudur; D çok yönlü hesap verme de kamuyu özelden ayırır.Kaynak: Kamu yönetimi disiplini · Kamu yönetimi ve disiplinin doğuşu

?Soru 3

1968 Minnowbrook toplantısıyla başlayan Yeni Kamu Yönetimi hareketiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Hizmetleri piyasa rekabetine açmak ve devleti küçültmek, kamu tercihi kuramından beslenen 1980'lerin Yeni Kamu İşletmeciliği'nin hedefleridir; Minnowbrook'a yazmak iki adı karıştırmaktır. A hakkaniyet hareketin ana değeridir; C pozitivist, değerden arınmış bilim iddiasını eleştirmiştir; D katılım ve değişime duyarlılık da Minnowbrook'un taleplerindendir.Kaynak: Kamu yönetimi disiplini · Yeni Kamu Yönetimi ve kamu tercihi

?Soru 4

Bir belediye meclisi gelecek yılın ulaşım bütçesini hazırlarken önceki yılın ödeneklerini esas almıştır. Seçenek olarak yalnız birkaç kalemde küçük artış ve kesintiler tartışılmış, meclisteki grupların üzerinde uzlaşabildiği bütçe kabul edilmiştir. Bu karar biçimi aşağıdakilerden hangisine en uygundur?

✓ B. Mevcut bütçeden başlamak, küçük farkları tartışmak ve tarafların uzlaştığı seçeneği kabul etmek artımcılığın üç işaretidir. A Simon bireyin sınırlı bilgisiyle yeterli ilk seçeneği seçmesini anlatır, uzlaşmayı değil; C çöp kutusunda karar rastlantısal buluşmadır, düzenli bir başlangıç noktası yoktur; D kapsamlı model bütün seçenekleri sıfırdan karşılaştırır.Kaynak: Örgüt, karar ve kamu politikası · Karar modelleri: rasyonel, artımcı, çöp kutusu

?Soru 5

Örgüt yapısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Personel sayısı değişmezken kontrol alanı daraldıkça hiyerarşik kademe sayısı azalır.
II. Kurmay birimler, komuta birimlerine emir vermeden öneri ve uzmanlık desteği sağlar.
III. Matris yapı, emir birliği ilkesinden bir sapmadır.

✓ C. Kurmay birim emir vermez, öneri ve uzmanlık desteği sağlar (II); matris yapıda çalışan iki amire bağlı olduğu için emir birliği bozulur (III). I yanlıştır: dar kontrol alanı her amire az kişi bıraktığı için araya yeni amirler ekletir, kademe azalmaz, artar. A ve D bu ters ilişkiyi doğru sayar; B matrisin emir birliğiyle ilişkisini atlar.Kaynak: Örgüt, karar ve kamu politikası · Örgüt yapısı: hiyerarşi, kontrol alanı, Mintzberg

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Yeni Kamu İşletmeciliği anlayışının öngördüğü araçlardan biri değildir?

✓ D. Ayrıntılı girdi kuralları ve hiyerarşik onay, geleneksel bürokratik yönetimin denetim biçimidir; YKİ bunun yerine yöneticiye esneklik verip sonuçtan hesap sormayı savunur. A dış kaynak kullanımı, B ajanslaşma, C stratejik plan ve performans ölçümü YKİ'nin tipik araçlarıdır.Kaynak: Kamu yönetimi disiplini · YKİ, yönetişim, Yeni Kamu Hizmeti

?Soru 7

Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. KAYA, Başbakanlığın isteğiyle TODAİE'nin 1988–1991'de yürüttüğü Kamu Yönetimi Araştırması'dır; 1963 tarihli ve DPT'nin istediği rapor MEHTAP'tır. A Neumark Raporu 1949'dur; C kurul 12 Mart muhtırasından sonra oluşturuldu; D 4046 özelleştirme kanunudur.Kaynak: Türk kamu yönetimi · 1980'ler ve KAYA raporu

?Soru 8

Bir reform kanunuyla bütün kamu kurumlarına stratejik plan hazırlama zorunluluğu getirilmiştir. Kurumlar planlarını süresinde yazıp yayımlamakta, ancak plandaki hedefler günlük kararlarda dikkate alınmamakta ve kurumların çalışma biçimi değişmemektedir. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ C. Kâğıttaki kural ile fiilî uygulama arasındaki açıklık, Riggs'in prizmatik toplumda gördüğü formalizmdir. A yurttaşın yerel yönetimler arasında taşınarak tercih göstermesidir; B bürokratın bütçesini büyütme eğilimini anlatır, planın uygulanmamasını değil; D astın sorgulamadan uyduğu emirlerin alanıdır, kurumun kuralı uygulamamasıyla ilgisi yoktur.Kaynak: Türk kamu yönetimi · 2000'ler reformları, e-devlet, neden yarım kaldı

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangileri yerinden yönetimin merkezden yönetime göre üstünlükleri arasında sayılabilir?

I. Kaynakların tek merkezden planlanarak ülke bütününde birlikte kullanılması
II. Ülkenin her yerinde hizmet standardının tek tip olması
III. Yurttaşların yönetime katılımının artması

✓ B. Yurttaşın yönetime katılması (III) yerinden yönetimin üstünlüğüdür. I ve II merkezden yönetimin üstünlükleridir: kaynakları tek elden planlamak ve her yerde aynı standardı sağlamak merkezin gücüdür; yerinden yönetim tam tersine yerler arası farklılık doğurur. A ve C merkezin üstünlüğünü yanlış tarafa yazar; D üçünü birden yerinden yönetime verir.Kaynak: Türk kamu yönetimi · Merkezden yönetim, yerinden yönetim

?Soru 10

Bir valilik, personelin verimini artırmak için ek ödeme yapmak yerine başarılı projeleri kurum içinde duyurmayı ve bu projeleri yürütenlere daha fazla sorumluluk vermeyi seçmiştir. Bu tercih en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ A. Takdir edilme ve sorumluluk, Herzberg'in asıl isteği yaratan motive edici etmenleridir. B X varsayımı denetim ve cezaya güvenir, sorumluluk vermez; C güvenlik ihtiyacı iş güvencesiyle karşılanır, takdirle değil; D Niskanen motivasyon değil, bürokratın bütçesini büyütme eğilimini anlatan kamu tercihi kavramıdır.Kaynak: Örgüt, karar ve kamu politikası · Motivasyon ve kamu hizmeti motivasyonu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kamu Yönetimi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →