Tanımlayıcı istatistik: merkezi eğilim, değişkenlik ve biçim ölçüleri

Bir veri setini birkaç sayıyla özetlemenin yolları: ölçme düzeyleri, frekans dağılımları, merkezi eğilim ve değişkenlik ölçüleri, dağılımın biçimi ve aykırı değerler.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TANIMLAYICI · KAVRAM

Ölçme düzeyleri: hangi sayıyla hangi hesap yapılır?

İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Ölçme düzeyleri nelerdir, hangi ölçekte hangi istatistik anlamlıdır?

Kısa cevap: Dört ölçme düzeyi vardır: sınıflama (yalnız ad ya da kategori), sıralama (sıra var, aralık eşit değil), aralık (eşit aralık var, sıfır keyfî) ve oran (gerçek sıfır var). Sınıflamada mod, sıralamada medyan ve çeyrekler, aralıkta aritmetik ortalama ve standart sapma, oranda ayrıca geometrik ortalama ve değişim katsayısı anlamlıdır.

Bir il müdürlüğünün memnuniyet anketinde vatandaşlar hizmeti 1 (çok kötü) ile 5 (çok iyi) arasında puanlıyor; raporda "ortalama memnuniyet 3,8" yazıyor. Aynı raporda il plaka kodlarının ortalaması da hesaplanmış. Bu iki sayıdan hangisi bir şey anlatır?

Bir değişkene sayı atamak, o sayıyla her işlemin yapılabileceği anlamına gelmez. Hangi işlemin anlamlı olduğunu ölçme düzeyi belirler. Düzeyler birbirinin üstüne kurulur: üstteki düzey alttakinin bütün özelliklerini taşır, bir özellik daha ekler. Bu yüzden üst düzeyde anlamlı olan her istatistik, alt düzeyde anlamlı olmayabilir; tersi ise her zaman geçerlidir.

Dört düzey, eklenen özellik

Sınıflama (nominal) ölçekte sayı yalnız etikettir: plaka kodu, kan grubu, medeni durum. Sıralama (ordinal) ölçekte büyüklük sırası vardır ama ardışık basamaklar arası uzaklık eşit sayılmaz: eğitim düzeyi, rütbe, memnuniyet basamakları. Aralık ölçeğinde eşit farklar eşit uzaklık demektir ama sıfır keyfîdir; 30 °C, 15 °C'nin "iki katı sıcak" değildir. Oran ölçeğinde sıfır, niteliğin yokluğudur: gelir, süre, ağırlık, dosya sayısı. Yalnız burada "iki katı" demek anlamlıdır.

Ölçme düzeyi ve anlamlı istatistik
DüzeyEklenen özellikÖrnekAnlamlı özet
Sınıflamaeşit / farklıkan grubu, plaka kodufrekans, mod
Sıralamabüyük / küçükeğitim düzeyi, rütbe+ medyan, çeyrekler, yüzdelikler
Aralıkeşit aralıkCelsius sıcaklık, takvim yılı+ aritmetik ortalama, varyans, standart sapma
Orangerçek sıfırgelir, işlem süresi+ geometrik ve harmonik ortalama, değişim katsayısı, oranlar
Çözümlü örnek

Giriş sorusundaki iki sayıyı değerlendirin: plaka kodlarının ortalaması ve 1–5 memnuniyet puanlarının ortalaması.

  1. Plaka kodu sınıflama ölçeğindedir; 06 ile 34'ün ortalaması hiçbir ili göstermez. Bu veride yalnız frekans ve mod anlamlıdır.
  2. Memnuniyet basamakları sıralama ölçeğindedir; "çok kötü" ile "kötü" arasındaki fark, "iyi" ile "çok iyi" arasındakine eşit sayılamaz. Kuramsal olarak doğru özet medyandır.
  3. Uygulamada beş ve daha çok basamaklı ölçeklerin ortalaması yaygın olarak raporlanır; bu, aralıkların eşit olduğu varsayımına dayanır ve raporda belirtilmelidir.

Cevap: plaka ortalaması anlamsız; memnuniyet ortalaması ancak eşit aralık varsayımıyla yorumlanır, medyan daha güvenlidir.

Nitel ve nicel, kesikli ve sürekli

Sınıflama ve sıralama düzeyindeki değişkenlere nitel (kategorik), aralık ve oran düzeyindekilere nicel değişken denir. Nicel değişken sayarak elde ediliyorsa kesikli (başvuru sayısı), ölçerek elde ediliyorsa süreklidir (bekleme süresi). Bu ayrım, sonraki konularda grafiği ve sınıflandırmayı belirler.

Akılda kalsın: Sıra S-S-A-O: sınıflama, sıralama, aralık, oran. Her basamak bir özellik ekler: ad → sıra → eşit aralık → gerçek sıfır. "İki katı" diyebiliyorsan oran ölçeğindesin; sıfır derece sıcaklığın yokluğu olmadığı için Celsius aralık ölçeğidir.
Sınavda

Nasıl sorulurDeğişken listesi verilip ölçme düzeyleri eşleştirilir ya da bir ölçekte hangi istatistiğin anlamlı olduğu öncüllerle sorulur.

TuzakSayıyla kodlanan her değişkeni nicel saymak (plaka, posta kodu) ve Celsius sıcaklığı oran ölçeği sanmaktır.

