Ölçme düzeyleri: hangi sayıyla hangi hesap yapılır?
İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Ölçme düzeyleri nelerdir, hangi ölçekte hangi istatistik anlamlıdır?
Kısa cevap: Dört ölçme düzeyi vardır: sınıflama (yalnız ad ya da kategori), sıralama (sıra var, aralık eşit değil), aralık (eşit aralık var, sıfır keyfî) ve oran (gerçek sıfır var). Sınıflamada mod, sıralamada medyan ve çeyrekler, aralıkta aritmetik ortalama ve standart sapma, oranda ayrıca geometrik ortalama ve değişim katsayısı anlamlıdır.Bir il müdürlüğünün memnuniyet anketinde vatandaşlar hizmeti 1 (çok kötü) ile 5 (çok iyi) arasında puanlıyor; raporda "ortalama memnuniyet 3,8" yazıyor. Aynı raporda il plaka kodlarının ortalaması da hesaplanmış. Bu iki sayıdan hangisi bir şey anlatır?
Bir değişkene sayı atamak, o sayıyla her işlemin yapılabileceği anlamına gelmez. Hangi işlemin anlamlı olduğunu ölçme düzeyi belirler. Düzeyler birbirinin üstüne kurulur: üstteki düzey alttakinin bütün özelliklerini taşır, bir özellik daha ekler. Bu yüzden üst düzeyde anlamlı olan her istatistik, alt düzeyde anlamlı olmayabilir; tersi ise her zaman geçerlidir.
Dört düzey, eklenen özellik
Sınıflama (nominal) ölçekte sayı yalnız etikettir: plaka kodu, kan grubu, medeni durum. Sıralama (ordinal) ölçekte büyüklük sırası vardır ama ardışık basamaklar arası uzaklık eşit sayılmaz: eğitim düzeyi, rütbe, memnuniyet basamakları. Aralık ölçeğinde eşit farklar eşit uzaklık demektir ama sıfır keyfîdir; 30 °C, 15 °C'nin "iki katı sıcak" değildir. Oran ölçeğinde sıfır, niteliğin yokluğudur: gelir, süre, ağırlık, dosya sayısı. Yalnız burada "iki katı" demek anlamlıdır.
| Düzey | Eklenen özellik | Örnek | Anlamlı özet |
|---|---|---|---|
| Sınıflama | eşit / farklı | kan grubu, plaka kodu | frekans, mod |
| Sıralama | büyük / küçük | eğitim düzeyi, rütbe | + medyan, çeyrekler, yüzdelikler |
| Aralık | eşit aralık | Celsius sıcaklık, takvim yılı | + aritmetik ortalama, varyans, standart sapma |
| Oran | gerçek sıfır | gelir, işlem süresi | + geometrik ve harmonik ortalama, değişim katsayısı, oranlar |
Giriş sorusundaki iki sayıyı değerlendirin: plaka kodlarının ortalaması ve 1–5 memnuniyet puanlarının ortalaması.
- Plaka kodu sınıflama ölçeğindedir; 06 ile 34'ün ortalaması hiçbir ili göstermez. Bu veride yalnız frekans ve mod anlamlıdır.
- Memnuniyet basamakları sıralama ölçeğindedir; "çok kötü" ile "kötü" arasındaki fark, "iyi" ile "çok iyi" arasındakine eşit sayılamaz. Kuramsal olarak doğru özet medyandır.
- Uygulamada beş ve daha çok basamaklı ölçeklerin ortalaması yaygın olarak raporlanır; bu, aralıkların eşit olduğu varsayımına dayanır ve raporda belirtilmelidir.
Cevap: plaka ortalaması anlamsız; memnuniyet ortalaması ancak eşit aralık varsayımıyla yorumlanır, medyan daha güvenlidir.
Nitel ve nicel, kesikli ve sürekli
Sınıflama ve sıralama düzeyindeki değişkenlere nitel (kategorik), aralık ve oran düzeyindekilere nicel değişken denir. Nicel değişken sayarak elde ediliyorsa kesikli (başvuru sayısı), ölçerek elde ediliyorsa süreklidir (bekleme süresi). Bu ayrım, sonraki konularda grafiği ve sınıflandırmayı belirler.
Nasıl sorulurDeğişken listesi verilip ölçme düzeyleri eşleştirilir ya da bir ölçekte hangi istatistiğin anlamlı olduğu öncüllerle sorulur.
TuzakSayıyla kodlanan her değişkeni nicel saymak (plaka, posta kodu) ve Celsius sıcaklığı oran ölçeği sanmaktır.
Sınavda işaretledeğişim katsayısı ve geometrik ortalama yalnız oran ölçeğinde anlamlıdır.
?Soru çöz
Ölçme düzeyleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Celsius cinsinden 30 °C, 15 °C'nin iki katı sıcaklıktır.
II. İl plaka kodları sınıflama ölçeğindedir; aritmetik ortalamaları anlamsızdır.
III. Aylık gelir için değişim katsayısı hesaplanabilir.