Çevre sorunları ve çevre politikası: uluslararası konferanslar, 2872 ve iklim

Çevre sorunlarının türlerini, uluslararası çevre politikasının dönüm noktalarını ve Türkiye'de çevre korumanın hukuki araçlarını tarih, ilke ve kurum eşleşmeleriyle öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÇEVRE · KAVRAM

Çevre sorunları: yerel kirlilikten küresel iklim değişikliğine

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMinnowbrook ve Yeni Kamu Yönetimi hareketi nedir? Kamu tercihi kuramı bürokrasiyi nasıl açıklar?Bağlantılı konudan (Kamu yönetimi disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yeni Kamu Yönetimi, 1968 Minnowbrook toplantısında genç akademisyenlerin başlattığı, verimlilik yerine toplumsal hakkaniyeti, katılımı ve değişime duyarlı yönetimi öne çıkaran harekettir. Kamu tercihi kuramı ise iktisadın akılcı birey varsayımını kamu kesimine uygular: Buchanan ve Tullock siyasal kararları bireysel çıkarla, Niskanen bürokratın bütçesini büyütme eğilimiyle, Tiebout yurttaşın “ayakla oy vermesi”yle açıklar.

Yeni Kamu Yönetimi ve kamu tercihi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Başlıca çevre sorunları nelerdir? Ortak malların trajedisi ve dışsallık çevre sorununu nasıl açıklar?

Kısa cevap: Çevre sorunları yerel (hava, su, toprak, gürültü kirliliği ve atık) ve küresel (iklim değişikliği, ozon tabakasının incelmesi, biyolojik çeşitlilik kaybı, çölleşme) diye ayrılır. Kamu yönetimi açısından ortak sorun şudur: kirletenin maliyeti başkalarına yüklediği dışsallık ve herkesin kullandığı ama kimsenin korumadığı ortak kaynaklar. Bu yüzden çevre, piyasaya bırakılamayan bir kamu politikası alanıdır.

Kış akşamı bir ilin valiliğine hava kalitesi ölçüm istasyonundan uyarı gelir: partikül madde sınır değerin çok üstünde. Kaynak, binlerce evin bacası ve trafiktir; hiçbiri tek başına suçlu değildir, ama hepsi birlikte sorunu yaratır.

Sorun türleri

Başlıca çevre sorunları
SorunBaşlıca kaynakÖlçeği
Hava kirliliğiKalitesiz yakıtla ısınma, trafik, sanayi bacaları (partikül madde, kükürt dioksit)Yerel, bölgesel (asit yağmuru sınır aşar)
Su kirliliğiArıtılmamış evsel ve endüstriyel atık su, tarımda gübre ve ilaçYerel, havza
Toprak kirliliği ve kaybıErozyon, aşırı otlatma, kimyasal kirlenme, tarım toprağının yapılaşmaya açılmasıYerel
GürültüTrafik, inşaat, eğlence yerleriYerel, kentsel
AtıkEvsel, endüstriyel, tıbbi ve tehlikeli atıklarYerel, bölgesel
İklim değişikliğiFosil yakıt, ormansızlaşma ve tarımdan kaynaklanan sera gazları (karbondioksit, metan)Küresel
Ozon tabakasının incelmesiKloroflorokarbonlar (CFC) gibi ozonu incelten maddelerKüresel
Biyolojik çeşitlilik kaybı, çölleşmeYaşam alanlarının yok olması, aşırı avlanma, kuraklıkKüresel

Neden piyasa çözemiyor?

İktisat çevre sorununu dışsallık kavramıyla açıklar: fabrika ürününün fiyatına havaya bıraktığı dumanın sağlık maliyetini katmaz, bu maliyeti çevrede yaşayanlar öder. Fiyat gerçek maliyeti yansıtmadığı için kirlilik toplum açısından olması gerekenden fazla üretilir. Biyolog Garrett Hardin'in 1968'de adlandırdığı ortak malların trajedisi ise herkesin serbestçe kullandığı bir kaynakta (ortak mera, balıkçılık alanı, atmosfer) her kullanıcının kendi kazancını artırmak için kaynağı aşırı kullandığını ve sonunda kaynağın tükendiğini anlatır. Hardin'e göre çözüm ya devletin düzenlemesi ya da kaynağın özelleştirilmesidir.

Elinor Ostrom ise yerel toplulukların ortak kaynakları kendi koydukları kurallarla, devlete ya da piyasaya bırakmadan sürdürülebilir biçimde yönetebildiğini gösterdi. Kamu yönetimi disiplini sayfasında Vincent Ostrom'un çok merkezli yönetim anlayışını gördük; Elinor Ostrom'un çalışmaları aynı geleneğin çevre alanındaki uzantısıdır. Küresel sorunlarda ise tek bir devletin düzenlemesi yetmez: atmosfer bütün insanlığın ortak malıdır, bu yüzden uluslararası anlaşma gerekir.

Akılda kalsın: Küresel üçlü: iklim (sera gazı), ozon (CFC), biyoçeşitlilik. Piyasanın başarısızlığı: dışsallık (maliyet başkasına) + ortak malların trajedisi (Hardin, 1968). Topluluk çözümü: Elinor Ostrom.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sorun verilip yerel mi küresel mi olduğu, ya da bir vakanın hangi kavramla açıklandığı sorulur.

TuzakOzon tabakasının incelmesini sera gazı etkisiyle aynı sorun saymaktır; ikisinin nedeni ve uluslararası rejimi farklıdır. İkinci tuzak, ortak malların trajedisini Ostrom'a yazmaktır: kavram Hardin'indir, Ostrom ona topluluk yönetimiyle itiraz eder.

⇄Bilgi eşleştirme sorun ya da kavram → açıklama

?Soru çöz

Bir nehrin kıyısındaki fabrika arıtılmamış atık suyunu nehre bırakmakta, nehrin aşağısındaki balıkçılar ve çiftçiler bu yüzden zarar görmektedir. Fabrikanın ürün fiyatı bu zararı içermemektedir. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ A. Kirletenin üretim maliyetinin bir bölümünü üçüncü kişilere yüklemesi olumsuz dışsallıktır. B hizmetin yurttaşa en yakın yönetimce görülmesidir; C eski bir semtin yenilenip eski sakinlerin çıkmasıdır; D Castells'in devletin sağladığı ortak hizmetler için kullandığı kavramdır.
ÇEVRE · KAVRAM

Sürdürülebilir kalkınma: Büyümenin Sınırları'ndan Brundtland'a ve 17 amaca

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFeminizmin dalgaları ve türleri nelerdir? Sığ ve derin ekoloji nasıl ayrılır? Çokkültürcülük ve köktencilik nedir?Bağlantılı konudan (Siyasal ideolojiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Feminizm kadınların eşitliğini savunur; birinci dalga oy hakkı, ikinci dalga “kişisel olan siyasaldır” ve ataerki eleştirisi, üçüncü dalga farklılıklar üzerinde durur. Ekolojizm insan merkezli sığ ekolojiyi doğayı kendi değeriyle ele alan derin ekolojiden (Naess) ayırır. Çokkültürcülük kültürel farklılıkların tanınmasını ister; köktencilik kutsal metne dönüşü siyasete taşır.

Feminizm, ekolojizm, çokkültürcülük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sürdürülebilir kalkınma nedir? Brundtland Raporu ve Büyümenin Sınırları ne söyler?

Kısa cevap: Sürdürülebilir kalkınma, Brundtland Raporu'nun (Ortak Geleceğimiz, 1987) tanımıyla bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama imkânını tehlikeye atmadan karşılayan kalkınmadır. Ekonomik büyüme, toplumsal hakkaniyet ve çevrenin korunması birlikte gözetilir. Kavramın arkasında 1972'deki Büyümenin Sınırları raporunun uyarısı, önünde 2015'te kabul edilen 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı vardır.

Bir belediyenin stratejik planında misyon cümlesi: "Sürdürülebilir bir kent." Mülakat komisyonu adaya sorar: bu sözcüğün ilk resmî tanımı nerede yapıldı ve hangi üç şeyi dengelemeyi ister?

Uyarı dönemi

Çevre bilincinin uyanışı genellikle Rachel Carson'ın tarım ilaçlarının kuşları ve insanı nasıl zehirlediğini anlatan Sessiz Bahar (1962) kitabıyla başlatılır. 1972'de Roma Kulübü için hazırlanan Büyümenin Sınırları raporu, nüfus, sanayi üretimi ve kaynak tüketimi aynı hızla artmaya devam ederse doğal kaynakların gelecek yüzyıl içinde tükeneceği ve büyümenin çökeceği uyarısını yaptı. Rapor "sıfır büyüme" tartışmasını başlattı; gelişmekte olan ülkeler ise kalkınma haklarının elinden alınacağı kaygısıyla itiraz etti.

Brundtland ve uzlaşma

Büyüme ile çevre arasındaki bu çatışmayı uzlaştıran kavram, Norveç Başbakanı Gro Harlem Brundtland'ın başkanlığındaki BM Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu'nun 1987'de yayımladığı Ortak Geleceğimiz raporundan geldi: kalkınma durdurulmamalı, ama gelecek kuşakların imkânlarını tüketmeyecek biçimde sürdürülmelidir. Kavram üç boyutlu düşünülür: ekonomik (büyüme ve refah), toplumsal (yoksulluğun azaltılması, kuşak içi ve kuşaklar arası hakkaniyet) ve çevresel (doğal sermayenin korunması). 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun amaç maddesi de çevrenin "sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda" korunmasını hedefler.

Siyasal ideolojiler sayfasında Naess'in sığ ve derin ekoloji ayrımını gördük. Sürdürülebilir kalkınma, doğayı insanın bugünkü ve gelecekteki refahı için koruduğundan insan merkezli bir anlayıştır ve sığ ekolojiye yakındır; derin ekolojistler onu büyümeyi meşrulaştıran bir uzlaşma olarak eleştirir.

2015: 17 amaç

BM Genel Kurulu Eylül 2015'te 2030 Gündemi'ni ve 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacını kabul etti: yoksulluğa son, açlığa son, nitelikli eğitim, toplumsal cinsiyet eşitliği, temiz su, erişilebilir ve temiz enerji, sürdürülebilir şehirler, iklim eylemi, sudaki ve karadaki yaşam bunlardandır. Amaçlar bütün ülkeler için geçerlidir ve bağlayıcı değildir.

Sürdürülebilir kalkınma düşüncesinde dönüm noktaları
YılMetinÖz
1962Sessiz Bahar (Rachel Carson)Tarım ilaçlarının zararı; çevre bilincinin başlangıcı
1972Büyümenin Sınırları (Roma Kulübü)Sınırsız büyüme kaynakları tüketir
1987Ortak Geleceğimiz (Brundtland Raporu)Sürdürülebilir kalkınmanın tanımı
20152030 Gündemi17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı
Akılda kalsın: Brundtland 1987 = Ortak Geleceğimiz = sürdürülebilir kalkınmanın tanımı (bugün + gelecek kuşaklar). Üç boyut: ekonomik, toplumsal, çevresel. Roma Kulübü 1972 = Büyümenin Sınırları; 2015 = 17 amaç.
Sınavda

Nasıl sorulurSürdürülebilir kalkınma tanımının hangi raporda yapıldığı ya da rapor–yıl–kurum eşleşmesi sorulur.

TuzakTanımı Stockholm Konferansı'na ya da Büyümenin Sınırları raporuna yazmaktır; tanım Brundtland Raporu'ndadır. İkinci tuzak, sürdürülebilir kalkınmayı büyümeyi durdurmak saymaktır; kavram tam tersine büyümeyi çevreyle uzlaştırmayı amaçlar.

Sınavda işaretleSürdürülebilir Kalkınma Amaçları 17 tanedir ve 2030'u hedefler.

✎Boşluk doldurma sürdürülebilir kalkınma

Sürdürülebilir kalkınmanın bilinen tanımı 1987 tarihli Raporu'nda yapıldı. 1972'de sınırsız büyümenin kaynakları tüketeceği uyarısını yapan rapor 'dır. BM'nin 2015'te kabul ettiği Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının sayısı 'dir.

BrundtlandBüyümenin Sınırları17Sessiz Bahar8

?Soru çöz

Sürdürülebilir kalkınma kavramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kavram, ekonomik büyümenin durdurulmasını temel hedef olarak benimser.
II. Doğaya insana yararından bağımsız bir değer tanıdığı için derin ekolojiyle özdeştir.
III. Kalkınmada gelecek kuşakların ihtiyaçlarını karşılama imkânının korunmasını ister.

✓ C. Brundtland tanımının özü gelecek kuşakların imkânlarını korumaktır (III). I yanlıştır: kavram büyümeyi durdurmayı değil çevreyle uzlaştırmayı amaçlar. II yanlıştır: sürdürülebilir kalkınma insan merkezlidir, sığ ekolojiye yakındır; derin ekoloji onu eleştirir. A, B ve D yanlış öncülleri içerir.
1972 → 2002 · ÇEVRE KONFERANSLARI

Uluslararası çevre süreci: Stockholm 1972, Rio 1992, Kyoto 1997, Johannesburg 2002

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAvrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı nedir? Mahalli idare birlikleri ve kent konseyi nasıl çalışır?Bağlantılı konudan (Kent yönetimi ve imar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Avrupa Konseyi'nin 1985'te kabul ettiği Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı, kamu hizmetlerinin yurttaşa en yakın yönetimce görülmesini (hizmette yerellik) ve yerel yönetimlere yeterli kaynak tanınmasını ister; Türkiye Şart'ı bazı hükümlerine çekince koyarak onayladı ve Şart 1993'te Türkiye için yürürlüğe girdi. Mahalli idare birlikleri Cumhurbaşkanının izniyle kurulur; kent konseyi ise katılımın danışma aracıdır.

Yerel özerklik, birlikler ve katılım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Stockholm, Rio ve Johannesburg konferansları ile Montreal ve Kyoto protokolleri neyi getirdi?

Kısa cevap: 1972 Stockholm Konferansı çevreyi uluslararası gündeme taşıdı ve BM Çevre Programı'nı (UNEP) doğurdu. Ozon için Viyana Sözleşmesi (1985) ve Montreal Protokolü (1987) imzalandı. 1992 Rio Zirvesi Rio Bildirgesi'ni, Gündem 21'i, İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ni ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'ni getirdi. 1997 Kyoto Protokolü gelişmiş ülkelere bağlayıcı azaltım yükledi; 2002 Johannesburg uygulamayı değerlendirdi.

Dünya Çevre Günü her yıl 5 Haziran'da kutlanır. Tarih, çevrenin ilk kez devletlerin ortak masasına geldiği bir konferansın açılış gününden gelir.

Yirmi yılda bir büyük zirve: Stockholm 1972, Rio 1992, Rio+20 2012; aralarda konu konu sözleşmeler.Görsel: Sınav Defteri

Stockholm ve ozon rejimi

BM İnsan Çevresi Konferansı 5 Haziran 1972'de Stockholm'de toplandı; çevre ilk kez devletlerin ortak sorumluluğu olarak kabul edildi, Stockholm Bildirgesi yayımlandı ve merkezi Nairobi'de olan BM Çevre Programı (UNEP) kuruldu. Ozon tabakasının incelmesine karşı önce çerçeve niteliğindeki Viyana Sözleşmesi (1985), ardından ozonu incelten maddelerin üretimini ve tüketimini aşamalı olarak sınırlayan Montreal Protokolü (1987) imzalandı. Montreal, bütün BM üyelerinin taraf olduğu ve hedefine büyük ölçüde ulaşan en başarılı çevre anlaşması sayılır; Türkiye protokolün onaylanmasını 1990'da 3656 sayılı Kanun'la uygun buldu ve 1991'de taraf oldu.

Rio 1992: Yeryüzü Zirvesi

BM Çevre ve Kalkınma Konferansı (Rio Zirvesi), Brundtland'ın sürdürülebilir kalkınma kavramını uluslararası politikanın merkezine yerleştirdi. Zirvenin beş ürünü vardır: ilkeleri sayan Rio Bildirgesi (ihtiyat ve kirleten öder ilkeleri burada yer alır), 21. yüzyıl için eylem planı Gündem 21, BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ve bağlayıcı olmayan orman ilkeleri. Gündem 21'in yerel yönetimlere ayırdığı bölüm "Yerel Gündem 21" çalışmalarını başlattı; Kent yönetimi ve imar sayfasında gördüğümüz kent konseyleri Türkiye'de bu çalışmalardan doğdu.

Kyoto 1997 ve Johannesburg 2002

Çerçeve Sözleşme genel hedef koymuştu; Kyoto Protokolü (1997) ise protokolün B ekinde sayılan gelişmiş ülkelere sera gazı salımlarını 2008–2012 döneminde 1990 düzeyinin altına indirme yükümlülüğü getirdi. Protokol 2005'te yürürlüğe girdi ve hedefe ulaşmayı kolaylaştıran üç esneklik mekanizması tanıdı: emisyon ticareti, ortak yürütme ve temiz kalkınma mekanizması. Gelişmekte olan ülkelere sayısal yükümlülük yüklenmedi; protokol kabul edildiğinde Çerçeve Sözleşme'ye taraf olmayan Türkiye de B ekinde yer almadığı için sayısal hedef üstlenmedi. Bu ayrım "ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar" ilkesinin sonucudur. 2002'de Johannesburg'da toplanan Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi (Rio+10) ise Rio taahhütlerinin uygulanmasını değerlendirdi. Türkiye İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ne 2004'te, Kyoto Protokolü'ne 2009'da taraf oldu.

Akılda kalsın: Stockholm 1972 → UNEP (Nairobi). Ozon: Viyana 1985 + Montreal 1987. Rio 1992 → Bildirge, Gündem 21, iklim + biyoçeşitlilik sözleşmeleri. Kyoto 1997: yalnız gelişmiş ülkeye bağlayıcı hedef, yürürlük 2005. Johannesburg 2002 = Rio+10.
Sınavda

Nasıl sorulurKonferans–çıktı eşleştirmesi ya da kronolojik sıralama sorulur.

TuzakUNEP'i Rio'ya, Gündem 21'i Stockholm'e yazmaktır. İkinci tuzak, Montreal Protokolü'nü iklim değişikliği anlaşması saymaktır; Montreal ozon tabakasını korur.

Sınavda işaretleKyoto gelişmekte olan ülkelere sayısal azaltım yükümlülüğü getirmedi.

↕Sıralama çevre konferansları ve anlaşmaları

  1. Kyoto Protokolü
  2. Stockholm Konferansı
  3. Johannesburg Zirvesi
  4. Rio Zirvesi
  5. Montreal Protokolü

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1992 Rio Zirvesi'nin ürünleri arasında yer almaz?

✓ B. UNEP 1972 Stockholm Konferansı'nın sonucunda kuruldu. A eylem planı, C ve D Rio'da imzaya açılan iki sözleşmedir; üçü de Rio Zirvesi'nin ürünüdür.
ÇEVRE · MEVZUAT

Rio+20, Paris Anlaşması ve Türkiye'nin iklim politikası: 2053 hedefi ve İklim Kanunu

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStockholm, Rio ve Johannesburg konferansları ile Montreal ve Kyoto protokolleri neyi getirdi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

1972 Stockholm Konferansı çevreyi uluslararası gündeme taşıdı ve BM Çevre Programı'nı (UNEP) doğurdu. Ozon için Viyana Sözleşmesi (1985) ve Montreal Protokolü (1987) imzalandı. 1992 Rio Zirvesi Rio Bildirgesi'ni, Gündem 21'i, İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ni ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'ni getirdi. 1997 Kyoto Protokolü gelişmiş ülkelere bağlayıcı azaltım yükledi; 2002 Johannesburg uygulamayı değerlendirdi.

Stockholm'den Johannesburg'a konferanslar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paris Anlaşması Kyoto'dan nasıl ayrılır? Türkiye'nin iklim politikası ve 7552 sayılı İklim Kanunu neyi getirir?

Kısa cevap: 2015 Paris Anlaşması küresel ısınmayı 2 °C'nin epey altında tutmayı ve 1,5 °C için çaba göstermeyi amaçlar; Kyoto'dan farklı olarak her ülke azaltım hedefini kendisi belirleyip ulusal katkı beyanıyla sunar. Türkiye anlaşmaya 10 Kasım 2021'de taraf oldu ve aynı yıl 2053 net sıfır emisyon hedefini açıkladı. 2025'te çıkan 7552 sayılı İklim Kanunu emisyon ticaret sistemini kurdu.

Bir sanayi kentindeki çimento fabrikasının yöneticisi yeni bir yazı okur: üç yıl içinde sera gazı emisyon izni alması gerekiyor, emisyonu kadar tahsisat teslim edecek. Bu yükümlülük 2025'te çıkan bir kanundan geliyor.

Rio+20 ve Paris

2012'de Rio'da toplanan BM Sürdürülebilir Kalkınma Konferansı (Rio+20), "İstediğimiz Gelecek" başlıklı sonuç belgesiyle yeşil ekonomi kavramını öne çıkardı ve 2015'te kabul edilecek Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının sürecini başlattı. Aralık 2015'te Çerçeve Sözleşme'nin taraflar konferansında kabul edilen Paris Anlaşması ise Kyoto'nun yerine geçen iklim rejimini kurdu ve 2016'da yürürlüğe girdi.

Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması
Kyoto (1997)Paris (2015)
Kimin yükümlülüğü?Yalnız gelişmiş ülkeler (Ek-B) sayısal hedef üstlendiBütün taraflar katkı sunar
Hedef nasıl konur?Protokolde yukarıdan aşağı belirlendiHer ülke kendi ulusal katkı beyanını hazırlar (aşağıdan yukarı)
Uzun dönem hedef2008–2012 döneminde 1990 düzeyinin altına inmekIsınmayı 2 °C'nin epey altında tutmak, 1,5 °C için çaba; yüzyılın ikinci yarısında salım ile yutak dengesi
GüncellemeDönemselUlusal katkılar beş yılda bir yenilenir, her seferinde daha iddialı olmalıdır

Türkiye'nin iklim politikası

Türkiye Paris Anlaşması'nı 2016'da imzaladı, onay kanunu Ekim 2021'de yayımlandı ve 10 Kasım 2021'de taraf oldu. Aynı yıl BM Genel Kurulu'nda 2053 için net sıfır emisyon hedefi açıklandı ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın adı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı oldu. Net sıfır, insan kaynaklı sera gazı salımlarının azaltılarak ya da ormanlar gibi yutak alanlarla dengelenerek atmosferde net artış olmamasıdır.

9 Temmuz 2025'te yayımlanan 7552 sayılı İklim Kanunu, amacını "yeşil büyüme vizyonu ve net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda iklim değişikliğiyle mücadele" olarak koyar (m.1). İlkeleri ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler ilkesini gözeterek eşitlik, iklim adaleti, ihtiyatlılık, katılım, şeffaflık ve adil geçiş gibi yaklaşımları sayar (m.3). Kanunun en önemli aracı Emisyon Ticaret Sistemidir (ETS): İklim Değişikliği Başkanlığı sistemi kurar ve tahsisatları dağıtır; kapsamdaki işletmeler emisyon izni alır ve her yıl doğrulanmış salımı kadar tahsisat teslim eder; tahsisatlar Enerji Piyasaları İşletme A.Ş.'nin işlettiği piyasada alınıp satılır (m.9). Sistem tam uygulamadan önce bir pilot dönemle başlar.

Akılda kalsın: Kyoto = gelişmiş ülkeye yukarıdan hedef; Paris = herkese kendi katkısı (2 °C / 1,5 °C). Türkiye: Paris taraf 2021, net sıfır 2053, İklim Kanunu 7552 (2025) → ETS. Kanun yıl yazmaz, "net sıfır emisyon hedefi" der.
Sınavda

Nasıl sorulurKyoto ile Paris arasındaki farklar öncüllerle, ya da İklim Kanunu'nun getirdiği araçlar sorulur.

TuzakParis'in gelişmekte olan ülkeleri kapsam dışında bıraktığını söylemektir; bu Kyoto'nun özelliğidir. İkinci tuzak, 2053 yılının İklim Kanunu'nun madde metninde yazdığını sanmaktır; kanun "net sıfır emisyon hedefi" der, 2053 hedefi 2021'deki siyasi taahhütten gelir.

⇄Bilgi eşleştirme anlaşma ya da kanun → özellik

?Soru çöz

Türkiye'nin iklim politikasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Paris Anlaşması bütün taraflardan ulusal katkı beyanı ister; gelişmiş ülkeleri ayıran yaklaşım Kyoto'nundur. A iki taraf olma yılını, B kanunun ETS düzenlemesini, D 3. maddedeki ilkeleri doğru verir.
ÇEVRE · KAVRAM

Çevre politikasının ilkeleri ve araçları: kirleten öder, önleme, ihtiyat, katılım

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu politikası süreci hangi aşamalardan oluşur? Kingdon'ın çoklu akımlar modeli nedir?Bağlantılı konudan (Örgüt, karar ve kamu politikası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kamu politikası, hükümetin yapmayı ya da yapmamayı seçtiği her şeydir (Dye). Süreç gündem belirleme, politika oluşturma, karar, uygulama ve değerlendirme aşamalarından oluşan bir döngü olarak incelenir. Kingdon'a göre sorun, politika ve siyaset akımları bir politika penceresinde birleşince konu gündeme girer; uygulamayı ise çoğu zaman sokak düzeyi bürokratlar biçimlendirir (Lipsky).

Kamu politikası süreci, Kingdon, uygulama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çevre politikasının temel ilkeleri nelerdir? Kirleten öder ve ihtiyat ilkesi ne demektir? Çevre politikası hangi araçlarla uygulanır?

Kısa cevap: Çevre politikasının başlıca ilkeleri kirleten öder (kirliliğin maliyetini kirleten karşılar), önleme (zararı kaynağında engellemek), ihtiyat (bilimsel kesinlik beklenmeden ciddi zarar riskine karşı önlem almak) ve katılımdır. Araçlar üç gruptur: standart, yasak, izin ve ÇED gibi düzenleyici araçlar; vergi, harç, emisyon ticareti ve depozito gibi ekonomik araçlar; eko-etiket gibi gönüllü ve bilgilendirici araçlar.

Yeni bir kimyasal maddenin balıklara zarar verdiğinden şüpheleniliyor, ama bilimsel çalışmalar henüz kesin değil. Bakanlık maddenin kullanımını sınırlamalı mı, yoksa kesin kanıtı mı beklemeli?

İlkeler

Çevre politikasının ilkeleri
İlkeAnlamıÖrnek
Kirleten öderKirliliği önleme ve giderme maliyetini kirleten karşılarArıtma tesisi kurmayan fabrikanın temizlik masrafını ödemesi
ÖnlemeZarar doğduktan sonra gidermek yerine kaynağında önlemekProje başlamadan ÇED yapılması
İhtiyatCiddi ya da geri dönülmez zarar tehdidi varsa bilimsel kesinliğin yokluğu önlemi ertelemeye gerekçe olamazEtkisi tartışmalı kimyasalın kullanımının sınırlanması
KatılımYurttaşın ve sivil toplumun çevre kararlarına katılması ve bilgiye erişmesiÇED sürecinde halkın katılımı toplantısı
EntegrasyonÇevre boyutunun enerji, tarım, sanayi, ulaşım politikalarına baştan katılmasıPlanlarda stratejik çevresel değerlendirme
Ortak fakat farklılaştırılmış sorumlulukBütün devletler sorumludur, ama tarihsel katkısı ve kapasitesi büyük olanın yükü daha ağırdırKyoto'da yalnız gelişmiş ülkelere hedef

Önleme ile ihtiyat çoğu zaman karıştırılır. Önleme, zararı bilinen bir riske karşı önceden harekete geçmektir. İhtiyat ise riskin kendisi bilimsel olarak kesinleşmemişken, zarar ciddi ya da geri dönülmez olabileceği için önlem almaktır. İhtiyat ilkesi Rio Bildirgesi'nin 15. ilkesinde, kirleten öder ise 16. ilkesinde yer alır.

Araçlar

Düzenleyici araçlar (komuta-kontrol) devletin doğrudan kural koymasıdır: emisyon standartları, yasaklar, izin ve lisanslar, ÇED. Uygulaması ve denetimi kolaydır, ama her işletmeye aynı kuralı koyduğu için pahalı olabilir. Ekonomik araçlar fiyat yoluyla davranışı değiştirir: kirlilik vergisi (İngiliz iktisatçı Pigou'nun adıyla anılır), harç, depozito, teşvik ve emisyon ticareti. Emisyon ticaretinde devlet toplam salıma bir üst sınır koyar, izinleri dağıtır ya da satar; salımı ucuza azaltabilen işletme fazla iznini satar, azaltması pahalı olan satın alır. Böylece aynı azaltım daha düşük toplam maliyetle sağlanır. Gönüllü ve bilgilendirici araçlar ise eko-etiket, çevre yönetim sistemi belgesi ve kamuoyu bilgilendirmesidir. 2872 sayılı Kanun'un 3. maddesi de standartların yanında vergi, harç, depozito, emisyon ücreti ve karbon ticareti gibi piyasaya dayalı araçları sayar.

Örgüt, karar ve kamu politikası sayfasında gördüğümüz kamu politikası döngüsü çevre politikasında da geçerlidir: bir kirlilik krizi sorunu gündeme taşır, araç seçimi formülasyon aşamasında yapılır, uygulamada ise denetim kapasitesi belirleyici olur.

Akılda kalsın: Önleme = bilinen risk, ihtiyat = belirsiz ama ciddi risk (Rio ilke 15). Kirleten öder (Rio ilke 16). Araçlar: düzenleyici (standart, izin, ÇED), ekonomik (Pigou vergisi, emisyon ticareti, depozito), gönüllü (eko-etiket).
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilip hangi ilkeye ya da araca örnek olduğu sorulur.

Tuzakİhtiyat ile önlemeyi karıştırmaktır: vakada "bilimsel kesinlik yok" ifadesi varsa ilke ihtiyattır. İkinci tuzak, emisyon ticaretini düzenleyici araç saymaktır; üst sınırı devlet koysa da azaltımı piyasa fiyatı yönlendirdiği için ekonomik araçtır.

✎Boşluk doldurma ilke ve araç

Bilimsel kesinlik beklenmeden ciddi ve geri dönülmez zarar riskine karşı önlem alınmasını isteyen ilke ilkesidir. Kirliliği giderme masrafının kirletene yüklenmesi ilkesinin gereğidir. Toplam salıma üst sınır konup izinlerin alınıp satıldığı ekonomik araca denir.

ihtiyatkirleten öderemisyon ticaretiönlemeeko-etiket

?Soru çöz

Bakanlık, sulak alanlardaki kuş türlerine zarar verdiğinden şüphelenilen yeni bir tarım ilacının kullanımını, bilimsel çalışmalar henüz kesin sonuç vermemiş olmasına rağmen o bölgelerde geçici olarak yasaklamıştır. Bu karar en çok aşağıdaki ilkelerden hangisine dayanır?

✓ A. Zararın bilimsel olarak kesinleşmesi beklenmeden ciddi riske karşı önlem almak ihtiyat ilkesidir. B maliyetin kirletene yüklenmesidir, burada maliyet paylaşımı yoktur; C yerel yönetimlerle ilgili bir ilkedir; D devletler arasındaki yük dağılımını anlatır.
ÇEVRE · MEVZUAT

2872 sayılı Çevre Kanunu: ilkeler, ÇED, faaliyetin durdurulması ve kusursuz sorumluluk

Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇevre politikasının temel ilkeleri nelerdir? Kirleten öder ve ihtiyat ilkesi ne demektir? Çevre politikası hangi araçlarla uygulanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çevre politikasının başlıca ilkeleri kirleten öder (kirliliğin maliyetini kirleten karşılar), önleme (zararı kaynağında engellemek), ihtiyat (bilimsel kesinlik beklenmeden ciddi zarar riskine karşı önlem almak) ve katılımdır. Araçlar üç gruptur: standart, yasak, izin ve ÇED gibi düzenleyici araçlar; vergi, harç, emisyon ticareti ve depozito gibi ekonomik araçlar; eko-etiket gibi gönüllü ve bilgilendirici araçlar.

Çevre politikasının ilkeleri ve araçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

2872 sayılı Çevre Kanunu'nun amacı ve ilkeleri nelerdir? ÇED nedir, Kanun hangi yaptırımları öngörür?

Kısa cevap: 1983 tarihli 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun amacı çevrenin sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasıdır. Kanun katılımı ve kirleten öder ilkesini benimser. Çevre sorunu doğurabilecek projeler için ÇED raporu ya da proje tanıtım dosyası hazırlanır; ÇED olumlu kararı alınmadan izin, teşvik ve ruhsat verilemez. Kirleten, verdiği zarardan kusuru olmasa da sorumludur.

Bir maden şirketi, köyün içme suyu kaynağının yakınında ocak açmak için başvurur. Köylüler ilk kez bir "halkın katılımı toplantısı"na çağrılır. Bu toplantı ÇED sürecinin parçasıdır.

Anayasa'nın 56. maddesine göre herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir; çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. 9 Ağustos 1983'te kabul edilen 2872 sayılı Çevre Kanunu bu hakkın temel kanunudur; bugünkü biçimini büyük ölçüde 2006'daki değişiklikle aldı.

Amaç ve ilkeler (m.1, m.3)

Kanunun amacı çevrenin "sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamaktır" (m.1). 3. madde ilkeleri sayar: başta idare, meslek odaları ve sivil toplum olmak üzere herkes çevreyi korumakla görevlidir; çevre politikalarının oluşmasında katılım hakkı esastır; kirlenmeyi önleme ve giderme harcamaları kirleten tarafından karşılanır, kirletenin almadığı önlemler için kamunun yaptığı harcamalar ondan amme alacağı gibi tahsil edilir; standartların yanında vergi, harç, depozito ve karbon ticareti gibi ekonomik araçlar kullanılır.

Çevresel Etki Değerlendirmesi (m.10)

Faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler ÇED raporu ya da daha basit olan proje tanıtım dosyası hazırlar. ÇED olumlu kararı alınmadıkça projeyle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, yatırıma başlanamaz ve proje ihale edilemez; 2025 değişikliğine göre bu durum söz konusu izinlere başvurulmasına engel değildir. Hangi projelerin ÇED'e, hangi plan ve programların stratejik çevresel değerlendirmeye tabi olacağı yönetmelikle belirlenir. ÇED, önleme ve katılım ilkelerinin somut aracıdır.

Yaptırımlar ve sorumluluk

Kanuna aykırı faaliyete düzeltmesi için bir defaya mahsus ve bir yılı aşmayan süre verilebilir; düzeltilmezse faaliyet kısmen ya da tamamen durdurulur. Çevre ve insan sağlığı için tehlike yaratan faaliyetler süre verilmeden durdurulur. ÇED incelemesi yapılmadan başlanan faaliyeti Bakanlık, proje tanıtım dosyası hazırlanmadan başlananı mahallin en büyük mülki amiri süre vermeden durdurur (m.15). İdari yaptırım kararı verme yetkisi Bakanlığındır; merkezde genel müdürler, taşrada il müdürleri kullanır (m.24). Bu kararlara karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir; dava açmak cezanın tahsilini durdurmaz (m.25). İdari para cezaları üç yıl içinde tekrarlanırsa ilk tekrarda bir, sonrakilerde iki kat artırılır (m.23). Çevreyi kirletenler sebep oldukları zarardan kusur şartı aranmaksızın sorumludur; tazminat talebi zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren beş yılda zamanaşımına uğrar (m.28).

2872'de süreler ve yetkililer
İşlemSüre / yetkiliMadde
Aykırılığı düzeltme süresiBir defaya mahsus, en çok 1 yılm.15
ÇED'siz başlanan faaliyeti durdurmaBakanlık, süre vermedenm.15
Proje tanıtım dosyasız faaliyeti durdurmaMahallin en büyük mülki amirim.15
Tekrarda ceza artırımı3 yıl içinde; 1 kat, sonra 2 katm.23
İdari yaptırıma karşı dava30 gün, idare mahkemesi; tahsili durdurmazm.25
Tazminat zamanaşımıÖğrenmeden itibaren 5 yılm.28
Akılda kalsın: 2872 (1983) amaç = sürdürülebilir çevre + sürdürülebilir kalkınma. ÇED olumlu kararı yoksa izin, teşvik, ruhsat, yatırım, ihale yok. Durdurma: ÇED'siz → Bakanlık, PTD'siz → mülki amir. Dava 30 gün, tazminat 5 yıl, sorumluluk kusursuz.
Sınavda

Nasıl sorulurÇED olumlu kararı alınmadan nelerin yapılamayacağı, faaliyeti durdurmaya yetkili makam ya da kirletenin sorumluluğunun türü sorulur.

TuzakProje tanıtım dosyası hazırlanmadan başlanan faaliyeti de Bakanlığın durdurduğunu söylemektir; yetki mülki amirindir. İkinci tuzak, kirletenin ancak kusurluysa sorumlu olduğunu söylemektir; Kanun kusursuz sorumluluk getirir.

Sınavda işaretledava açmak idari para cezasının tahsilini durdurmaz.

⇄Bilgi eşleştirme durum → kural

?Soru çöz

2872 sayılı Çevre Kanunu'na göre ÇED olumlu kararı alınmadıkça aşağıdakilerden hangileri yapılamaz?

I. Projeye yapı ruhsatı verilmesi
II. Projenin ihale edilmesi
III. Proje için yatırıma başlanması

✓ D. Kanunun 10. maddesine göre ÇED olumlu kararı alınmadıkça onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez (I), proje ihale edilemez (II) ve yatırıma başlanamaz (III). A ihale ve yatırım yasağını, B yatırım yasağını, C ruhsat yasağını dışarıda bırakır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Düzenleyici ve denetleyici kurumlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Uzmanlık gerektiren alanlarda ikincil düzenleme yapabilirler.
II. Kurul üyeleri, hükümet değiştiğinde görev süreleri dolmadan yenilenir.
III. Seçilmemiş uzmanlardan oluştukları için demokratik meşruiyet bakımından eleştirilirler.

✓ A. Alanlarında ikincil düzenleme yapmaları (I) ve seçilmemiş uzmanlar oldukları için eleştirilmeleri (III) doğrudur. II yanlıştır: üyeler belirli süre için atanır ve bu süre içinde görev güvencesine sahiptir; özerkliğin anlamı budur. B, C ve D bu güvenceyi yok sayan II'yi doğru kabul eder.Kaynak: Türk kamu yönetimi · Bakanlıklar, taşra, düzenleyici kurumlar

?Soru 2

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'un güncel hâline göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. 7471 sayılı Kanun'la (2023) üçte iki çoğunluk kaldırıldı; karar hisseleri oranında paydaşların salt çoğunluğuyla alınır. A riskli yapı tanımını, B itiraz süresini, C yıkım süresini doğru verir.Kaynak: Kent yönetimi ve imar · Kentsel dönüşüm: 6306 sayılı Kanun

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangileri yerinden yönetimin merkezden yönetime göre üstünlükleri arasında sayılabilir?

I. Kaynakların tek merkezden planlanarak ülke bütününde birlikte kullanılması
II. Ülkenin her yerinde hizmet standardının tek tip olması
III. Yurttaşların yönetime katılımının artması

✓ B. Yurttaşın yönetime katılması (III) yerinden yönetimin üstünlüğüdür. I ve II merkezden yönetimin üstünlükleridir: kaynakları tek elden planlamak ve her yerde aynı standardı sağlamak merkezin gücüdür; yerinden yönetim tam tersine yerler arası farklılık doğurur. A ve C merkezin üstünlüğünü yanlış tarafa yazar; D üçünü birden yerinden yönetime verir.Kaynak: Türk kamu yönetimi · Merkezden yönetim, yerinden yönetim

?Soru 4

Bir büyükşehir sınırları içindeki ilçe belediyesi, nazım imar planına uygun olarak bir mahallenin uygulama imar planını hazırlamıştır. 5216 sayılı Kanun'a göre bu planı onaylama yetkisi aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. 5216'nın 7. maddesine göre büyükşehir belediyesi ilçe belediyelerinin hazırladığı uygulama imar planlarını aynen ya da değiştirerek onaylar. A encümen plan onaylamaz; B valilik yalnız belediye ve mücavir alan dışındaki planları onaylar; D yatırımların eşgüdümünü yürüten merkezî bir birimdir, imar planı onaylamaz.Kaynak: Kent yönetimi ve imar · İmar planlarının kademelenmesi

?Soru 5

5355 sayılı Mahalli İdare Birlikleri Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kanun genel amaçlı ya da amacı belirsiz birlik kurulmasını yasaklar. B yanlıştır: valinin onayı tüzüğü kesinleştirir, birlik Cumhurbaşkanının izniyle kurulur. C yanlıştır: kurulmuş birliğe katılmada birlik meclisinin kabulü yeter. D yanlıştır: tüzük üye tam sayısının üçte iki çoğunluğuyla kabul edilir.Kaynak: Kent yönetimi ve imar · Yerel özerklik, birlikler ve katılım

?Soru 6

Gecekonduyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Gecekondu başlangıçta piyasada alınıp satılmak için üretilen bir maldı.
II. İmar aflarından sonra pek çok gecekondu bölgesi apartmanlaştı.
III. Kural yasaklarken gecekondunun fiilen yayılması, Riggs'in formalizm kavramıyla açıklanabilir.

✓ B. Aflar ve ıslah planlarından sonra gecekondu bölgeleri apartmanlaştı (II); kâğıttaki yasakla fiilî yapılaşma arasındaki açıklık Riggs'in formalizmidir (III). I yanlıştır: gecekondu önce barınma aracıydı, alınıp satılan mala 1970'lerden sonra dönüştü. A ve C yanlış öncülü içerir; D üçünü birden doğru sayar.Kaynak: Kentleşme ve kent kuramları · Gecekondu ve yapsatçılık

?Soru 7

Yerel yönetimlerin organlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. İl genel meclisinin başkanı meclis üyelerinin oyuyla, üyeler içinden belirlenir; vali il özel idaresinin yürütme organı ve il encümeninin başkanıdır. A belediye meclisi, C büyükşehir encümeni, D köy için doğru bilgiyi verir.Kaynak: Kent yönetimi ve imar · Yerel yönetimlerin organları

?Soru 8

MEHTAP (Merkezî Hükümet Teşkilatı Araştırma Projesi) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. MEHTAP, DPT'nin isteğiyle TODAİE'nin 1962–63'te yürüttüğü ve merkezî hükümet teşkilatını inceleyen ilk kapsamlı yerli araştırmadır. A Barker Raporu'nu anlatır; B 1960'ların raporunu 1980'lerin dönemine taşır; C konusunu karıştırır, MEHTAP yerel yönetimleri değil merkezî idareyi inceler.Kaynak: Türk kamu yönetimi · İlk reform arayışları ve MEHTAP

?Soru 9

Türkiye'de 1950–1980 döneminde kentleşmeyi hızlandıran etkenlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Gecekonduları yasallaştıran imar afları 1983 ve 1984'te çıktı; göç ise 1950'lerde başlamıştı, af göçün nedeni değil sonraki dönemin sonucudur. A makineleşmenin itici etkisini, B ulaşımın kolaylaştırıcı rolünü, C kentin çekici etkisini doğru verir.Kaynak: Kentleşme ve kent kuramları · Türkiye'de kentleşme dönemleri

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Chicago okulunun kent çözümlemesinde kullandığı kavramlar arasında yer almaz?

✓ D. Kolektif tüketim, kenti devletin sağladığı konut, ulaşım ve eğitim gibi hizmetlerin birimi olarak gören Castells'in eleştirel kuramına aittir. A Park'ın, B Burgess'in halka modelinin, C okulun genel yaklaşımının kavramıdır.Kaynak: Kentleşme ve kent kuramları · Klasik kent kuramları ve Chicago okulu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kamu Yönetimi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →