Yöneylem araştırması: doğrusal programlama, simpleks, ulaştırma, oyun kuramı

Kısıtlı kaynaklarla en iyi kararı vermenin nicel yöntemleri: doğrusal programlama ve simpleks, dualite, ulaştırma-atama, oyun kuramı ve kuyruk modelleri.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YÖNEYLEM · MODEL

Doğrusal programlama: model kurma, uygun bölge ve köşe noktası

İstatistik · Yöneylem Araştırması · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit doğrusal regresyonda en küçük kareler yöntemiyle eğim ve sabit terim nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Korelasyon ve regresyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Basit doğrusal regresyon modeli Y = β₀ + β₁X + ε'dir. En küçük kareler (EKK) yöntemi, artıkların kareleri toplamını en küçük yapan doğruyu seçer: b₁ = Sxy/Sxx, b₀ = ȳ − b₁x̄. Bu doğru her zaman (x̄, ȳ) noktasından geçer ve artıkların toplamı sıfırdır. Eğim korelasyona bağlıdır: b₁ = r · sy/sx.

Basit doğrusal regresyon ve EKK

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğrusal programlama modeli nasıl kurulur, grafik çözümde en iyi nokta nasıl bulunur, sınırsız ve uygun çözümsüz durumlar nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Doğrusal programlama (DP), doğrusal bir amaç fonksiyonunu doğrusal kısıtlar ve negatif olmama koşulu altında en büyükler ya da en küçükler. Model üç parçadır: karar değişkenleri, amaç, kısıtlar. Kısıtların ortak bölgesi uygun bölgedir; en iyi çözüm varsa bir köşe noktasındadır. Özel durumlar: uygun çözümün olmaması, sınırsız çözüm, alternatif optimum ve gereksiz kısıt.

Bir belediye şirketinin mobilya atölyesi masa ve dolap üretiyor. Montaj ve boya bölümlerinin haftalık saatleri sınırlı; hangi üretim bileşimi kârı en büyük yapar?

Korelasyon ve regresyon sayfasında gördüğümüz EKK de bir en iyileme problemiydi, ama kısıtsızdı. Yöneylem araştırmasında en iyi karar sınırlı kaynaklar içinde aranır. Model kurarken önce karar değişkenleri (x = haftalık masa, y = haftalık dolap), sonra amaç (kâr ya da maliyet), en son kısıtlar (saat, hammadde, talep) yazılır. Modelin doğrusal olması dört varsayıma dayanır: oransallık (iki masa iki kat saat ister), toplanabilirlik, bölünebilirlik (2,5 masa anlamlı sayılır) ve katsayıların kesin bilinmesi.

maks Z = 3x + 5y x + 2y ≤ 14 (montaj) 3x + 2y ≤ 18 (boya) x, y ≥ 0Kâr bin TL, kısıtlar haftalık saat. Masa 1 saat montaj ve 3 saat boya, dolap 2'şer saat ister.

İki değişkenli modelde her kısıt düzlemi ikiye böler; bütün kısıtları sağlayan noktalar uygun bölgedir ve dışbükey bir bölgedir (sınırlıysa dışbükey bir çokgen). Köşe noktası teoremine göre doğrusal amacın en iyi değeri, varsa, bu bölgenin köşelerinden birinde alınır. Bu yüzden köşeler bulunur ve Z her birinde hesaplanır; ya da eş kâr doğrusu (3x + 5y = sabit) uygun bölgeden çıkmadan en uzağa kaydırılır.

Çözümlü örnek

Yukarıdaki modelin en iyi çözümünü bulun.

  1. Eksen köşeleri: (0, 0), boya kısıtından (6, 0), montaj kısıtından (0, 7). (14, 0) ve (0, 9) öbür kısıtı bozduğu için uygun değildir.
  2. İki kısıtın kesişimi: (3x + 2y) − (x + 2y) = 18 − 14 ⇒ x = 2, y = 6.
  3. Z: (0, 0) 0; (6, 0) 18; (0, 7) 35; (2, 6): 6 + 30 = 36.

Cevap: haftada 2 masa ve 6 dolap; kâr 36 bin TL. İki kısıt da bu noktada tam dolar (bağlayıcıdır).

Eş kâr doğrusu kaydırıldıkça uygun bölgeden en son ayrıldığı nokta (2, 6) köşesidir. Doğru montaj kısıtına paralel olsaydı o kenarın bütün noktaları en iyi olurdu (alternatif optimum).Görsel: Sınav Defteri
Grafikte özel durumlar
DurumGrafikteki belirti
Uygun çözüm yokkısıtların ortak bölgesi boş (ör. x + y ≤ 4 ve x + y ≥ 6)
Sınırsız çözümbölge amacın iyileştiği yönde açık; en büyüklemede Z sonsuza gider
Alternatif optimumeş amaç doğrusu bağlayıcı bir kısıta paralel; iki köşe ve aradaki kenar en iyi
Gereksiz kısıtkaldırılınca uygun bölge değişmez
Akılda kalsın: Önce değişken, sonra amaç, sonra kısıt. En iyi çözüm köşededir: köşeleri bul, Z'yi karşılaştır. Boş bölge uygun çözümsüz, açık bölge sınırsız olabilir, kısıta paralel amaç alternatif optimum verir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir üretim ya da karışım problemi verilip model kurdurulur ya da köşelerden en iyi Z sorulur; grafikteki özel durum adlandırılır.

TuzakEksen kesim noktalarını öbür kısıtı sağlayıp sağlamadığına bakmadan değerlendirmek, iki kısıtın kesişim köşesini atlamak ve açık bölgeyi her zaman sınırsız çözüm sanmaktır (en küçüklemede açık bölgede de optimum olabilir).

?Soru çöz

maks Z = 4x + 3y; x + y ≤ 8, 2x + y ≤ 12, x, y ≥ 0 doğrusal programlama probleminin en iyi amaç değeri kaçtır?

✓ D. Uygun köşeler (0, 0), (6, 0), (0, 8) ve iki kısıtın kesişimi (4, 4); Z değerleri 0, 24, 24, 28. A yalnız eksen köşelerine bakıp kesişimi atlamış; B (8, 0) noktasını almış, oysa bu nokta 2x + y ≤ 12'yi bozar; C (0, 12) noktasını almış, bu da x + y ≤ 8'i bozar.

⇄Bilgi eşleştirme özel durum ↔ belirti

YÖNEYLEM · YÖNTEM

Simpleks yöntemi: gevşek ve yapay değişken, giren ve çıkan değişken

İstatistik · Yöneylem Araştırması · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğrusal programlama modeli nasıl kurulur, grafik çözümde en iyi nokta nasıl bulunur, sınırsız ve uygun çözümsüz durumlar nasıl anlaşılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğrusal programlama (DP), doğrusal bir amaç fonksiyonunu doğrusal kısıtlar ve negatif olmama koşulu altında en büyükler ya da en küçükler. Model üç parçadır: karar değişkenleri, amaç, kısıtlar. Kısıtların ortak bölgesi uygun bölgedir; en iyi çözüm varsa bir köşe noktasındadır. Özel durumlar: uygun çözümün olmaması, sınırsız çözüm, alternatif optimum ve gereksiz kısıt.

DP modeli ve grafik çözüm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Simpleks yöntemi nasıl çalışır; gevşek, artık ve yapay değişken nedir; giren ve çıkan değişken nasıl seçilir?

Kısa cevap: Simpleks yöntemi, uygun bölgenin bir köşesinden daha iyi bir komşu köşeye geçerek optimuma ulaşır. Kısıtlar eşitliğe çevrilir: ≤ kısıta gevşek değişken eklenir, ≥ kısıttan artık değişken çıkarılıp yapay değişken eklenir, = kısıta yalnız yapay eklenir. En büyüklemede giren değişken Z satırındaki en negatif katsayılı, çıkan değişken en küçük oranı veren değişkendir.

Atölyenin iki ürünü yerine yirmi ürünü ve on beş kısıtı olsaydı grafik çizilemezdi. Köşeleri tek tek denemeden en iyisine nasıl gidilir?

Simpleks, grafik çözümdeki köşe karşılaştırmasını cebirle yapar, ama bütün köşeleri değil, yalnız Z'yi iyileştiren komşuları dolaşır. Her köşe bir temel çözümdür: m kısıtlı problemde m değişken temeldedir, geri kalanlar sıfırdır. Bir adımda bir temel dışı değişken temele girer, bir temel değişken çıkar.

Kısıtı eşitliğe çevirmek
KısıtEklenenAnlamı
≤+ gevşek değişken (s ≥ 0)kullanılmayan kaynak
≥− artık değişken + yapay değişkenalt sınırın aşılan kısmı; yapay yalnız başlangıç içindir
=+ yapay değişkenbaşlangıç temel çözümü kurmak için

Yapay değişkenlerin optimumda sıfır olması gerekir. Bunu iki yöntem sağlar: büyük M yönteminde yapay değişken amaca çok büyük bir ceza katsayısıyla (en büyüklemede −M) girer; iki aşamalı yöntemde önce yapayların toplamı en küçüklenir, sıfıra inerse asıl amaçla devam edilir.

giren: Z satırında en negatif katsayı (en büyükleme) çıkan: min { bi / aie : aie > 0 } dur: Z satırında negatif katsayı kalmadıaie: giren sütundaki katsayı. Payda sıfır ya da negatifse o satır oran testine girmez.
Çözümlü örnek

Atölye modelini (maks 3x + 5y; x + 2y + s₁ = 14; 3x + 2y + s₂ = 18) simpleksle çözün.

  1. Başlangıç: temelde s₁ = 14, s₂ = 18 (köşe (0, 0), Z = 0). Z satırı: −3, −5.
  2. y girer (−5 en negatif). Oranlar 14/2 = 7, 18/2 = 9 ⇒ s₁ çıkar. Yeni köşe (0, 7), Z = 35; Z satırında x'in katsayısı −0,5.
  3. x girer. Oranlar 7/0,5 = 14, 4/2 = 2 ⇒ s₂ çıkar. Köşe (2, 6), Z = 36.

Cevap: Z satırında negatif katsayı kalmadı; x = 2, y = 6, Z = 36. Grafik çözümle aynı köşe.

Optimal (son) simpleks tablosu
Temelxys₁s₂Sağ taraf
Z002,250,2536
y010,75−0,256
x10−0,50,52
Özel durumların tablodaki belirtisi
DurumBelirti
Sınırsız çözümgiren sütunda pozitif katsayı yok, oran testi yapılamaz
Alternatif optimumoptimal tabloda temel dışı bir değişkenin Z katsayısı 0
Uygun çözüm yokoptimumda bir yapay değişken pozitif kalır
Dejenerelikoran testinde eşitlik; bir temel değişken 0 değerini alır
Akılda kalsın: ≤ → + gevşek; ≥ → − artık + yapay; = → + yapay. Giren: en negatif Z katsayısı. Çıkan: en küçük oran, payda pozitif. Z satırında negatif kalmayınca dur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir simpleks tablosu verilip giren ya da çıkan değişken, optimallik ya da özel durum sorulur; kısıt türüne göre hangi değişkenin ekleneceği öncüllerle yoklanır.

TuzakOran testine negatif ya da sıfır paydalı satırı katmak, en büyük oranı seçmek, ≥ kısıta gevşek değişken eklemek ve en küçükleme probleminde en büyükleme kuralını uygulamaktır.

?Soru çöz

maks Z = 6x₁ + 5x₂ problemi 5x₁ + 2x₂ + s₁ = 30, x₁ + 3x₂ + s₂ = 12, −x₁ + 2x₂ + s₃ = 4 biçimine getirilmiş ve başlangıç tablosunda s₁, s₂, s₃ temele alınmıştır. İlk iterasyonda temele giren ve temelden çıkan değişkenler hangileridir?

✓ B. Z satırında −6 en negatif katsayıdır, x₁ girer. Oranlar: s₁ 30/5 = 6, s₂ 12/1 = 12; s₃ satırında x₁'in katsayısı −1 olduğu için oran hesaplanmaz. En küçük oran 6, s₁ çıkar. A giren değişkeni yanlış seçmiş; C negatif oranı (4/−1) en küçük saymış; D en büyük oranı seçmiş.

↕Sırala bir simpleks çözümü

  1. Oran testiyle temelden çıkan değişkeni seç
  2. Kısıtları gevşek, artık ve yapay değişkenlerle eşitliğe çevir
  3. Pivot işlemi yap; Z satırında negatif kalmayınca dur
  4. Z satırındaki en negatif katsayıyla giren değişkeni seç
  5. Başlangıç simpleks tablosunu kur
YÖNEYLEM · TEOREM

Dualite ve gölge fiyat: kaynağın bir birimi kaç para eder?

İstatistik · Yöneylem Araştırması · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSimpleks yöntemi nasıl çalışır; gevşek, artık ve yapay değişken nedir; giren ve çıkan değişken nasıl seçilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Simpleks yöntemi, uygun bölgenin bir köşesinden daha iyi bir komşu köşeye geçerek optimuma ulaşır. Kısıtlar eşitliğe çevrilir: ≤ kısıta gevşek değişken eklenir, ≥ kısıttan artık değişken çıkarılıp yapay değişken eklenir, = kısıta yalnız yapay eklenir. En büyüklemede giren değişken Z satırındaki en negatif katsayılı, çıkan değişken en küçük oranı veren değişkendir.

Simpleks yöntemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğrusal programlamada dual problem nasıl kurulur, gölge fiyat nedir, tamamlayıcı gevşeklik ne söyler?

Kısa cevap: Her DP probleminin (primal) bir duali vardır: en büyükleme en küçüklemeye, kısıtlar değişkenlere, sağ taraf değerleri amaç katsayılarına dönüşür. Güçlü dualite teoremine göre iki problemin optimum değerleri eşittir. Dual değişkenler gölge fiyatlardır: bir kaynağın miktarı bir birim artınca amacın değişimi. Tamamlayıcı gevşekliğe göre optimumda gevşek kalan kısıtın gölge fiyatı sıfırdır.

Atölye müdürüne bir saatlik ek montaj zamanı kiralamak isteyen bir firma var. Bu bir saat için en çok kaç lira ödenmeli?

Dual, kaynaklara fiyat biçen bir alıcının problemidir. Atölyenin bütün saatlerini kiralamak isteyen biri, montaj saatine u₁, boya saatine u₂ fiyat teklif etsin. Atölye razı olsun diye her ürünün kaynaklarına ödenen bedel o ürünün kârından az olmamalıdır (dual kısıtlar ≥); alıcı ise toplam ödemeyi en küçük tutmak ister. Bu fiyatlara gölge fiyat denir: kaynağın piyasa fiyatı değil, o işletme için bir ek biriminin değeri.

Primal → dual dönüşümü (primal en büyükleme, kısıtlar ≤)
Primal (maks)Dual (min)
m kısıtm değişken
n değişkenn kısıt
amaç katsayıları csağ taraf değerleri
sağ taraf değerleri bamaç katsayıları
katsayı matrisi Adevriği Aᵀ
≤ kısıt / = kısıtu ≥ 0 / u işaretsiz
x ≥ 0≥ kısıt
Çözümlü örnek

Atölye modelinin dualini kurun ve çözün; montaj saati 14'ten 15'e çıkarsa kâr ne olur?

  1. Dual: min W = 14u₁ + 18u₂; u₁ + 3u₂ ≥ 3 (masa), 2u₁ + 2u₂ ≥ 5 (dolap); u ≥ 0.
  2. Primalde x ve y pozitif olduğundan iki dual kısıt eşitlikle sağlanır: u₁ = 2,25, u₂ = 0,25; W = 31,5 + 4,5 = 36 = Z.
  3. Bu değerler Simpleks yöntemi konusundaki son tablonun Z satırında, s₁ ve s₂ sütunlarındadır. Montaj 15 saat olunca yeni köşe (1,5; 6,75), Z = 38,25 = 36 + 2,25.

Cevap: bir montaj saatinin değeri 2,25 bin TL, bir boya saatininki 0,25 bin TL'dir; ek montaj saati için 2.250 TL'den fazla ödenmemelidir.

Teoremler kısadır. Zayıf dualite: en büyükleme primalinin her uygun çözümünün değeri, dualin her uygun çözümünün değerinden büyük olamaz. Güçlü dualite: optimumda iki değer eşittir; primal sınırsızsa dualin uygun çözümü yoktur. Tamamlayıcı gevşeklik: bir kısıt optimumda gevşek kalıyorsa (kaynak artıyorsa) gölge fiyatı sıfırdır; gölge fiyat pozitifse kısıt bağlayıcıdır. Gölge fiyat yalnız belli bir sağ taraf aralığında geçerlidir; bu aralığı duyarlılık analizi verir.

Akılda kalsın: Maks ↔ min, kısıt ↔ değişken, b ↔ c, A ↔ Aᵀ. Optimumda Z* = W*. Gölge fiyat, son tabloda gevşek değişkenin Z satırındaki değeridir. Artan kaynağın gölge fiyatı sıfırdır.
Sınavda

Nasıl sorulurPrimal verilip dualin değişken ve kısıt sayısı, katsayıları ya da optimum değeri sorulur; son tablodan gölge fiyat okutulur; dualite teoremleri ve tamamlayıcı gevşeklik öncüllerle yoklanır.

TuzakKatsayı matrisini devrik almadan yazmak, kısıt yönünü çevirmemek, bağlayıcı olmayan kısıta pozitif gölge fiyat vermek ve gölge fiyatı her büyüklükteki artış için geçerli sanmaktır.

?Soru çöz

Üç kısıtlı ve iki karar değişkenli bir en büyükleme probleminin optimum amaç değeri Z* = 120'dir. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Dual problem iki değişkenli ve üç kısıtlıdır.
II. Dual problemin optimum amaç değeri 120'dir.
III. Optimumda gevşek kalan bir kısıtın gölge fiyatı sıfırdır.

✓ C. Primalin her kısıtı bir dual değişkene, her değişkeni bir dual kısıta dönüşür: dual üç değişkenli ve iki kısıtlıdır, I yanlış. II güçlü dualite teoremidir. III tamamlayıcı gevşekliktir: kullanılmayan kaynağın bir birim artması Z'yi değiştirmez. A dönüşümü ters kurmuş ve iki teoremi gözden kaçırmış; B dönüşümü ters kurmuş ve tamamlayıcı gevşekliği atlamış; D I'i de doğru saymış.

▭Boşluk doldurma gölge fiyat

Bir en büyükleme probleminin optimal simpleks tablosunda Z satırının s₁ sütunundaki değer 1,5'tir; s₂ ise temelde ve pozitif değerdedir. Geçerlilik aralığında birinci kaynak 2 birim artırılırsa Z birim artar; ikinci kaynağın gölge fiyatı 'dır.

