Pearson korelasyon katsayısı: doğrusal ilişkinin yönü ve gücü
İstatistik · Regresyon Analizi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSpearman sıra korelasyon katsayısı nasıl hesaplanır, Kolmogorov–Smirnov ve dizi testi neyi sınar?Bağlantılı konudan (Parametrik olmayan testler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Spearman sıra korelasyonu iki değişkenin sıraları arasındaki ilişkiyi ölçer: rs = 1 − 6Σd²/[n(n² − 1)], −1 ile 1 arasındadır. Kolmogorov–Smirnov testi, örneklemin birikimli dağılımı ile tam belirtilmiş sürekli bir dağılım arasındaki en büyük farkı (D) kullanır. Dizi (run) testi, bir dizideki ardışık aynı sembol öbeklerinin sayısıyla rastgeleliği sınar.
Spearman, Kolmogorov–Smirnov, dizi testi
✎Konu anlatımı
Pearson korelasyon katsayısı nasıl hesaplanır, hangi değerleri alır ve nasıl test edilir?
Kısa cevap: Kovaryans iki değişkenin birlikte değişme yönünü gösterir ama ölçü birimine bağlıdır. Pearson korelasyon katsayısı kovaryansı iki standart sapmanın çarpımına bölerek birimsiz yapar: r = Sxy/√(SxxSyy), −1 ≤ r ≤ 1. r yalnız doğrusal ilişkinin gücünü ölçer. H₀: ρ = 0, n − 2 serbestlik dereceli t istatistiğiyle sınanır; korelasyon nedensellik kanıtı değildir.Bir vergi dairesinin beş servisinde haftalık eğitim saati arttıkça günde sonuçlandırılan dosya sayısı da artıyor görünüyor. Bu birliktelik ne kadar güçlü, ve eğitimin dosya sayısını artırdığını kanıtlar mı?
Olasılık temelleri sayfasında gördüğümüz kovaryans ilk ipucunu verir: ortalamanın üstündeki x'ler ortalamanın üstündeki y'lerle birlikte geliyorsa çarpımlar artı, toplamları da artı olur. Ama kovaryansın büyüklüğü birime bağlıdır: eğitim saat yerine dakikayla ölçülse kovaryans 60 katına çıkar, ilişki değişmediği hâlde. Çare, kovaryansı iki değişkenin standart sapmasına bölmektir; sonuç birimsiz bir sayı olan Pearson korelasyon katsayısı r'dir (anakütlede ρ).
Beş serviste haftalık eğitim saati x: 1, 2, 3, 4, 5; günlük dosya sayısı y: 3, 5, 4, 7, 6. Kovaryans ve r nedir?
- x̄ = 3, ȳ = 5. Sapmalar x için −2, −1, 0, 1, 2; y için −2, 0, −1, 2, 1.
- Sxy = 4 + 0 + 0 + 2 + 2 = 8, Sxx = 10, Syy = 10.
- sxy = 8/4 = 2; r = 8/√(10 · 10) = 0,8.
Cevap: kovaryans 2, r = 0,8: güçlü, pozitif doğrusal ilişki.
| Özellik | Anlamı |
|---|---|
| Birimsiz, −1 ≤ r ≤ 1 | farklı birimlerle ölçülen çiftler karşılaştırılabilir |
| r = ±1 | bütün noktalar tek bir doğrunun üstünde |
| Doğrusal dönüşüm | aX + b ile cY + d arasındaki korelasyon r'dir; a · c < 0 ise işaret döner, büyüklük değişmez |
| r = 0 | doğrusal ilişki yok; eğrisel ilişki olabilir (bağımsızlık ancak ortak normal dağılımda çıkar) |
r'nin anlamlılık testi
Örneklemde bulunan r = 0,8, anakütlede ρ = 0 iken şans eseri çıkmış olabilir mi? Hipotez testleri sayfasında gördüğümüz t testi burada şu biçimi alır: t = r√(n − 2)/√(1 − r²), H₀ altında n − 2 serbestlik dereceli. İki derece kaybedilir, çünkü arkasında iki parametreli bir doğru tahmin edilmektedir.
Servis verisinde (n = 5, r = 0,8) α = 0,05'te iki yönlü olarak ρ = 0 reddedilir mi? (t0,025; 3 = 3,182)
- t = 0,8 · √3/√0,36 = 0,8 · 1,732/0,6 ≈ 2,31.
- 2,31 < 3,182 ⇒ H₀ reddedilmez.
Cevap: r büyük görünse de beş gözlemle anlamlı değildir. Tersine, n = 100'de r = 0,2 bile anlamlı çıkar (t ≈ 2,02 > 1,98).
Parametrik olmayan testler sayfasında gördüğümüz Spearman sıra korelasyonu, aynı r'nin sıralara uygulanmış hâlidir; sıralama ölçeğinde ya da aykırı değer varken seçilir. Hangisi olursa olsun, yüksek korelasyon "X, Y'ye yol açar" demez: ilçe nüfusu hem itfaiye aracı sayısını hem yangın sayısını artırır.
Nasıl sorulurÖzet toplamlar (Σx, Σy, Σxy, Σx², Σy²) verilip r hesaplatılır; değişkenlere doğrusal dönüşüm uygulanınca r'nin ne olacağı sorulur; r için t istatistiği istenir.
TuzakKovaryansı birimsiz sanmak, X'i negatif bir sayıyla çarpınca işaretin döndüğünü unutmak, r = 0'ı bağımsızlık saymak ve testin sd'sini n − 1 almaktır.
⇄Bilgi eşleştirme ölçü ↔ özellik
?Soru çöz
X ile Y arasındaki Pearson korelasyon katsayısı 0,6'dır. Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangileri kesinlikle doğrudur?
I. X ile Y arasındaki kovaryans 0,6'dır.
II. U = 3X + 2 ile Y arasındaki korelasyon katsayısı 0,6'dır.
III. V = −2Y ile X arasındaki korelasyon katsayısı −0,6'dır.