Sınavda işaretledeğişim katsayısı ve geometrik ortalama yalnız oran ölçeğinde anlamlıdır.

?Soru çöz

Ölçme düzeyleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Celsius cinsinden 30 °C, 15 °C'nin iki katı sıcaklıktır.
II. İl plaka kodları sınıflama ölçeğindedir; aritmetik ortalamaları anlamsızdır.
III. Aylık gelir için değişim katsayısı hesaplanabilir.

✓ C. II: plaka kodu yalnız etikettir. III: gelirde sıfır gerçek yokluktur, oran ölçeğidir; DK anlamlıdır. I yanlıştır: Celsius'ta sıfır keyfîdir, aralık ölçeğinde oran kurulamaz. A, B ve D Celsius'u oran ölçeği sanır; A ayrıca II ile III'ü atlar, B plaka kodlarının ortalamasını anlamlı sanıp II'yi eler.

⇄Bilgi eşleştirme değişken ↔ ölçme düzeyi

TANIMLAYICI · YÖNTEM

Frekans dağılımı: ham veriden tabloya ve histograma

İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Frekans dağılımı tablosu nasıl hazırlanır, sınıf genişliği ve sınıf orta noktası nasıl bulunur?

Kısa cevap: Frekans dağılımı, veriyi sınıflara ayırıp her sınıftaki gözlem sayısını gösteren tablodur. Sınıf genişliği yaklaşık ranj ÷ sınıf sayısıdır ve yukarı yuvarlanır. Sınıf orta noktası alt ve üst sınırın ortalamasıdır. Göreli frekans f/n, birikimli frekans o sınıfa kadarki frekansların toplamıdır. Histogram, bitişik dikdörtgenlerle bu tabloyu çizer.

Bir ilçe belediyesinde 40 personelin bir aylık fazla mesai saatleri 0 ile 24 arasında dağılıyor. Bu 40 sayıyı tek bakışta okunur hâle nasıl getirirsin?

Ham veride her gözlem ayrı durur; örüntü görünmez. Frekans dağılımı veriyi eşit genişlikte sınıflara toplar. Önce ranj bulunur (en büyük − en küçük), sonra 5–15 arası bir sınıf sayısı seçilir. Sınıf genişliği ranj ÷ sınıf sayısıdır ve yukarı yuvarlanır; aşağı yuvarlanırsa en büyük değer dışarıda kalabilir.

Tam sayılı veride 0–4, 5–9 gibi yazılan sınıflar arasında boşluk vardır. Histogram çizmek ve formül kullanmak için gerçek sınırlar kullanılır: 4,5 ile 9,5 gibi, iki sınıfın tam ortası. Sınıf orta noktası (2, 7, 12 …) sınıftaki bütün gözlemlerin temsilcisi sayılır; gruplanmış veride ortalama ve varyans bu noktalarla hesaplanır.

40 personelin fazla mesai saatleri (gruplanmış)
SınıfGerçek sınırlarOrta noktaff/nBirikimli f
0–4−0,5 – 4,5240,104
5–94,5 – 9,57120,3016
10–149,5 – 14,512100,2526
15–1914,5 – 19,51780,2034
20–2419,5 – 24,52260,1540
Çözümlü örnek

Fazla mesai verisinde en küçük değer 0, en büyük değer 24'tür. 5 sınıf isteniyor. Sınıf genişliği, üçüncü sınıfın orta noktası ve 14,5 saatin altında kalan personel oranı nedir?

  1. Ranj 24 − 0 = 24; 24/5 = 4,8 → yukarı yuvarla: genişlik 5.
  2. Üçüncü sınıf 10–14: orta nokta (10 + 14)/2 = 12.
  3. 14,5'in altı, üçüncü sınıfın birikimli frekansıdır: 26/40 = 0,65.

Cevap: 5 · 12 · 0,65

Çubuklar gerçek sınırlarda birleşir; sağ kuyruk uzundur. Bu biçimin ortalama, medyan ve mod sırası için ne anlama geldiğini son konuda okuyacağız.Görsel: Sınav Defteri

Histogram

  • Nicel, sürekli ya da gruplanmış veri.
  • Çubuklar bitişik; yatay eksen sayı doğrusu.
  • Sınıflar eşit genişlikte değilse yükseklik = frekans ÷ genişlik.

Çubuk grafik

  • Nitel ya da kesikli veri.
  • Çubuklar arasında boşluk; sıra keyfî olabilir.
  • Yükseklik doğrudan frekanstır.
Ek bilgi: sınıf sayısı ve öteki grafikler

Sınıf sayısı için Sturges kuralı k ≈ 1 + 3,322 · log n yaygın bir başlangıçtır (n = 40 için yaklaşık 6). Frekans poligonu orta noktalardaki frekansları birleştirir; ogif birikimli frekansı gerçek üst sınırlara karşı çizer ve medyan, çeyrekler ogiften okunabilir.

Akılda kalsın: Genişlik = ranj ÷ sınıf sayısı, yukarı yuvarla. Orta nokta = (alt + üst)/2; gerçek sınır = iki sınıfın tam ortası. Birikimli frekans "bu değerin altında kaç kişi var?" sorusunu cevaplar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir frekans tablosu verilip eksik frekans, göreli frekans, birikimli frekans, orta nokta ya da sınıf genişliği sorulur.

TuzakGenişliği aşağı yuvarlamak, göreli frekansı yüzde ile frekans arasında karıştırmak ve histogramı çubuk grafikle aynı saymaktır.

?Soru çöz

80 dosyanın sonuçlanma süreleri beş sınıflı bir frekans tablosunda özetleniyor. Sınıfların göreli frekansları sırasıyla 0,10; 0,25; x; 0,20 ve 0,15'tir. Buna göre üçüncü sınıfın frekansı kaçtır?

✓ A. Göreli frekanslar toplamı 1'dir: x = 1 − 0,70 = 0,30; frekans 0,30 · 80 = 24. B göreli frekansta durmuş, n ile çarpmamış; C birikimli frekansı (0,65 · 80) vermiş; D yüzdeyi (%30) frekans sanmış.

▭Boşluk doldurma sınıflar 20–29 · 30–39 · 40–49; f = 5, 9, 6

30–39 sınıfının orta noktası , gerçek üst sınırı ve bu sınıfa kadarki birikimli frekans olur.

34,539,514359
TANIMLAYICI · FORMÜL

Ortalamalar: aritmetik, ağırlıklı, geometrik, harmonik

İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFrekans dağılımı tablosu nasıl hazırlanır, sınıf genişliği ve sınıf orta noktası nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Frekans dağılımı, veriyi sınıflara ayırıp her sınıftaki gözlem sayısını gösteren tablodur. Sınıf genişliği yaklaşık ranj ÷ sınıf sayısıdır ve yukarı yuvarlanır. Sınıf orta noktası alt ve üst sınırın ortalamasıdır. Göreli frekans f/n, birikimli frekans o sınıfa kadarki frekansların toplamıdır. Histogram, bitişik dikdörtgenlerle bu tabloyu çizer.

Frekans dağılımı ve histogram

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aritmetik, ağırlıklı, geometrik ve harmonik ortalama ne zaman kullanılır?

Kısa cevap: Aritmetik ortalama toplamı n'e böler; ağırlıklı ortalama her değeri ağırlığıyla çarpar. Geometrik ortalama çarpımın n. köküdür ve büyüme oranlarında kullanılır. Harmonik ortalama tersler ortalamasının tersidir; hız ve eşit harcamayla alınan birim fiyatta kullanılır. Pozitif değerlerde H ≤ G ≤ A; eşitlik ancak bütün değerler eşitse.

Bir belediyenin öz geliri üç yılda sırasıyla %10, %20 ve %50 arttı. Yıllık ortalama artış (10 + 20 + 50)/3 ≈ %26,7 mi?

Her ortalama, "bütün değerler eşit olsaydı ne olurdu?" sorusunun cevabıdır; hangi ortalamanın doğru olduğu, değerlerin neyle birleştiğine bağlıdır. Değerler toplanıyorsa aritmetik, çarpılıyorsa (art arda büyüme) geometrik, terslerinin toplamı anlamlıysa (aynı yolu farklı hızlarla gitmek) harmonik ortalama doğrudur. Temel Matematik serisindeki Veri ve istatistik sayfasında aritmetik ortalamayı ve ortancayı gördük; burada ortalamanın türünü seçmeyi ekliyoruz.

x̄ = Σxn x̄w = ΣwxΣw G = (x₁ · x₂ ⋯ xn)1/n H = nΣ(1/x)Gruplanmış veride x yerine orta nokta, w yerine frekans: x̄ = Σ f·m / n. Geometrik ve harmonik ortalama yalnız pozitif değerlerde tanımlıdır.
Çözümlü örnek

Önceki konudaki fazla mesai tablosunda (orta noktalar 2, 7, 12, 17, 22; frekanslar 4, 12, 10, 8, 6) aritmetik ortalama kaçtır?

  1. Σf·m = 8 + 84 + 120 + 136 + 132 = 480.
  2. x̄ = 480/40 = 12 saat.

Cevap: 12 saat (orta nokta yaklaşımıyla; ham veriden hesaplanan değerden biraz farklı olabilir).

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Giriş sorusundaki belediyenin yıllık ortalama gelir artış oranı kaçtır?

  1. Artışlar çarpılarak birikir: büyüme çarpanları 1,10; 1,20; 1,50 ve toplam çarpan 1,1 · 1,2 · 1,5 = 1,98.
  2. G = 1,981/3 ≈ 1,256: yıllık ortalama artış yaklaşık %25,6.
  3. Kontrol: üç yıl %25,6 artış 1,256³ ≈ 1,98 verir; %26,7 ise 2,03 verir, fazladır.

Cevap: yaklaşık %25,6 (aritmetik ortalama artışı abartır).

Aritmetik ortalamanın iki özelliği

Ortalamadan sapmaların toplamı sıfırdır: Σ(x − x̄) = 0. Sapma karelerinin toplamı da en küçük değerini c = x̄'da alır; bu, ortalamanın "en küçük kareler" anlamında merkez olduğunu söyler. Bedeli, uç değere duyarlılıktır: tek bir çok yüksek gelir ortalamayı çeker, medyanı neredeyse kıpırdatmaz.

Akılda kalsın: Toplanıyorsa A, çarpılıyorsa G, tersleri toplanıyorsa H. Pozitif değerlerde her zaman H ≤ G ≤ A; değerler birbirinden uzaklaştıkça aradaki fark büyür. Eşit yolu iki farklı hızla giden aracın ortalama hızı harmonik ortalamadır (60 ve 40 → 48, 50 değil).
Sınavda

Nasıl sorulurBüyüme oranları ya da hızlar verilip uygun ortalama istenir; ya da H, G, A sıralaması ve aritmetik ortalamanın özellikleri öncüllerle yoklanır.

TuzakYüzde artışların aritmetik ortalamasını almak, ortalama hızı hızların aritmetik ortalaması sanmak ve gruplanmış veride sınır yerine orta noktayı kullanmayı unutmaktır.

?Soru çöz

Bir kurum araçları için üç ay boyunca her ay 3.000 TL'lik akaryakıt alıyor. Litre fiyatları sırasıyla 40, 50 ve 60 TL'dir. Buna göre üç aylık dönemde litre başına ödenen ortalama fiyat yaklaşık kaç TL'dir?

✓ D. Toplam 9.000 TL ödenmiş, 75 + 60 + 50 = 185 litre alınmıştır: 9.000/185 ≈ 48,65 = harmonik ortalama. A fiyatların aritmetik ortalamasıdır, ucuz ayda alınan fazla litreyi hesaba katmaz; B geometrik ortalamadır, büyüme oranı için kullanılır; C tersler ortalamasında kalmış, tersini almamıştır.

↕Küçükten büyüğe sırala değerler: 2 ve 8

  1. Aritmetik ortalama
  2. Karesel ortalama √(Σx²/n)
  3. Harmonik ortalama
  4. Geometrik ortalama
TANIMLAYICI · FORMÜL

Medyan, mod ve çeyrekler: kutu grafiği ve aykırı değer

İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖlçme düzeyleri nelerdir, hangi ölçekte hangi istatistik anlamlıdır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dört ölçme düzeyi vardır: sınıflama (yalnız ad ya da kategori), sıralama (sıra var, aralık eşit değil), aralık (eşit aralık var, sıfır keyfî) ve oran (gerçek sıfır var). Sınıflamada mod, sıralamada medyan ve çeyrekler, aralıkta aritmetik ortalama ve standart sapma, oranda ayrıca geometrik ortalama ve değişim katsayısı anlamlıdır.

Ölçme düzeyleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gruplanmış veride medyan ve mod nasıl hesaplanır, kutu grafiğinde aykırı değer nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Medyan sıralı verinin ortasındaki değerdir; gruplanmış veride Me = L + [(n/2 − F)/f]·h ile bulunur. Mod en sık görülen değerdir; gruplanmış veride Mo = L + [d₁/(d₁ + d₂)]·h. Çeyrekler veriyi dört eşit parçaya böler. Q₁ − 1,5·IQR'nin altı ve Q₃ + 1,5·IQR'nin üstü aykırı değer sayılır (IQR = Q₃ − Q₁).

Bir vergi dairesinde dosyaların sonuçlanma süresi çoğunlukla 20–30 gün, ama birkaç dosya 50 günü aşmış. "Ortalama süre" yerine hangi sayıyı raporlamak daha dürüst olur, 55 günlük dosya hata mı, aykırı değer mi?

Medyan (Me) sıralı veride ortadaki değerdir: n tekse (n + 1)/2. sıradaki, çiftse ortadaki iki değerin ortalaması. Uç değerler yalnız sıralamadaki yerini koruduğu sürece medyanı değiştirmez; bu yüzden çarpık veride (gelir, süre, kira) tercih edilir. Mod (Mo) en sık görülen değerdir; sınıflama ölçeğinde kullanılabilen tek merkez ölçüsüdür ve bir veride birden çok mod olabilir.

Gruplanmış veride medyan ve mod

Medyan sınıfı, birikimli frekansın n/2'yi ilk kez aştığı sınıftır. Formül, o sınıfın içinde gözlemlerin düzgün yayıldığını varsayar ve n/2'ye kadar eksik kalan gözlemleri sınıf içinde orantılı olarak ilerletir. Mod sınıfı en yüksek frekanslı sınıftır; formül modu, komşu sınıflardan hangisi daha kalabalıksa o yöne kaydırır.

Me = L + n/2 − Ff · h Mo = L + d₁d₁ + d₂ · hL: sınıfın gerçek alt sınırı; F: önceki sınıfların birikimli frekansı; f: sınıfın frekansı; h: genişlik; d₁, d₂: mod sınıfının frekansı ile önceki ve sonraki sınıfın frekansı arasındaki farklar.
Çözümlü örnek

Fazla mesai tablosunda (sınıflar 0–4, 5–9, 10–14, 15–19, 20–24; frekanslar 4, 12, 10, 8, 6; n = 40) medyan ve mod kaçtır?

  1. n/2 = 20. Birikimli frekanslar 4, 16, 26 …: 20'yi ilk aşan sınıf 10–14. Me = 9,5 + (20 − 16)/10 · 5 = 11,5.
  2. Mod sınıfı 5–9 (f = 12): d₁ = 12 − 4 = 8, d₂ = 12 − 10 = 2; Mo = 4,5 + 8/10 · 5 = 8,5.

Cevap: Me = 11,5 · Mo = 8,5 (ortalama 12'ydi; sıralama Mo < Me < x̄).

Çeyrekler, IQR ve kutu grafiği

Q₁ verinin %25'ini, Q₃ %75'ini altında bırakır; Q₂ medyandır. Yüzdelik aynı fikrin genelidir (P₉₀: %90'ın altında kaldığı değer). Ham veride çeyrek hesaplamanın birkaç kabul görmüş yolu vardır ve küçük farklar verir; sınavda yöntem ya da değer verilir. Çeyrekler açıklığı IQR = Q₃ − Q₁, ortadaki %50'nin yayılımıdır. Kutu grafiği beş sayıyı çizer: en küçük, Q₁, medyan, Q₃, en büyük; bıyıklar aykırı olmayan en uç değerlere kadar uzanır.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Giriş sorusundaki dosyalarda en küçük süre 6, Q₁ = 20, medyan 25, Q₃ = 32 gündür; en uzun üç süre 41, 47 ve 55 gündür. Hangi süreler aykırı değerdir?

  1. IQR = 32 − 20 = 12; 1,5 · 12 = 18.
  2. Sınırlar: alt 20 − 18 = 2, üst 32 + 18 = 50.
  3. 6 > 2, aşağıda aykırı yok; 41 ve 47 sınır içinde, 55 > 50 aykırıdır. Üst bıyık 47'de biter.

Cevap: yalnız 55 gün aykırıdır. Aykırı değer hata demek değildir; incelenmesi gereken gözlemdir.

Kutu ortadaki %50'yi gösterir; bıyık sınırı aşmayan en uç değerde (47) durur, 55 ayrı nokta olarak çizilir. Medyanın kutu içinde sola yakın olması sağa çarpıklığa işarettir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Medyan için n/2'yi birikimli frekansta ara; F, medyan sınıfından ÖNCEKİ birikimli frekanstır. Aykırı sınır Q₁ − 1,5·IQR ve Q₃ + 1,5·IQR. Bıyık sınıra değil, sınırın içindeki son gözleme uzanır.
Sınavda

Nasıl sorulurGruplanmış tablodan medyan ya da mod hesaplatılır; çeyrekler verilip aykırı değer sınırı ya da kutu grafiğinden çarpıklık yönü sorulur.

TuzakF yerine medyan sınıfının kendi birikimli frekansını almak, sınıfın yazılı alt sınırını (10) gerçek sınır (9,5) yerine kullanmak ve 1,5·IQR'yi medyana eklemektir.

?Soru çöz

Bir kurumda 40 personelin bir yılda aldığı eğitim süreleri 0–10, 10–20, 20–30 ve 30–40 saatlik sınıflarda toplanmıştır; frekanslar sırasıyla 6, 10, 16 ve 8'dir. Buna göre medyan kaç saattir?

✓ B. n/2 = 20; birikimli frekanslar 6, 16, 32: medyan sınıfı 20–30. Me = 20 + (20 − 16)/16 · 10 = 22,5. A sınıfın alt sınırını (L) eklemeyi unutmuş; C mod formülüyle hesaplamış (20 + 6/14 · 10); D F yerine medyan sınıfının kendi birikimli frekansını (32) almış.

▭Boşluk doldurma Q₁ = 40 · Q₃ = 64

Çeyrekler açıklığı 'tür. Aykırı değer için alt sınır , üst sınır olur.

2441003688
TANIMLAYICI · FORMÜL

Değişkenlik ölçüleri: varyans, standart sapma, değişim katsayısı

İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAritmetik, ağırlıklı, geometrik ve harmonik ortalama ne zaman kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aritmetik ortalama toplamı n'e böler; ağırlıklı ortalama her değeri ağırlığıyla çarpar. Geometrik ortalama çarpımın n. köküdür ve büyüme oranlarında kullanılır. Harmonik ortalama tersler ortalamasının tersidir; hız ve eşit harcamayla alınan birim fiyatta kullanılır. Pozitif değerlerde H ≤ G ≤ A; eşitlik ancak bütün değerler eşitse.

Aritmetik, geometrik, harmonik ortalama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Örneklem varyansında neden n − 1'e bölünür, değişim katsayısı ve z puanı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Örneklem varyansı s² = Σ(x − x̄)²/(n − 1)'dir; anakütle varyansı σ²'de payda N'dir. Paydanın n − 1 olması, sapmaların toplamı sıfır olduğu için yalnız n − 1 sapmanın serbest olmasındandır. Değişim katsayısı DK = s/x̄ birimsizdir ve farklı birimli verileri karşılaştırır. z = (x − x̄)/s, bir gözlemin ortalamadan kaç standart sapma uzakta olduğunu verir.

İki ilçe belediyesinde ortalama başvuru sonuçlanma süresi aynı: 14 gün. Birinde süreler 13 ile 15 gün arasında, ötekinde 2 ile 40 gün arasında. Ortalama bu farkı göremez; hangi sayı görür?

Merkez ölçüsü verinin nerede toplandığını, değişkenlik ölçüsü ne kadar yayıldığını söyler. Ranj (en büyük − en küçük) hızlıdır ama yalnız iki uç değere bakar. Ortalama mutlak sapma Σ|x − x̄|/n bütün değerleri kullanır. Varyans sapmaların karesini alır; büyük sapmayı daha çok cezalandırır ve cebirsel olarak rahat işlenir. Standart sapma varyansın kareköküdür, verinin birimiyle konuşur.

s² = Σ(x − x̄)²n − 1 = Σx² − nx̄²n − 1 σ² = Σ(x − μ)²N DK = sx̄ · 100 z = x − x̄sDK yalnız oran ölçeğinde ve pozitif ortalamada anlamlıdır.

Neden n − 1?

Sapmalar örneklem ortalamasından alınır ve toplamları sıfırdır; ilk n − 1 sapma bilinirse sonuncusu zorunlu olarak bellidir. Ayrıca x̄, sapma kareleri toplamını en küçük yapan noktadır; gerçek μ'den alınan sapmalar ortalamada daha büyük olurdu. n'ye bölmek bu yüzden anakütle varyansını sistematik olarak küçük tahmin eder; n − 1'e bölmek bu eğilimi giderir. Bu "yansızlık" özelliğinin kanıtını Örnekleme dağılımları ve tahmin sayfasında göreceğiz.

Çözümlü örnek

Bir şubede beş günlük başvuru sayıları 12, 15, 9, 18, 16'dır. Ranj, ortalama mutlak sapma, s², s ve DK nedir?

  1. x̄ = 70/5 = 14; sapmalar −2, 1, −5, 4, 2 (toplam 0). Ranj 18 − 9 = 9.
  2. Ortalama mutlak sapma (2 + 1 + 5 + 4 + 2)/5 = 2,8.
  3. Σ(x − x̄)² = 4 + 1 + 25 + 16 + 4 = 50; s² = 50/4 = 12,5, s ≈ 3,54.
  4. DK = 3,54/14 ≈ 0,253, yani yaklaşık %25.

Cevap: 9 · 2,8 · 12,5 · 3,54 · %25 (bu beş gün anakütle sayılsaydı σ² = 50/5 = 10 olurdu).

Doğrusal dönüşüm ve z puanı

Her değer y = a + b·x ile dönüştürülürse ortalama aynı dönüşümü görür: ȳ = a + bx̄. Sabit a bütün değerleri kaydırdığı için yayılımı değiştirmez; b ise yayılımı ölçekler: sy = |b| sx, sy² = b² sx². z puanı özel bir dönüşümdür (a = −x̄/s, b = 1/s): z'lerin ortalaması 0, standart sapması 1'dir. Örnekteki 18 başvuru için z = (18 − 14)/3,54 ≈ 1,13.

Hangi özet, hangi durumda?
DurumMerkezYayılım
Sınıflama ölçeğimod— (kategori sayısı, oranlar)
Sıralama ölçeği ya da çarpık veri, aykırı değer varmedyanIQR
Simetrik nicel veriaritmetik ortalamastandart sapma
Art arda büyüme oranlarıgeometrik ortalama—
Birimleri ya da düzeyleri farklı iki veri—değişim katsayısı
Tek gözlemin göreli konumuz puanı, yüzdelik
Akılda kalsın: Örneklemde payda n − 1, anakütlede N. Dönüşümde sabit ortalamaya girer, varyansa girmez; çarpan varyansa karesiyle girer. Birimler farklıysa standart sapma değil, DK karşılaştırılır.
Sınavda

Nasıl sorulurKüçük bir veri setinden s² ya da s hesaplatılır; dönüşümden sonra yeni ortalama ve varyans istenir; iki farklı birimli veride hangisinin daha değişken olduğu DK ile sorulur.

TuzakÖrneklemde n'ye bölmek, varyansta çarpanın karesini almamak, sabiti varyansa eklemek ve farklı birimli verilerde standart sapmaları doğrudan karşılaştırmaktır.

?Soru çöz

Bir sınavda puanların ortalaması 60, standart sapması 8'dir. Her puan 1,5 ile çarpılıp üzerine 10 puan ekleniyor. Buna göre yeni puanların ortalaması ve varyansı sırasıyla kaçtır?

✓ A. Ortalama 1,5 · 60 + 10 = 100; varyans 1,5² · 64 = 144 (s = 12). B varyansı çarpanın karesiyle değil kendisiyle çarpmış (1,5 · 64); C sabiti ortalamaya eklemeyi unutmuş; D sabiti varyansa da eklemiş, oysa kaydırma yayılımı değiştirmez.

⇄Bilgi eşleştirme veri: 1, 3, 5, 7, 9, 11

TANIMLAYICI · KAVRAM

Çarpıklık ve basıklık: dağılımın biçimini okumak

İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGruplanmış veride medyan ve mod nasıl hesaplanır, kutu grafiğinde aykırı değer nasıl belirlenir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Medyan sıralı verinin ortasındaki değerdir; gruplanmış veride Me = L + [(n/2 − F)/f]·h ile bulunur. Mod en sık görülen değerdir; gruplanmış veride Mo = L + [d₁/(d₁ + d₂)]·h. Çeyrekler veriyi dört eşit parçaya böler. Q₁ − 1,5·IQR'nin altı ve Q₃ + 1,5·IQR'nin üstü aykırı değer sayılır (IQR = Q₃ − Q₁).

Medyan, mod, çeyrekler, kutu grafiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çarpıklık ve basıklık nedir, sağa çarpık dağılımda ortalama, medyan ve mod nasıl sıralanır?

Kısa cevap: Simetrik dağılımda ortalama = medyan = mod'dur. Sağa (pozitif) çarpık dağılımda Mo < Me < x̄, sola (negatif) çarpıkta x̄ < Me < Mo sırası görülür. Pearson çarpıklık katsayısı (x̄ − Mo)/s ya da 3(x̄ − Me)/s'dir. Basıklık katsayısı m₄/s⁴ normal dağılımda 3'tür; fazlalık basıklık (m₄/s⁴ − 3) pozitifse dağılım sivri, negatifse basıktır.

Bir ildeki hane gelir dağılımında ortalama gelir medyan gelirden yüksek çıkıyor. Bu, dağılımın biçimi hakkında ne söyler ve "ortalama hane" gerçekte ne kadar kazanır?

Çarpıklık, kuyruğun hangi yana uzandığını söyler; kuyruğun adı yönü verir. Gelir, kira, bekleme süresi gibi alttan sınırlı (sıfırın altına inemeyen) ama üstte birkaç çok büyük değer alabilen verilerde kuyruk sağa uzar. Aritmetik ortalama uç değerlere duyarlı olduğu için kuyruğa doğru çekilir; medyan yalnız sıraya baktığı için daha az, mod ise tepede kalır. Sıralama bu yüzden Mo < Me < x̄ olur.

Ortalama her zaman kuyruğa doğru çekilir; mod tepede kalır, medyan arada durur.Görsel: Sınav Defteri
Sk₁ = x̄ − Mos Sk₂ = 3(x̄ − Me)s a₃ = m₃s³ a₄ = m₄s⁴m₃, m₄: ortalamaya göre 3. ve 4. moment, mᵣ = Σ(x − x̄)ʳ/n. İşaret yönü verir: pozitif = sağa çarpık, sıfır = simetrik, negatif = sola çarpık.

Orta derecede çarpık tek tepeli dağılımlarda Pearson'un gözleme dayalı ilişkisi x̄ − Mo ≈ 3(x̄ − Me) iki katsayıyı birbirine bağlar; buradan Mo ≈ 3Me − 2x̄ elde edilir. Bu bir yaklaşımdır, kesin eşitlik değildir.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Giriş sorusundaki ilde hane gelirinin ortalaması 30, medyanı 24, standart sapması 12 bin TL'dir. Pearson çarpıklık katsayısı (medyanla) ve yaklaşık mod kaçtır?

  1. Sk₂ = 3(30 − 24)/12 = 1,5 > 0 ⇒ sağa çarpık.
  2. Mo ≈ 3 · 24 − 2 · 30 = 12 bin TL.

Cevap: 1,5 ve yaklaşık 12 bin TL. En sık görülen gelir, ortalamanın çok altındadır; bu yüzden gelir istatistiklerinde medyan raporlanır.

Basıklık: tepe ve kuyruk

Basıklık, aynı varyansta dağılımın tepesinin ve kuyruklarının ne kadar "dolu" olduğunu ölçer. Normal dağılımda a₄ = 3'tür ve bu yüzden birçok yazılım fazlalık basıklık a₄ − 3'ü raporlar (normalde 0). a₄ > 3 olan dağılım sivri (leptokurtik): tepe yüksek, kuyruklar kalın, uç değer sık. a₄ < 3 olan dağılım basık (platikurtik): düzgün dağılım gibi yayvan. Normale eşit olana mezokurtik denir.

Biçim ölçüleri bir bakışta
BiçimSıraa₃ ya da Ska₄
Simetrik, normalx̄ = Me = Mo03 (fazlalık 0)
Sağa çarpıkMo < Me < x̄> 0biçime bağlı
Sola çarpıkx̄ < Me < Mo< 0biçime bağlı
Sivri (leptokurtik)——> 3
Basık (platikurtik)——< 3
Akılda kalsın: Kuyruk nereye, ortalama oraya. Sağa çarpıkta sıra Mo, Me, x̄: mod tepede, ortalama kuyrukta. Çarpıklık işareti x̄ − Me'nin işaretidir. Basıklıkta ölçü 3; fazlalık basıklıkta ölçü 0.
Sınavda

Nasıl sorulurOrtalama, medyan ve mod verilip çarpıklık yönü ve katsayının işareti sorulur; ya da Pearson katsayısı ve ampirik ilişkiden eksik ölçü hesaplatılır.

TuzakKuyruğun yönünü tepenin yönüyle karıştırmak (tepesi solda olan dağılım sağa çarpıktır) ve basıklık için normal değeri 0 sanmaktır.

Sınavda işaretlesoru "basıklık katsayısı" diyorsa ölçü 3, "fazlalık basıklık" diyorsa 0'dır.

?Soru çöz

Tek tepeli bir dağılımda aritmetik ortalama 40, medyan 45 ve mod 48'dir. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Dağılım sola (negatif) çarpıktır.
II. Basıklık katsayısı 3'ten küçüktür.
III. Pearson çarpıklık katsayısı negatiftir.

✓ B. x̄ < Me < Mo sırası sola çarpıklıktır (I); x̄ − Mo = −8 ve x̄ − Me = −5 olduğu için Pearson katsayısı negatiftir (III). II bu bilgilerden çıkmaz: basıklık dördüncü momente bağlıdır, merkez ölçülerinin sırası onu belirlemez. A katsayının işaretinin sıradan okunabileceğini görmez; C ve D çarpıklığı basıklıkla karıştırır, C ayrıca sıradan çarpıklığın yönünü okumaz.

⇄Bilgi eşleştirme bilgi ↔ dağılım biçimi

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

80 dosyanın sonuçlanma süreleri beş sınıflı bir frekans tablosunda özetleniyor. Sınıfların göreli frekansları sırasıyla 0,10; 0,25; x; 0,20 ve 0,15'tir. Buna göre üçüncü sınıfın frekansı kaçtır?

✓ A. Göreli frekanslar toplamı 1'dir: x = 1 − 0,70 = 0,30; frekans 0,30 · 80 = 24. B göreli frekansta durmuş, n ile çarpmamış; C birikimli frekansı (0,65 · 80) vermiş; D yüzdeyi (%30) frekans sanmış.Kaynak: bu sayfa · Frekans dağılımı ve histogram

?Soru 2

Bir sınavda puanların ortalaması 60, standart sapması 8'dir. Her puan 1,5 ile çarpılıp üzerine 10 puan ekleniyor. Buna göre yeni puanların ortalaması ve varyansı sırasıyla kaçtır?

✓ A. Ortalama 1,5 · 60 + 10 = 100; varyans 1,5² · 64 = 144 (s = 12). B varyansı çarpanın karesiyle değil kendisiyle çarpmış (1,5 · 64); C sabiti ortalamaya eklemeyi unutmuş; D sabiti varyansa da eklemiş, oysa kaydırma yayılımı değiştirmez.Kaynak: bu sayfa · Varyans, standart sapma, değişim katsayısı

?Soru 3

Bir kurum araçları için üç ay boyunca her ay 3.000 TL'lik akaryakıt alıyor. Litre fiyatları sırasıyla 40, 50 ve 60 TL'dir. Buna göre üç aylık dönemde litre başına ödenen ortalama fiyat yaklaşık kaç TL'dir?

✓ D. Toplam 9.000 TL ödenmiş, 75 + 60 + 50 = 185 litre alınmıştır: 9.000/185 ≈ 48,65 = harmonik ortalama. A fiyatların aritmetik ortalamasıdır, ucuz ayda alınan fazla litreyi hesaba katmaz; B geometrik ortalamadır, büyüme oranı için kullanılır; C tersler ortalamasında kalmış, tersini almamıştır.Kaynak: bu sayfa · Aritmetik, geometrik, harmonik ortalama

?Soru 4

Tek tepeli bir dağılımda aritmetik ortalama 40, medyan 45 ve mod 48'dir. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Dağılım sola (negatif) çarpıktır.
II. Basıklık katsayısı 3'ten küçüktür.
III. Pearson çarpıklık katsayısı negatiftir.

✓ B. x̄ < Me < Mo sırası sola çarpıklıktır (I); x̄ − Mo = −8 ve x̄ − Me = −5 olduğu için Pearson katsayısı negatiftir (III). II bu bilgilerden çıkmaz: basıklık dördüncü momente bağlıdır, merkez ölçülerinin sırası onu belirlemez. A katsayının işaretinin sıradan okunabileceğini görmez; C ve D çarpıklığı basıklıkla karıştırır, C ayrıca sıradan çarpıklığın yönünü okumaz.Kaynak: bu sayfa · Çarpıklık ve basıklık

?Soru 5

Ölçme düzeyleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Celsius cinsinden 30 °C, 15 °C'nin iki katı sıcaklıktır.
II. İl plaka kodları sınıflama ölçeğindedir; aritmetik ortalamaları anlamsızdır.
III. Aylık gelir için değişim katsayısı hesaplanabilir.

✓ C. II: plaka kodu yalnız etikettir. III: gelirde sıfır gerçek yokluktur, oran ölçeğidir; DK anlamlıdır. I yanlıştır: Celsius'ta sıfır keyfîdir, aralık ölçeğinde oran kurulamaz. A, B ve D Celsius'u oran ölçeği sanır; A ayrıca II ile III'ü atlar, B plaka kodlarının ortalamasını anlamlı sanıp II'yi eler.Kaynak: bu sayfa · Ölçme düzeyleri

?Soru 6

Bir kurumda 40 personelin bir yılda aldığı eğitim süreleri 0–10, 10–20, 20–30 ve 30–40 saatlik sınıflarda toplanmıştır; frekanslar sırasıyla 6, 10, 16 ve 8'dir. Buna göre medyan kaç saattir?

✓ B. n/2 = 20; birikimli frekanslar 6, 16, 32: medyan sınıfı 20–30. Me = 20 + (20 − 16)/16 · 10 = 22,5. A sınıfın alt sınırını (L) eklemeyi unutmuş; C mod formülüyle hesaplamış (20 + 6/14 · 10); D F yerine medyan sınıfının kendi birikimli frekansını (32) almış.Kaynak: bu sayfa · Medyan, mod, çeyrekler, kutu grafiği
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Tanımlayıcı istatistik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →