Kenti kim yönetir? Belediye, büyükşehir, il özel idaresi ve köyün organları
Kamu Yönetimi · Kentleşme ve Çevre Sorunları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMerkezden yönetim ve yerinden yönetim nedir? Yetki genişliği ne demektir?Bağlantılı konudan (Türk kamu yönetimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Merkezden yönetimde kamu hizmetine ilişkin kararlar başkentteki merkezî idarede toplanır; yerinden yönetimde ise kendi tüzel kişiliği, organları ve bütçesi olan kuruluşlara bırakılır. Yerinden yönetim yer yönünden (belediye, il özel idaresi, köy) ya da hizmet yönünden (üniversite, TRT) olabilir. Yetki genişliği, merkezin taşradaki temsilcisine (valiye) karar yetkisi tanınmasıdır; merkezden yönetimin yumuşatılmış biçimidir.
Merkezden yönetim, yerinden yönetim
✎Konu anlatımı
Belediye, büyükşehir belediyesi, il özel idaresi ve köyün organları nelerdir?
Kısa cevap: Her yerel yönetimin bir karar organı, bir yürütme organı ve çoğunda ikisini birleştiren karma bir encümeni vardır. Belediyede ve büyükşehirde bunlar meclis, encümen ve seçilmiş başkandır. İl özel idaresinde il genel meclisi ve il encümeni seçimle ya da karma oluşur, ama yürütmenin başında atanmış vali bulunur. Köyde bu üçlünün karşılığı köy derneği, ihtiyar meclisi ve muhtardır.Bir mahallede park yapılacak. Parkın imar planına işlenmesine meclis, ihalesine encümen karar verir; sözleşmeyi başkan imzalar. Mahalle muhtarı ise bu üç organın hiçbirinde oy kullanmaz, ama mahallenin ihtiyacını ilk o bildirir.
Türk kamu yönetimi sayfasında belediye, il özel idaresi ve köyü yer yönünden yerinden yönetim kuruluşları olarak gördük. Bu kuruluşların tüzel kişiliği, vesayet denetimi ve meclis kararlarına ilişkin süreler Hukuk (KPSS A) serisindeki İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat sayfasında ayrıntılı işlenir. Burada kent yönetimi açısından bakıyoruz: organlar nasıl oluşur ve gücü kim kullanır?
| Yönetim | Karar organı | Karma organ | Yürütme organı |
|---|---|---|---|
| Belediye (5393) | Belediye meclisi; başkanı belediye başkanıdır | Encümen: seçilmiş meclis üyeleri + birim amirleri; başkanlığını belediye başkanı yapar | Seçilmiş belediye başkanı |
| Büyükşehir belediyesi (5216) | Büyükşehir belediye meclisi; ilçe belediye başkanları doğal üyedir | Encümen: başkan + meclisin seçtiği 5 üye + başkanın seçtiği 5 birim amiri | Seçilmiş büyükşehir belediye başkanı |
| İl özel idaresi (5302) | İl genel meclisi; meclis başkanı üyelerin oyuyla ve üyeler içinden gelir | İl encümeni: valinin başkanlığında seçilmiş ve atanmış üyeler | Vali (atanmış) |
| Köy (442) | Köy derneği (köyün seçmenleri) | İhtiyar meclisi | Muhtar |
Kent yönetiminde güç dengesi
Türk belediye sisteminde güçlü başkan modeli uygulanır: başkan halk tarafından doğrudan seçilir, hem meclise hem encümene başkanlık eder, belediye örgütünün amiridir. Bu, meclisin seçtiği ve meclise karşı sorumlu bir yöneticinin bulunduğu "meclis-yönetici" modellerinden farklıdır. Büyükşehirde meclisin içinde ilçe belediye başkanlarının bulunması, iki kademe arasında eşgüdümü meclis üzerinden sağlamayı amaçlar.
İl özel idaresi ise ikili yapı taşır: karar organı seçilmiştir, ama yürütmenin başı merkezî idarenin taşra temsilcisi olan validir. Vali aynı anda hem merkezin temsilcisi hem bir yerel yönetimin yürütme organıdır. Mahalle ise tüzel kişi değildir: muhtar ve ihtiyar heyetiyle yönetilir, mahalle sakinlerinin ihtiyaçlarını belediyeye iletir (5393 m.9). Bütün mahallî idarelerin seçimleri beş yılda bir yapılır.
Nasıl sorulurBir organın hangi yerel yönetime ait olduğu, ya da "hangisi seçimle oluşmaz" sorulur.
Tuzakİl genel meclisine valinin başkanlık ettiğini söylemektir; vali il encümenine başkanlık eder, meclisin başkanı ise üyelerin içinden çıkar. İkinci tuzak, mahalleyi köy gibi tüzel kişi saymaktır.
Sınavda işaretlebüyükşehirde ilçe belediye başkanları büyükşehir meclisinin doğal üyesidir.
⇄Bilgi eşleştirme organ → yerel yönetim
?Soru çöz
Yerel yönetimlerin organlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?