301,52
YÖNEYLEM · YÖNTEM

Ulaştırma ve atama: kuzeybatı köşe, Vogel ve Macar yöntemi

İstatistik · Yöneylem Araştırması · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğrusal programlamada dual problem nasıl kurulur, gölge fiyat nedir, tamamlayıcı gevşeklik ne söyler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her DP probleminin (primal) bir duali vardır: en büyükleme en küçüklemeye, kısıtlar değişkenlere, sağ taraf değerleri amaç katsayılarına dönüşür. Güçlü dualite teoremine göre iki problemin optimum değerleri eşittir. Dual değişkenler gölge fiyatlardır: bir kaynağın miktarı bir birim artınca amacın değişimi. Tamamlayıcı gevşekliğe göre optimumda gevşek kalan kısıtın gölge fiyatı sıfırdır.

Dualite ve gölge fiyat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ulaştırma probleminde kuzeybatı köşe, en küçük maliyet ve Vogel yöntemleri nasıl uygulanır, atama problemi Macar yöntemiyle nasıl çözülür?

Kısa cevap: Ulaştırma problemi, m kaynaktan n hedefe toplam taşıma maliyetini en küçük yapan sevkiyatı arar. Arz ve talep eşit değilse kukla kaynak ya da hedef eklenir. Başlangıç çözümü kuzeybatı köşe, en küçük maliyet ya da Vogel yöntemiyle bulunur; temel çözümde m + n − 1 dolu hücre olmalı, azsa çözüm dejeneredir. Atama problemi ulaştırmanın özel hâlidir, Macar yöntemiyle çözülür.

Bir afet koordinasyon merkezinin iki deposundan üç ile çadır gönderilecek; her depo–il yolunun birim maliyeti farklı. Hangi depodan hangi ile kaç çadır gitmeli?

Ulaştırma özel yapılı bir DP problemidir; simpleksten daha kısa yollarla çözülür. Önce dengeleme: toplam arz toplam talepten fazlaysa maliyeti 0 olan kukla hedef (depoda kalan), azsa kukla kaynak (karşılanmayan talep) eklenir. Sonra bir başlangıç çözümü kurulur. Kuzeybatı köşe sol üst hücreden başlar, maliyete hiç bakmaz; en küçük maliyet her adımda en ucuz hücreyi doldurur; Vogel yöntemi her satır ve sütun için ceza (en küçük iki maliyetin farkı) hesaplar, cezası en büyük olanın en ucuz hücresini doldurur ve çoğu zaman optimuma en yakın başlangıcı verir.

Birim taşıma maliyetleri (TL / çadır)
İl 1İl 2İl 3Arz
Depo 146850
Depo 253770
Talep304050120
Çözümlü örnek 1

Tablodaki dengeli problemde kuzeybatı köşe ve en küçük maliyet başlangıç çözümlerinin maliyetini bulun.

  1. Kuzeybatı: D1–İ1 30, D1–İ2 20, D2–İ2 20, D2–İ3 50 ⇒ 120 + 120 + 60 + 350 = 650.
  2. En küçük maliyet: D2–İ2 40 (3), D1–İ1 30 (4), D2–İ3 30 (7), D1–İ3 20 (8) ⇒ 120 + 120 + 210 + 160 = 610. Vogel de aynı çözümü verir.
  3. Dolu hücre 4 = 2 + 3 − 1: dejenere değil.

Cevap: kuzeybatı 650 TL, en küçük maliyet 610 TL; 610 aynı zamanda optimumdur.

Ek bilgi: optimallik sınaması (MODI ve atlama taşı)

Başlangıç çözümünün optimum olup olmadığı MODI (u–v) ya da atlama taşı yöntemiyle sınanır. MODI'de her dolu hücre için ui + vj = cij yazılır (u₁ = 0 alınır); boş hücrenin farkı cij − ui − vj'dir. Farkların hepsi ≥ 0 ise çözüm optimumdur; negatif fark varsa o hücre temele alınır. Örnekteki en küçük maliyet çözümünde u₁ = 0, v₁ = 4, v₃ = 8, u₂ = −1, v₂ = 4; boş hücre farkları D1–İ2: 6 − 0 − 4 = 2 ve D2–İ1: 5 + 1 − 4 = 2, negatif yok: 610 optimumdur. Dolu hücre m + n − 1'den azsa (dejenere) u ve v'lerin hepsi bulunamaz; sıfır değerli bir hücre temele alınarak sınama sürdürülür.

Atama problemi ve Macar yöntemi

n kişi n işe birebir atanacaksa (her satırda ve sütunda tek atama) problem, arz ve talebin hepsi 1 olan bir ulaştırma problemidir. Macar yöntemi: her satırdan o satırın en küçüğü, sonra her sütundan o sütunun en küçüğü çıkarılır; sıfırlar en az sayıda yatay-dikey çizgiyle kapatılır. Çizgi sayısı n ise sıfırlar üzerinden birebir atama yapılır; değilse kapatılmamış en küçük değer kapatılmamış hücrelerden çıkarılır, çizgi kesişimlerine eklenir ve sınama yinelenir. En büyükleme probleminde önce her değer tablonun en büyüğünden çıkarılır (fırsat kaybı tablosu).

Çözümlü örnek 2

Üç müfettişin (M) üç ildeki (İ) denetimi kaç gün süreceği: M1: 9, 6, 8; M2: 7, 5, 9; M3: 8, 7, 6. Toplam süreyi en küçük yapan atama nedir?

  1. Satır indirgeme: M1: 3, 0, 2; M2: 2, 0, 4; M3: 2, 1, 0.
  2. Sütun indirgeme (1. sütundan 2): M1: 1, 0, 2; M2: 0, 0, 4; M3: 0, 1, 0.
  3. Sıfırlar 3 çizgiyle kapanır (M2 satırı, M3 satırı, 2. sütun) = n. Atama: M1–İ2, M2–İ1, M3–İ3.

Cevap: 6 + 7 + 6 = 19 gün; altı olası atamanın en küçüğüdür.

Akılda kalsın: Önce dengele (kukla, maliyet 0). Kuzeybatı maliyete bakmaz, Vogel'in cezası en küçük iki maliyetin farkıdır. Dolu hücre m + n − 1; azsa dejenere. Macar: satır, sütun indirge; çizgi sayısı n ise ata.
Sınavda

Nasıl sorulurKüçük bir maliyet tablosunda kuzeybatı köşe ya da en küçük maliyet başlangıç çözümünün toplam maliyeti, dolu hücre sayısı, kukla ekleme ya da Macar yöntemiyle optimal atama sorulur.

TuzakKuzeybatı köşeyi en ucuz hücreden başlatmak, kuklaya maliyet vermek, dolu hücre sayısını m · n ile karşılaştırmak ve en büyükleme atamasında doğrudan satır en küçüklerini çıkarmaktır.

?Soru çöz

İki kaynağın arzı S1 = 20, S2 = 30; üç hedefin talebi T1 = 10, T2 = 25, T3 = 15'tir. Birim maliyetler S1 için 2, 4, 6; S2 için 3, 1, 5'tir. Kuzeybatı köşe yöntemiyle bulunan başlangıç çözümünün toplam maliyeti ve çözümün durumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kuzeybatı: S1–T1 10, S1–T2 10, S2–T2 15, S2–T3 15; maliyet 20 + 40 + 15 + 75 = 150. Dolu hücre 4 = 2 + 3 − 1 olduğundan dejenere değildir. B en küçük maliyet yönteminin sonucunu (130) vermiş; C dolu hücre sayısını m · n = 6 ile karşılaştırmış; D iki hatayı birlikte yapmış.

▭Boşluk doldurma dolu hücre sayısı

4 kaynaklı ve 5 hedefli dengeli bir ulaştırma probleminin temel çözümünde dolu hücre bulunmalıdır; dolu hücre sayısı bundan azsa çözüm olur.

8dejenere20sınırsız
YÖNEYLEM · KARAR

Oyun kuramı ve karar ölçütleri: eyer noktası, maksimin, Savage

İstatistik · Yöneylem Araştırması · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeklenen değer ve varyansın özellikleri nelerdir, Var(aX + bY) nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Olasılık temelleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beklenen değer doğrusaldır: E(aX + bY + c) = aE(X) + bE(Y) + c. Varyans ise kareyle ölçeklenir ve sabitten etkilenmez: Var(aX + bY + c) = a²Var(X) + b²Var(Y) + 2ab·Cov(X, Y). X ile Y bağımsızsa kovaryans 0'dır; bu durumda Var(X − Y) = Var(X) + Var(Y) olur.

Beklenen değer ve varyans

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İki kişili sıfır toplamlı oyunda eyer noktası nasıl bulunur; belirsizlik altında maksimin, maksimaks, Hurwicz, Savage ve beklenen değer ölçütleri nasıl uygulanır?

Kısa cevap: İki kişili sıfır toplamlı oyunda satır oyuncusu maksimini (satır en küçüklerinin en büyüğü), sütun oyuncusu minimaksı (sütun en büyüklerinin en küçüğü) seçer; ikisi eşitse eyer noktası vardır ve oyunun değeri odur, değilse karma strateji gerekir. Doğaya karşı kararda olasılık bilinmiyorsa maksimin, maksimaks, Hurwicz ya da Savage; biliniyorsa beklenen değer kullanılır.

Bir şirket yeni fabrikası için küçük, orta ya da büyük tesis seçecek; talebin düşük mü yüksek mi olacağını bilmiyor. Her ölçüt aynı tesisi mi önerir?

Oyun kuramında karşı taraf akıllı bir rakiptir. Ödemeler matrisi satır oyuncusunun kazancını, dolayısıyla sütun oyuncusunun kaybını gösterir (sıfır toplam). Her oyuncu rakibinin en kötüsünü yapacağını varsayarak kendini güvenceye alır: satır oyuncusu her satırın en küçüğüne bakıp en büyüğünü (maksimin), sütun oyuncusu her sütunun en büyüğüne bakıp en küçüğünü (minimaks) seçer. Her zaman maksimin ≤ minimaks'tır; eşitlikte eyer noktası vardır ve iki oyuncu da saf stratejisinden sapmaz.

Çözümlü örnek 1

A'nın kazanç matrisi (satırlar A1–A3, sütunlar B1–B3): [4 2 5 ; 6 3 4 ; 1 0 7]. Eyer noktası var mı? Yoksa [3 −1 ; −2 4] oyununda A'nın karma stratejisi nedir?

  1. Satır en küçükleri 2, 3, 0 ⇒ maksimin 3. Sütun en büyükleri 6, 3, 7 ⇒ minimaks 3. Eşit: eyer noktası (A2, B2), oyunun değeri 3.
  2. 2 × 2 oyunda maksimin −1, minimaks 3: eyer yok. p = (d − c)/(a + d − b − c) = 6/10 = 0,6; V = (ad − bc)/(a + d − b − c) = 10/10 = 1.

Cevap: ilk oyunun değeri 3; ikinci oyunda A birinci satırı 0,6, ikinciyi 0,4 olasılıkla oynar ve ortalama 1 kazanır.

Doğaya karşı karar

Rakip bilinçsiz "doğa" olduğunda (talep, hava, faiz) ölçüt karar vericinin tutumuna göre seçilir. Olasılıklar biliniyorsa Olasılık temelleri sayfasında gördüğümüz beklenen değer kullanılır.

Kazanç tablosu (milyon TL) ve ölçütlerin seçimi
TesisDüşük talepOrtaYüksekEn kötüEn büyük pişmanlık
Küçük2030402050
Orta1040601030
Büyük−203090−2040
Çözümlü örnek 2

Tabloya göre her ölçüt hangi tesisi seçer? (Hurwicz'te iyimserlik katsayısı α = 0,6; olasılıklar 0,3; 0,5; 0,2.)

  1. Maksimin: en kötüler 20, 10, −20 ⇒ küçük. Maksimaks: en iyiler 40, 60, 90 ⇒ büyük.
  2. Hurwicz (α · en iyi + (1 − α) · en kötü): 32; 40; 46 ⇒ büyük.
  3. Savage: pişmanlık = sütunun en büyüğü − değer; en büyük pişmanlıklar 50, 30, 40 ⇒ orta.
  4. Beklenen değer: 0,3 · 20 + 0,5 · 30 + 0,2 · 40 = 29; benzer biçimde 35 ve 27 ⇒ orta.

Cevap: kötümser ölçüt küçük, iyimser ölçütler büyük, Savage ve beklenen değer orta tesisi seçer.

Karar ölçütleri yan yana: hangi tutum, hangi kural?
ÖlçütTutumKuralÖrnekte
Maksiminkötümserher seçeneğin en kötüsü; en büyüğünü seçküçük
Maksimaksiyimserher seçeneğin en iyisi; en büyüğünü seçbüyük
Hurwiczarada (α iyimserlik)α · en iyi + (1 − α) · en kötü; en büyüğünü seç (α = 0 maksimin, α = 1 maksimaks)büyük
Savagepişmanlıktan kaçınanher seçeneğin en büyük pişmanlığı; en küçüğünü seçorta
Beklenen değerolasılıklar biliniyorΣ olasılık · kazanç; en büyüğünü seçorta
Ek bilgi: Laplace ölçütü ve tam bilginin beklenen değeri

Laplace ölçütü, olasılıklar bilinmeyince doğa durumlarını eşit olasılıklı sayar ve satır ortalaması en büyük seçeneği seçer: örnekte 30; 36,7; 33,3 ⇒ orta. Tam bilginin beklenen değeri (TBBD), geleceği kesin bilseydik elde edeceğimiz beklenen kazanç ile en iyi beklenen değerin farkıdır; bir tahmine ya da araştırmaya ödenebilecek en yüksek bedeldir. Örnekte her durumda en iyi tesis seçilirse 0,3 · 20 + 0,5 · 40 + 0,2 · 90 = 44; TBBD = 44 − 35 = 9 milyon TL.

Akılda kalsın: Maksimin kötümser, maksimaks iyimser, Hurwicz ikisinin α ağırlıklı karışımı, Savage en büyük pişmanlığı küçültür. Pişmanlık sütunun en büyüğünden hesaplanır. Oyunda maksimin = minimaks ise eyer noktası.
Sınavda

Nasıl sorulurKazanç tablosu verilip bir ölçüte göre seçilen seçenek, pişmanlık değeri ya da tam bilginin beklenen değeri; ödemeler matrisinde eyer noktası ve oyunun değeri sorulur.

TuzakPişmanlığı satırın içinden hesaplamak, Savage'da en büyük pişmanlığı en büyük olanı seçmek, Hurwicz'te α'yı en kötü sonuca vermek ve maksimin ile minimaksı karıştırmaktır.

?Soru çöz

Üç yatırım seçeneğinin üç doğa durumundaki kazançları şöyledir: A: 50, 20, 10; B: 30, 40, 20; C: 10, 30, 70. Savage (en küçük pişmanlık) ölçütüne göre seçilen seçenek ve onun en büyük pişmanlığı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Sütunların en büyükleri 50, 40, 70; pişmanlıklar A: 0, 20, 60; B: 20, 0, 50; C: 40, 10, 0. En büyük pişmanlıklar 60, 50, 40; en küçüğü 40 ile C. A maksimin ölçütünün seçtiği B'ye kaymış (B'nin en büyük pişmanlığı 50); B en büyük pişmanlığı en büyük olanı seçmiş; C her seçeneğin en küçük pişmanlığına bakmış.

⇄Bilgi eşleştirme ölçüt ↔ mantığı

YÖNEYLEM · MODEL

Kuyruk, envanter ve proje modelleri: M/M/1, EOQ, PERT

İstatistik · Yöneylem Araştırması · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMarkov zincirinde geçiş matrisi ve durağan dağılım nasıl bulunur, Poisson sürecinde bekleme süreleri nasıl dağılır?Bağlantılı konudan (Sürekli dağılımlar ve stokastik süreçler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Markov zincirinde bir sonraki durum yalnız şimdiki duruma bağlıdır. Geçiş matrisi P'nin satırları 1'e toplanır; n adımlık geçişler Pⁿ'dir. Durağan dağılım πP = π ve Σπ = 1'i sağlar. Poisson sürecinde t süredeki olay sayısı Poisson(λt) dağılır, olaylar arası süreler bağımsız Üstel(λ), k. olayın zamanı Gama(k, λ)'dır.

Markov zinciri ve Poisson süreci

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

M/M/1 kuyruk modelinde ortalama bekleme süresi nasıl hesaplanır, ekonomik sipariş miktarı ve PERT süresi nedir, hangi problemde hangi yöneylem yöntemi kullanılır?

Kısa cevap: M/M/1 kuyruğunda varışlar λ oranlı Poisson, hizmet süreleri μ oranlı üsteldir ve tek hizmet birimi vardır; ρ = λ/μ < 1 olmalıdır. Sistemdeki ortalama kişi L = λ/(μ − λ), sistemde geçen ortalama süre W = 1/(μ − λ), Little formülü L = λW'dir. Ekonomik sipariş miktarı EOQ = √(2DS/H), PERT'te beklenen süre (a + 4m + b)/6'dır.

Bir vergi dairesi veznesine saatte ortalama 8 mükellef geliyor, memur saatte ortalama 10 kişiye bakabiliyor. Memur zamanın %20'sinde boş oturuyor (P₀ = 0,2); öyleyse sıra neden bu kadar uzun?

Sürekli dağılımlar ve stokastik süreçler sayfasında gördüğümüz Poisson sürecinde varışlar arası süreler üsteldir. Kullanım oranı ρ = λ/μ memurun dolu olduğu zamanın payıdır, P₀ = 1 − ρ boş kalma olasılığıdır. Varışlar rastgele olduğundan ρ 1'e yaklaştıkça kuyruk hızla uzar: ρ = 0,8'de sistemde ortalama 4 kişi, ρ = 0,9'da 9 kişi vardır. ρ ≥ 1 ise kuyruk sınırsız büyür.

ρ = λ/μ L = λμ − λ Lq = ρ²1 − ρ W = 1μ − λ Wq = W − 1/μ L = λW, Lq = λWqq alt simgesi yalnız kuyruğu (sırada bekleyenleri), alt simgesiz değerler kuyruk + hizmeti kapsar.
Çözümlü örnek

Girişteki vezne için (λ = 8/saat, μ = 10/saat) L, Lq, W ve Wq nedir?

  1. ρ = 0,8; L = 8/2 = 4 kişi; Lq = 0,64/0,2 = 3,2 kişi.
  2. W = 1/2 saat = 30 dk; Wq = 0,5 − 0,1 = 0,4 saat = 24 dk.
  3. Little denetimi: λW = 8 · 0,5 = 4 = L; λWq = 3,2 = Lq.

Cevap: sırada ortalama 3,2 kişi; bir mükellef 24 dakika sırada, 30 dakika dairede.

Sistem, sıradakiler ile hizmet alanın toplamıdır: L = Lq + ρ = 3,2 + 0,8.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: envanter (EOQ) ve proje (CPM/PERT) modelleri

Envanter: yıllık talep D, sipariş başına maliyet S, birim başına yıllık elde tutma maliyeti H ise toplam maliyeti en küçük yapan sipariş miktarı EOQ = √(2DS/H)'dir; bu noktada iki yıllık maliyet eşittir. D = 2.400, S = 300 TL, H = 4 TL ise EOQ = 600; yılda 4 sipariş, iki maliyet de 1.200 TL. Ayrıntı İşletme (KPSS A) serisindeki Üretim planlama ve stok yönetimi sayfasında. Proje: CPM kesin sürelerle kritik yolu, PERT üç tahminle beklenen süreyi bulur: te = (a + 4m + b)/6, σ² = ((b − a)/6)²; a = 2, m = 5, b = 14 gün için te = 6, σ² = 4. Ağ hesabı İşletme (KPSS A) serisindeki Kalite ve proje yönetimi sayfasında anlatılır.

Durum → yöneylem yöntemi
ProblemYöntem
Doğrusal amaç ve kısıtlarla kaynak dağıtımıDP: iki değişkende grafik, genelde simpleks
Kaynaklardan hedeflere en ucuz sevkiyatulaştırma (Vogel başlangıcı, MODI)
n kişiyi n işe birebir dağıtmakatama (Macar yöntemi)
Akıllı rakibe karşı stratejioyun kuramı (eyer noktası, karma strateji)
Belirsiz doğa durumları altında seçimmaksimin, Savage, Hurwicz; olasılık varsa beklenen değer
Bekleme süresi, hizmet kapasitesikuyruk modeli (M/M/1)
Sipariş miktarı, stok maliyetiEOQ
Proje süresi, kritik faaliyetlerCPM / PERT
Tam sayı zorunluluğu ya da doğrusal olmayan amaçtam sayılı / doğrusal olmayan programlama
Akılda kalsın: ρ = λ/μ < 1; L = λ/(μ − λ), W = 1/(μ − λ), Wq = W − 1/μ; Little L = λW. EOQ'da sipariş maliyeti = elde tutma maliyeti. PERT: (a + 4m + b) ÷ 6.
Sınavda

Nasıl sorulurλ ve μ verilip ρ, L, Lq, W ya da Wq; D, S, H verilip EOQ ya da yıllık sipariş sayısı; üç süre tahmininden PERT süresi sorulur.

TuzakW ile Wq'yu karıştırmak, saat ile dakikayı çevirmemek, ρ ≥ 1'de formülü uygulamak ve H yüzde olarak verildiğinde TL'ye çevirmemektir.

?Soru çöz

Bir nüfus müdürlüğünde tek memurun önüne başvurular saatte ortalama 12 olmak üzere Poisson sürecine göre geliyor; hizmet süreleri üstel dağılımlı ve memur saatte ortalama 15 kişiye hizmet veriyor. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Bir başvurucunun sırada ortalama bekleme süresi 20 dakikadır.
II. Sistemde ortalama 3,2 kişi bulunur.
III. Ardışık iki başvuru arasındaki ortalama süre 5 dakikadır.

✓ C. III: Poisson varışlarda varışlar arası süre üsteldir, ortalaması 1/λ = 1/12 saat = 5 dk. I yanlıştır: 20 dk sistemde geçen süredir, W = 1/(15 − 12) = 1/3 saat; sırada bekleme Wq = 20 − 4 = 16 dk. II yanlıştır: 3,2 sıradaki ortalama kişi sayısıdır (Lq = ρL = 0,8 · 4); sistemde L = 12/(15 − 12) = 4 kişi bulunur. A ve D W ile Wq'yu, B L ile Lq'yu karıştırmış; A ve B ayrıca varışlar arası süreyi atlamış.

⇄Bilgi eşleştirme problem ↔ yöntem

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir bakanlık üç eğitim programının katılımcıların hem sınav puanına hem iş doyumuna etkisini aynı anda sınamak istiyor. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Tek yönlü MANOVA uygun bir yöntemdir.
II. İki bağımlı değişkene ayrı ayrı ANOVA yapılırsa deney bazında Tip I hata olasılığı büyür.
III. Wilks lambdasının 1'e yakın çıkması programların birbirinden farklı olduğunu gösterir.

✓ C. I: iki bağımlı değişken ve üç grup MANOVA'nın tam durumudur. II: her bağımlıya ayrı test yapmak, ikili t testlerinde olduğu gibi en az bir Tip I hata olasılığını α'nın üstüne çıkarır. III yanlıştır: Λ = |W|/|B + W| 1'e yakınsa gruplar arası saçılım küçüktür, yani fark yoktur. A II'deki hata şişmesini gözden kaçırmış; B iki bağımlı değişkenin MANOVA'yı gerektirdiğini görmemiş; D Wilks lambdasını ters yorumlamış.Kaynak: Çok değişkenli analizler · MANOVA, kanonik korelasyon, ÇBÖ; teknik seçimi

?Soru 2

Bir kurumun 2021–2025 yıllarındaki satışları (milyon TL) 8, 9, 12, 13 ve 18'dir. Yıllar ortadan t = −2, −1, 0, 1, 2 diye kodlanarak EKK ile doğrusal trend kurulursa 2026 yılı için trend tahmini kaçtır?

✓ D. Σty = −16 − 9 + 0 + 13 + 36 = 24, b = 24/10 = 2,4, a = 60/5 = 12; 2026'da t = 3: 12 + 7,2 = 19,2. A son gözlemi tahmin sanmış; B 2026'ya t = 4 vermiş; C t = 1'i (2024) kullanmış.Kaynak: Zaman serileri ve indeksler · Bileşenler ve trend

?Soru 3

Bir kurumda terfi sınavını geçme (1) ya da geçememe (0) için kurulan lojistik regresyonda haftalık çalışma saatinin katsayısı b₁ = 0,4 bulunmuştur (e0,4 ≈ 1,49). Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. b₁ log-odds'taki artıştır; odds e0,4 ≈ 1,49 ile çarpılır, yani yaklaşık %49 artar. A katsayıyı doğrusal olasılık modelindeki gibi olasılık artışı sanmış; B odds oranını olasılığa uygulamış, oysa olasılıktaki değişim x'in düzeyine bağlıdır; D üssü almadan katsayıyı yüzde olarak okumuş.Kaynak: Çok değişkenli analizler · Diskriminant analizi ve lojistik regresyon

?Soru 4

Hiyerarşik kümelemede A ile B gözlemleri birleştirilmiştir. Uzaklıklar d(A, C) = 7 ve d(B, C) = 11'dir. Tam bağlantı yöntemine göre {A, B} kümesi ile C arasındaki uzaklık kaçtır?

✓ A. Tam bağlantı (en uzak komşu) iki küme arasındaki en büyük uzaklığı alır: max(7, 11) = 11. B tek bağlantının sonucudur (en küçük uzaklık); C ortalama bağlantının sonucudur; D iki uzaklığın farkını almıştır.Kaynak: Çok değişkenli analizler · Kümeleme analizi

?Soru 5

Örnekleme yöntemlerine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Tabakalı örneklemede tabakalar kendi içinde homojen olacak biçimde oluşturulur.
II. Sistematik örneklemede listede örnekleme aralığıyla çakışan bir döngü varsa tahmin ciddi biçimde yanlı olabilir.
III. Küme örneklemesinde kümeler kendi içinde ne kadar homojense tahminler o kadar kesin olur.

✓ B. I: tabaka içi benzerlik varyansı küçültür. II: periyodiklik bütün örneklemi döngünün aynı noktasına düşürür. III yanlıştır: küme içi benzerlik (ρ büyük) tasarım etkisini büyütür, kesinliği düşürür; kümeler içte karışık olmalıdır. A II'yi gözden kaçırır; C ve D kümeyi tabakayla karıştırır, C ayrıca II'yi atlar.Kaynak: Örnekleme yöntemleri · Küme, sistematik ve çok aşamalı örnekleme

?Soru 6

İki tabakalı bir anakütlede N₁ = 600, S₁ = 5 ve N₂ = 400, S₂ = 15'tir. Görüşme maliyetleri eşittir. 90 birimlik örneklem Neyman (optimum) dağıtımıyla tabakalara paylaştırılırsa n₁ ve n₂ sırasıyla kaçtır?

✓ D. NhSh = 3.000 ve 6.000, toplam 9.000: n₁ = 90 · 3/9 = 30, n₂ = 60. A orantılı dağıtımdır, standart sapmaları yok sayar; B eşit dağıtımdır; C oranı ters çevirip küçük değişkenli tabakaya çok birim vermiştir.Kaynak: Örnekleme yöntemleri · Tabakalı örnekleme, Neyman dağıtımı

?Soru 7

Bir kurumda iki performans göstergesinin ortalama vektörü μ = (10, 20)′, kovaryans matrisi Σ = [4 2 ; 2 4]'tür. x = (12, 18)′ gözleminin ortalamaya Mahalanobis uzaklığının karesi D² kaçtır?

✓ B. |Σ| = 16 − 4 = 12, Σ⁻¹ = (1/12)[4 −2 ; −2 4]; fark (2, −2): D² = (4 · 4 − 2 · 2 · (−4) + 4 · 4)/12 = 48/12 = 4. Gözlem korelasyonun tersi yönde saptığı için D², korelasyonsuz hesaptan büyüktür. A korelasyonu yok sayıp yalnız standartlaştırmış (1 + 1); C farkların kareler toplamını, yani Öklid uzaklığının karesini almış; D Σ⁻¹ yerine Σ ile çarpmış.Kaynak: Çok değişkenli analizler · Kovaryans matrisi ve Mahalanobis uzaklığı

?Soru 8

İki malın temel ve cari dönem fiyat (TL) ve miktarları şöyledir: X: p₀ = 4, q₀ = 10, p₁ = 5, q₁ = 8; Y: p₀ = 10, q₀ = 2, p₁ = 12, q₁ = 3. Buna göre Laspeyres fiyat indeksi yaklaşık kaçtır?

✓ A. Σp₁q₀ = 50 + 24 = 74, Σp₀q₀ = 40 + 20 = 60; 74/60 × 100 ≈ 123,3. B cari miktarlarla tartılan Paasche'dir (76/62); C ağırlıksız basit bileşik indekstir (17/14); D değer indeksidir (76/60), miktar değişimini de içerir.Kaynak: Zaman serileri ve indeksler · Laspeyres, Paasche ve Fisher indeksleri

?Soru 9

Bir araştırmada örneklem, yalnız sabit hattı olan haneleri içeren eski bir telefon rehberinden basit rastgele örneklemeyle seçilmiştir. Sabit hattı olmayan hanelerin dışarıda kalmasından doğan hata aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Liste anakütlenin bir bölümünü hiç içermiyor; o hanelerin seçilme olasılığı sıfır. A n büyüyünce küçülen şans hatasıdır, burada n büyüse de dışlanan haneler gelmez; B seçilen birimin cevap vermemesidir; D cevabın yanlış kaydedilmesi ya da yanlış verilmesidir.Kaynak: Örnekleme yöntemleri · Olasılıklı ve olasılıksız örnekleme, hata türleri

?Soru 10

Durağan bir zaman serisinin örneklem otokorelasyonları gecikme arttıkça geometrik biçimde azalmakta, kısmi otokorelasyonları ise yalnız birinci gecikmede anlamlı, sonrakilerde sıfıra yakın bulunmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Seriye MA(1) modeli uygundur.
II. Seriye AR(1) modeli uygundur.
III. Modeldeki φ katsayısının mutlak değeri 1'den küçüktür.

✓ D. II: ACF sönümlenip PACF birinci gecikmeden sonra kesiliyorsa süreç AR(1)'dir. III: seri durağan olduğuna göre |φ| < 1'dir. I yanlıştır: MA(1)'de ACF birinci gecikmeden sonra kesilir, sönümlenmez. A ve C AR ile MA örüntüsünü karıştırır; B durağanlık koşulunu (III) atlar.Kaynak: Zaman serileri ve indeksler · Durağanlık, otokorelasyon ve ARIMA
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yöneylem araştırması soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →