Hipotez testleri: hata türleri, ret bölgesi, z, t, χ² ve F testleri

Bir iddiayı veriyle sınamanın dili: hata türleri, ret bölgesi ve p-değeri, tek ve iki anakütle testleri, varyans testleri, testin gücü ve Neyman–Pearson.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HİPOTEZ TESTİ · KAVRAM

Tip I ve Tip II hata: iki yanlışın dengesi

İstatistik · Matematiksel İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBinom dağılımı ne zaman kullanılır, olasılık fonksiyonu, ortalaması ve varyansı nedir?Bağlantılı konudan (Kesikli dağılımlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Binom dağılımı, başarı olasılığı p olan n bağımsız Bernoulli denemesindeki başarı sayısının dağılımıdır: P(X = k) = C(n, k) pᵏ(1 − p)ⁿ⁻ᵏ. Ortalaması np, varyansı np(1 − p), mçf'si (1 − p + peᵗ)ⁿ'dir. Dört koşul gerekir: n sabit, iki sonuç, p sabit, denemeler bağımsız.

Binom dağılımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tip I ve Tip II hata nedir, α, β ve testin gücü arasındaki ilişki nedir?

Kısa cevap: Sıfır hipotezi H₀ sınanan iddiadır ve eşitlik içerir; H₁ onun karşıtıdır. Doğru olan H₀'ı reddetmek Tip I hatadır, olasılığı α (anlamlılık düzeyi); yanlış olan H₀'ı reddetmemek Tip II hatadır, olasılığı β. Testin gücü 1 − β, yani H₁ doğruyken H₀'ı reddetme olasılığıdır. Örneklem büyüklüğü sabitken α küçüldükçe β büyür.

Bir il sağlık müdürlüğü, yeni randevu sisteminin ortalama bekleme süresini kısalttığını söylüyor. Veri bu iddiayı desteklemezse ne deriz: sistem işe yaramıyor mu, yoksa kanıt mı yetersiz?

Hipotez testi bir mahkemeye benzer. Sanık suçsuz sayılır (H₀) ve ancak güçlü kanıt varsa mahkûm edilir (H₀ reddedilir). Kanıt yetmezse beraat eder; bu, suçsuzluğun ispatı değildir. Bu yüzden istatistikte "H₀ reddedilemez" denir, "H₀ kabul edilir" denmez. H₀ her zaman eşitliği taşır (μ = 50, μ ≤ 50); araştırmacının göstermek istediği iddia H₁'e yazılır.

Dört olası sonuç
Karar ↓ · Gerçek →H₀ doğruH₀ yanlış (H₁ doğru)
H₀ reddedilirTip I hata · olasılık αdoğru karar · güç 1 − β
H₀ reddedilmezdoğru karar · 1 − αTip II hata · olasılık β

α ve β birer koşullu olasılıktır: Olasılık temelleri sayfasında gördüğümüz gösterimle α = P(H₀ reddedilir | H₀ doğru) ve β = P(H₀ reddedilmez | H₁ doğru). Koşul gerçek durumdadır, karar üzerinde değil. α'yı araştırmacı önceden seçer (çoğunlukla 0,05); β ise gerçek parametre değerine bağlıdır.

Kritik değeri sağa çekersen α küçülür ama β büyür. İkisini birden küçültmenin yolu örneklemi büyütmektir: iki eğri daralır, örtüşme azalır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir kurumda yeni uygulamayı destekleyenlerin oranı için H₀: p = 0,5'e karşı H₁: p > 0,5 sınanıyor. 10 kişiye soruluyor; 9 ya da 10 kişi desteklerse H₀ reddedilecek. Tip I hata olasılığı ve gerçek oran p = 0,8 iken Tip II hata olasılığı kaçtır?

  1. X ~ Binom(10, p); olasılıklar Kesikli dağılımlar sayfasında gördüğümüz binom formülüyle bulunur. α, H₀ altında ret bölgesinin olasılığıdır: α = P(X ≥ 9 | p = 0,5) = (10 + 1)/1024 ≈ 0,0107.
  2. β, p = 0,8 iken ret bölgesine düşmeme olasılığıdır: β = 1 − [10 · 0,8⁹ · 0,2 + 0,8¹⁰] ≈ 1 − 0,376 = 0,624.
  3. Güç 1 − β ≈ 0,376: ret bölgesi çok dar seçildiği için test, gerçek bir farkı çoğu zaman yakalayamaz.

Cevap: α ≈ 0,011 · β ≈ 0,624

Akılda kalsın: Tip I = suçsuzu mahkûm etmek (H₀ doğruyken red, α), Tip II = suçluyu salıvermek (H₀ yanlışken red yok, β). α araştırmacının seçimidir, β gerçek parametreye bağlıdır; güç = 1 − β.
Sınavda

Nasıl sorulurKesikli bir ret bölgesi verilip binom ya da Poisson ile α ve β hesaplatılır; öncüllü sorularda α, β ve güç ilişkisi yoklanır.

TuzakΑ'yı "H₀ reddedildiğinde H₀'ın doğru olma olasılığı" diye ters koşullamak ve güç ile 1 − α'yı karıştırmaktır.

Sınavda işaretleH₀ reddedilmediğinde "H₀ kanıtlandı" diyen şık yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme karar × gerçek

?Soru çöz

Bir hipotez testine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. α, H₀ reddedildiğinde H₀'ın doğru olma olasılığıdır.
II. Testin gücü 1 − β'dır.
III. H₀ reddedilemezse H₀'ın doğru olduğu kanıtlanmış olur.

✓ A. II: güç, yanlış H₀'ı reddetme olasılığıdır, 1 − β. I yanlıştır: α = P(red | H₀ doğru); verilen ifade P(H₀ doğru | red)'dir, koşulun yönü ters. III yanlıştır: reddedememek yalnız yeterli kanıt bulunmadığını gösterir; doğru söz "H₀ reddedilemez"dir, "H₀ kanıtlandı" değil. B ve D I'deki koşul tuzağına, C ve D III'teki "reddedilemedi = kanıtlandı" tuzağına düşer.
HİPOTEZ TESTİ · KARAR

Ret bölgesi ve p-değeri: aynı kararın iki yolu

İstatistik · Matematiksel İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNormal dağılımda olasılık nasıl hesaplanır, standartlaştırma ve 68-95-99,7 kuralı nedir?Bağlantılı konudan (Sürekli dağılımlar ve stokastik süreçler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

X ~ N(μ, σ²) simetrik, çan biçimli bir dağılımdır; ortalama, medyan ve mod μ'dür. Olasılık Z = (X − μ)/σ ile standart normale çevrilip Φ tablosundan okunur: Φ(−z) = 1 − Φ(z). Değerlerin yaklaşık %68'i μ ± σ, %95'i μ ± 2σ, %99,7'si μ ± 3σ içindedir. Bağımsız normallerin doğrusal birleşimi de normaldir.

Normal dağılım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

p-değeri nedir, ret bölgesi ve kritik değer nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Test istatistiği, H₀ doğruyken dağılımı bilinen bir örneklem fonksiyonudur. Ret bölgesi, H₀ altında olasılığı α olan uç değerlerdir; istatistik bu bölgeye düşerse H₀ reddedilir. p-değeri, H₀ doğruyken gözlenen kadar ya da daha uç bir sonuç elde etme olasılığıdır; p ≤ α ise H₀ reddedilir.

İki araştırmacı aynı veriye bakıyor. Biri "z = 2,1 kritik değer 1,96'yı aşıyor" diyor, öteki "p = 0,036, yani 0,05'ten küçük". İkisi aynı şeyi mi söylüyor?

Ortalama testlerinde istatistik H₀ altında Sürekli dağılımlar ve stokastik süreçler sayfasında gördüğümüz standart normal dağılıma uyar; kritik değer o eğrinin kuyruk alanından okunur. Ret bölgesinin yönünü H₁ belirler. H₁: μ ≠ μ₀ iki yönlüdür ve α iki kuyruğa yarı yarıya bölünür; H₁: μ > μ₀ sağ kuyruklu, H₁: μ < μ₀ sol kuyrukludur ve α tek kuyrukta toplanır. Bu yüzden aynı α ile tek yönlü testin kritik değeri daha küçüktür; tek yönlü test, H₁'in gösterdiği yönde daha kolay reddeder.

z = 2,1 sağ ret bölgesine düşer. p-değeri, 2,1'in sağındaki alanın iki katıdır (iki yönlü test): yaklaşık 0,036.Görsel: Sınav Defteri
Standart normal kritik değerleri
αTek yönlü zαİki yönlü zα/2
0,101,2821,645
0,051,6451,960
0,012,3262,576
Çözümlü örnek

İki yönlü bir z testinde test istatistiği 2,1 bulunmuştur (Φ(2,1) ≈ 0,982). p-değeri kaçtır; H₀ α = 0,05 ve α = 0,01 düzeylerinde reddedilir mi?

  1. Tek kuyruk alanı: 1 − 0,982 = 0,018.
  2. İki yönlü testte iki kuyruk sayılır: p = 2 · 0,018 ≈ 0,036.
  3. 0,036 ≤ 0,05 ⇒ reddedilir; 0,036 > 0,01 ⇒ reddedilmez (2,1 < 2,576 ile aynı karar).

Cevap: p ≈ 0,036; %5'te reddedilir, %1'de reddedilmez.

Güven aralığı ile ilişki

Güven aralığını Örnekleme dağılımları ve tahmin sayfasında gördük; test onun öteki yüzüdür. İki yönlü bir test α düzeyinde H₀: μ = μ₀'ı ancak ve ancak μ₀, (1 − α) güven aralığının dışında kalırsa reddeder. %95 güven aralığı (48,2; 53,1) bulunmuşsa H₀: μ = 54 %5 düzeyinde reddedilir, H₀: μ = 50 reddedilmez.

Akılda kalsın: p küçükse H₀ gider (p ≤ α ⇒ red). p-değeri, verinin H₀ ile ne kadar uyumsuz olduğunu söyler; H₀'ın doğru olma olasılığı değildir. İki yönlü testte kuyruk alanını iki ile çarpmayı unutma.
Sınavda

Nasıl sorulurTest istatistiği ve tablo değeri verilip p-değeri ya da karar istenir; bazen güven aralığından karar okutulur.

Tuzakİki yönlü testte tek kuyruk alanını p sanmak, tek yönlü testte α/2 kritik değerini kullanmak ve "p = 0,036, yani H₀'ın doğru olma olasılığı %3,6" yorumudur.

?Soru çöz

H₀: μ = 100'e karşı H₁: μ ≠ 100 hipotezleri için hesaplanan test istatistiği z = 2,1'dir (Φ(2,1) ≈ 0,982). Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. İki yönlü testte p = 2(1 − 0,982) ≈ 0,036; 0,05'ten küçük, 0,01'den büyük. A tek kuyruk alanını p sanmış, üstelik 0,018 de 0,01'den büyüktür; B Φ değerini p sanmış, alanın yönü ters; D p'yi doğru bulup α ile karşılaştırmayı ters yapmış.

↕Sırala test adımları

  1. Ret bölgesini (kritik değeri) belirle
  2. H₀ ve H₁ hipotezlerini kur
  3. İstatistiği hesapla, karar ver ve yorumla
  4. Test istatistiğini ve H₀ altındaki dağılımını seç
  5. Anlamlılık düzeyini (α) seç
HİPOTEZ TESTİ · FORMÜL

Tek anakütle testleri: z mi, t mi?

İstatistik · Matematiksel İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKi-kare, t ve F dağılımları nasıl tanımlanır ve aralarındaki ilişki nedir?Bağlantılı konudan (Örnekleme dağılımları ve tahmin). Önce kendin cevapla, sonra aç.

k bağımsız standart normalin karelerinin toplamı χ²k dağılır (ortalama k, varyans 2k). Z ile ondan bağımsız V ~ χ²k için Z/√(V/k) ~ tk'dır. Bağımsız U ~ χ²m ve V ~ χ²n için (U/m)/(V/n) ~ F(m, n)'dir. Bağları: tk² ~ F(1, k), 1/F ~ F(n, m) ve k büyüdükçe tk standart normale yaklaşır.

t, χ² ve F dağılımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ortalama için z testi ile t testi ne zaman kullanılır, oran testi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Anakütle varyansı σ² biliniyorsa ortalama Z = (x̄ − μ₀)/(σ/√n) ile sınanır. σ bilinmiyor ve anakütle normalse σ yerine s konur; istatistik n − 1 serbestlik dereceli t dağılımına uyar. Oran için Z = (p̂ − p₀)/√[p₀(1 − p₀)/n] kullanılır; paydada H₀'daki p₀ yer alır.

Bir il müdürlüğü, bir başvurunun ortalama 20 dakikada sonuçlandığını söylüyor. Rastgele 16 başvuruda ortalama 22 dakika, standart sapma 4 dakika ölçülüyor. Süre gerçekten uzun mu?

Bütün tek anakütle testleri aynı kalıba oturur: (tahmin − H₀ değeri) / standart hata. Değişen yalnız standart hata ve dağılımdır. σ bilindiğinde standart hata kesindir ve istatistik standart normaldir. σ'yı s ile tahmin edince paydaya ikinci bir rastgelelik girer; Örnekleme dağılımları ve tahmin sayfasında gördüğümüz gibi istatistik artık kuyrukları daha kalın t dağılımına uyar. n büyüdükçe t, z'ye yaklaşır; bu yüzden büyük örneklemde (yaygın kural n ≥ 30) σ bilinmese de z kullanılabilir.

Z = x̄ − μ₀σ/√n t = x̄ − μ₀s/√n, sd = n − 1 Z = p̂ − p₀√[p₀(1 − p₀)/n]Oran testi normal yaklaşıma dayanır: np₀ ve n(1 − p₀) en az 5 (bazı kaynaklarda 10) olmalıdır.
Çözümlü örnek

Giriş sorusunda süreler normal dağılıyor. H₀: μ = 20'ye karşı H₁: μ > 20, α = 0,05 için karar nedir? (t0,05; 15 = 1,753, t0,025; 15 = 2,131)

  1. σ bilinmiyor, n küçük, anakütle normal: t testi. Standart hata 4/√16 = 1.
  2. t = (22 − 20)/1 = 2, sd = 15.
  3. Sağ kuyruklu test: 2 > 1,753 ⇒ H₀ reddedilir; süre 20 dakikadan uzundur.
  4. Aynı veriyle iki yönlü test (H₁: μ ≠ 20) kurulsaydı 2 < 2,131 olur, H₀ reddedilmezdi.

Cevap: tek yönlü testte H₀ reddedilir. H₁'in yönü kararı değiştirebilir.

Tek anakütle: hangi test?
DurumİstatistikDağılım
σ biliniyor, anakütle normal (ya da n büyük)(x̄ − μ₀)/(σ/√n)N(0, 1)
σ bilinmiyor, anakütle normal(x̄ − μ₀)/(s/√n)t, sd = n − 1
σ bilinmiyor, n büyük(x̄ − μ₀)/(s/√n)yaklaşık N(0, 1)
Oran, n büyük(p̂ − p₀)/√[p₀(1 − p₀)/n]yaklaşık N(0, 1)
Akılda kalsın: Kalıp hep (tahmin − iddia) ÷ standart hata. σ'yı biliyorsan z, s ile tahmin ediyorsan t (sd = n − 1). Oran testinde standart hatayı H₀'daki p₀ ile kur, çünkü hesap H₀ doğru varsayılarak yapılır; güven aralığında ise p̂ kullanılır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖrneklem özetleri verilip test istatistiği ya da karar istenir; şıklarda yanlış standart hata (s yerine s², √n yerine n), yanlış dağılım (t yerine z) ve yanlış kritik değer (tek yönlüde α/2) bulunur.

TuzakOran testinin paydasına p̂ koymaktır.

?Soru çöz

Normal dağılımlı bir anakütleden alınan 9 birimlik örneklemde x̄ = 52 ve s = 3 bulunmuştur. H₀: μ = 50'ye karşı H₁: μ ≠ 50 hipotezleri α = 0,05 düzeyinde sınanıyor (t0,025; 8 = 2,306, t0,05; 8 = 1,860). Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. σ bilinmiyor, anakütle normal: t = (52 − 50)/(3/√9) = 2, sd = 8; iki yönlü kritik değer 2,306. A σ bilinmediği hâlde z tablosunu kullanmış; B iki yönlü testte tek yönlü kritik değeri almış; C standart hatayı s/√n yerine s/n = 1/3 diye hesaplamış.

▭Boşluk doldurma oran testi

H₀: p = 0,5'e karşı H₁: p ≠ 0,5 sınanıyor; 100 kişilik örneklemde p̂ = 0,42. Testin standart hatası , test istatistiği Z = olur; α = 0,05'te H₀ reddedilmez.

0,05−1,60,04941,6−0,08
HİPOTEZ TESTİ · SEÇİM

İki anakütle testleri: bağımsız mı, eşleştirilmiş mi?

İstatistik · Matematiksel İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeklenen değer ve varyansın özellikleri nelerdir, Var(aX + bY) nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Olasılık temelleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beklenen değer doğrusaldır: E(aX + bY + c) = aE(X) + bE(Y) + c. Varyans ise kareyle ölçeklenir ve sabitten etkilenmez: Var(aX + bY + c) = a²Var(X) + b²Var(Y) + 2ab·Cov(X, Y). X ile Y bağımsızsa kovaryans 0'dır; bu durumda Var(X − Y) = Var(X) + Var(Y) olur.

Beklenen değer ve varyans

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İki ortalama arasındaki fark hangi testle sınanır, eşleştirilmiş t testi ne zaman kullanılır?

Kısa cevap: Bağımsız iki örneklemde ortalama farkı, σ'lar biliniyorsa Z ile; bilinmiyor ve eşit varsayılıyorsa havuzlanmış t ile (sd = n₁ + n₂ − 2) sınanır. Aynı birimlerin önce-sonra ölçümlerinde farklar tek örneklem gibi ele alınır: eşleştirilmiş t, sd = n − 1. İki oranın farkı, havuzlanmış oranla kurulan Z testiyle sınanır.

Bir bakanlık iki farklı hizmet içi eğitim programını karşılaştırmak istiyor. 22 personeli iki gruba ayırıp sınav puanlarına mı bakmalı, yoksa aynı personeli eğitimden önce ve sonra mı ölçmeli? Seçilen tasarım, kullanılacak testi belirler.

İki bağımsız ortalamanın farkının varyansı, Olasılık temelleri sayfasında gördüğümüz kuralla iki varyansın toplamıdır: Var(x̄₁ − x̄₂) = σ₁²/n₁ + σ₂²/n₂. σ'lar bilinmiyor ama eşit varsayılıyorsa iki örneklem varyansı serbestlik dereceleriyle ağırlıklandırılıp tek bir tahminde birleştirilir.

sp² = (n₁ − 1)s₁² + (n₂ − 1)s₂²n₁ + n₂ − 2 t = x̄₁ − x̄₂sp√(1/n₁ + 1/n₂) t = d̄sd/√nSon formül eşleştirilmiş t'dir: d = sonra − önce farkları, sd = n − 1 (n = çift sayısı).
Çözümlü örnek

A programına katılan 10 kişide x̄₁ = 78, s₁² = 16; B programına katılan 12 kişide x̄₂ = 74, s₂² = 20'dir. Varyanslar eşit ve puanlar normal kabul edilirse ortalamalar α = 0,05'te (iki yönlü) farklı mıdır? (t0,025; 20 = 2,086)

  1. sp² = (9 · 16 + 11 · 20)/20 = 364/20 = 18,2.
  2. Standart hata √[18,2 · (1/10 + 1/12)] = √3,337 ≈ 1,827.
  3. t = 4/1,827 ≈ 2,19 > 2,086 ⇒ H₀ reddedilir.

Cevap: ortalamalar %5 düzeyinde farklıdır (sd = 20).

Çözümlü örnek · eşleştirilmiş

5 personelin eğitim sonrası puanı ile önceki puanı arasındaki farklar 3, 5, 2, 4, 6'dır. Eğitim puanı artırmış mıdır? (α = 0,05, t0,05; 4 = 2,132)

  1. Soru "artırmış mı" diye yönlü: H₀: μd = 0, H₁: μd > 0 (sağ kuyruk).
  2. d̄ = 20/5 = 4; sd² = (1 + 1 + 4 + 0 + 4)/4 = 2,5, sd ≈ 1,581.
  3. t = 4/(1,581/√5) ≈ 5,66 > 2,132, sd = 4 ⇒ H₀ reddedilir.

Cevap: eğitim puanı %5 düzeyinde artırmıştır. Aynı kişiler ölçüldüğü için kişiler arası değişkenlik testten çıkar.

İki örneklem: durum → test
DurumTestsd
Bağımsız, σ₁ ve σ₂ biliniyorZ—
Bağımsız, σ'lar bilinmiyor, eşit varsayılıyorhavuzlanmış tn₁ + n₂ − 2
Bağımsız, σ'lar bilinmiyor, eşit değilWelch tyaklaşık (Welch–Satterthwaite)
Aynı birimler, önce-sonra ya da eşlereşleştirilmiş tn − 1
İki oran, n'ler büyükZ (havuzlanmış p̄)—
Akılda kalsın: Önce sor: aynı birimler mi ölçüldü? Evet ise farkları al, tek örneklem t'si yap (sd = çift sayısı − 1). Hayır ise bağımsız örneklem: varyanslar eşitse havuzla (sd = n₁ + n₂ − 2).
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırma düzeni anlatılır, uygun test ve serbestlik derecesi sorulur; ya da özetlerden havuzlanmış varyans hesaplatılır.

TuzakÖnce-sonra ölçümünü bağımsız iki örneklem sayıp sd'yi 2n − 2 almak ve havuzlanmış varyansta n yerine n − 1 ağırlıklarını unutmaktır.

?Soru çöz

Bir kurum, 12 personelin hizmet içi eğitimden önceki ve sonraki performans puanlarını karşılaştıracaktır. Puan farklarının normal dağıldığı kabul edilmektedir ve anakütle varyansı bilinmemektedir. Buna göre kullanılması gereken test ve serbestlik derecesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Aynı 12 kişi iki kez ölçülmüştür; farklar tek örneklem gibi sınanır, sd = 12 − 1. A iki ölçümü bağımsız iki grup sanmış (12 + 12 − 2); C ölçüm sürekli puandır, oran değil; D varyans eşitliğini sınar, ortalama farkını değil.

⇄Bilgi eşleştirme test ↔ serbestlik derecesi

HİPOTEZ TESTİ · FORMÜL

Varyans testleri: ki-kare ve F

İstatistik · Matematiksel İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖrneklem ortalamasının örnekleme dağılımı nedir, standart hata nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Örnekleme dağılımları ve tahmin). Önce kendin cevapla, sonra aç.

x̄, s² ve p̂ gibi istatistikler örneklemden örnekleme değişen rastgele değişkenlerdir; olasılık dağılımlarına örnekleme dağılımı denir. Bağımsız n gözlemde E(x̄) = μ ve Var(x̄) = σ²/n'dir; x̄'ın standart sapması σ/√n standart hatadır. Anakütle normalse x̄ tam normal, değilse n büyüdükçe yaklaşık normal dağılır.

Örnekleme dağılımı: x̄ ve s²

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varyans için ki-kare testi ve iki varyansın eşitliği için F testi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Normal anakütlede tek varyans için χ² = (n − 1)s²/σ₀² istatistiği kullanılır ve n − 1 serbestlik dereceli ki-kare dağılımına uyar. İki bağımsız normal anakütlenin varyans eşitliği F = s₁²/s₂² ile sınanır; serbestlik dereceleri (n₁ − 1, n₂ − 1)'dir. İki test de normallik varsayımına çok duyarlıdır.

Bir dolum makinesinin ortalaması doğru ama şişeler arasındaki fark çok büyükse ürün yine kusurludur. Bir fabrika, dolum miktarının varyansının izin verilen 4 ml² sınırını aştığından şüpheleniyor.

Ortalama testleri farkı, varyans testleri oranı ölçer. Normal bir anakütlede (n − 1)s²/σ² ki-kare dağılımına uyar; ki-kare yalnız pozitif değer alır ve sağa çarpıktır. Bu yüzden iki yönlü testte alt ve üst kritik değer simetrik değildir, tablodan ayrı ayrı okunur. İki varyansın oranı F dağılımına uyar; H₀: σ₁² = σ₂² altında oran 1 çevresindedir.

χ² = (n − 1)s²σ₀², sd = n − 1 F = s₁²s₂², sd = (n₁ − 1, n₂ − 1)F tablosunun alt kuyruğu için: F1−α(m, n) = 1 / Fα(n, m).
Sağa çarpık eğride iki kuyruk alanı eşit (0,025) ama kritik değerlerin ortalamaya uzaklığı eşit değil: alt ve üst değer tablodan ayrı okunur.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Dolum makinesinden alınan 21 şişede s² = 6,5 ml² bulunuyor. H₀: σ² = 4'e karşı H₁: σ² > 4, α = 0,05 için karar nedir? (χ²0,05; 20 = 31,41)

  1. χ² = 20 · 6,5 / 4 = 32,5, sd = 20.
  2. Sağ kuyruklu test: 32,5 > 31,41 ⇒ H₀ reddedilir.

Cevap: varyans 4 ml²'den büyüktür; makine ayar ister.

İki varyans testi yan yana
Ki-kare testiF testi
Hipotezσ² = σ₀²σ₁² = σ₂²
İstatistik(n − 1)s²/σ₀²s₁²/s₂²
sdn − 1(n₁ − 1, n₂ − 1)
H₀ altında beklenenyaklaşık n − 1yaklaşık 1
Varsayımnormal anakütleiki bağımsız normal anakütle
Akılda kalsın: Varyans sorusunda fark değil oran kurulur. χ²'de payda σ₀², pay (n − 1)s²; F'de genellikle büyük varyans paya yazılır, böylece yalnız üst kuyruk tablosu gerekir. İki yönlü F testinde üst kritik değer α/2'den okunur.
Sınavda

Nasıl sorulurs², n ve σ₀² verilip χ² değeri ya da karar istenir; iki örneklem varyansıyla F değeri ve serbestlik dereceleri sorulur.

Tuzak(n − 1) yerine n kullanmak, iki yönlü χ² testinde tek kritik değere bakmak ve F'nin serbestlik derecelerini yer değiştirmektir.

?Soru çöz

Normal dağılımlı bir anakütleden alınan 16 birimlik örneklemin varyansı 18'dir. H₀: σ² = 9'a karşı H₁: σ² ≠ 9 hipotezleri α = 0,05 düzeyinde sınanıyor (χ²0,975; 15 = 6,26; χ²0,025; 15 = 27,49; χ²0,005; 15 = 32,80). Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. χ² = 15 · 18 / 9 = 30, sd = 15; iki yönlü testte üst kritik değer χ²0,025 = 27,49 aşılmıştır. B (n − 1) yerine n = 16 kullanmış; C s²/σ₀² oranını istatistik sanmış; D α/2 = 0,005 kritik değerini almış, bu α = 0,01'lik testtir.

▭Boşluk doldurma F testi

A makinesinden 11 ölçümde s₁² = 18, B makinesinden 16 ölçümde s₂² = 6 bulundu. H₁: σ₁² > σ₂² için F = , payın serbestlik derecesi ve paydanınki 'tir. F0,05; 10, 15 = 2,54 olduğundan H₀ reddedilir.

31015110,33
HİPOTEZ TESTİ · TEOREM

Testin gücü ve en güçlü testler: Neyman–Pearson

İstatistik · Matematiksel İstatistik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTip I ve Tip II hata nedir, α, β ve testin gücü arasındaki ilişki nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıfır hipotezi H₀ sınanan iddiadır ve eşitlik içerir; H₁ onun karşıtıdır. Doğru olan H₀'ı reddetmek Tip I hatadır, olasılığı α (anlamlılık düzeyi); yanlış olan H₀'ı reddetmemek Tip II hatadır, olasılığı β. Testin gücü 1 − β, yani H₁ doğruyken H₀'ı reddetme olasılığıdır. Örneklem büyüklüğü sabitken α küçüldükçe β büyür.

Hipotezler ve hata türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Testin gücü nasıl hesaplanır, Neyman–Pearson lemması ve olabilirlik oranı testi nedir?

Kısa cevap: Testin gücü, H₁ doğruyken H₀'ı reddetme olasılığıdır (1 − β). Örneklem büyüklüğü, α ve gerçek fark büyüdükçe güç artar; σ büyüdükçe azalır. Neyman–Pearson lemmasına göre basit H₀'a karşı basit H₁ sınanırken, α düzeyindeki en güçlü test olabilirlik oranına dayanır. Olabilirlik oranı testinde −2 ln Λ, büyük örneklemde yaklaşık χ² dağılımına uyar.

Bir araştırma bütçesi 25 gözleme yetiyor. Gerçek fark küçükse bu test onu yakalayabilir mi, yoksa sonuç baştan "fark bulunamadı" olarak mı yazılmış?

Güç, H₁ altında ret bölgesinin olasılığıdır. Hesap iki adımdır: kritik değeri H₀ altında bul, sonra bu sınırın ötesinde kalma olasılığını H₁ altında hesapla. Gücü θ'nın fonksiyonu olarak yazarsak güç fonksiyonu π(θ) = P(H₀ red | θ) elde edilir; H₀ noktasında π(θ₀) = α'dır.

Çözümlü örnek

σ = 10 bilinen normal anakütlede n = 25 ile H₀: μ = 50'ye karşı H₁: μ > 50, α = 0,05 sınanıyor. Gerçek ortalama 54 ise testin gücü kaçtır? (Φ(−0,355) ≈ 0,361)

  1. Standart hata 10/√25 = 2; kritik değer c = 50 + 1,645 · 2 = 53,29.
  2. μ = 54 iken β = P(x̄ < 53,29) = Φ((53,29 − 54)/2) = Φ(−0,355) ≈ 0,361.
  3. Güç 1 − 0,361 ≈ 0,639.

Cevap: yaklaşık 0,64; gerçek 4 birimlik fark her üç denemeden yaklaşık birinde kaçırılır.

n = (zα + zβ)² σ²(μ₁ − μ₀)²Tek yönlü z testi; iki yönlüde zα yerine zα/2. Sonuç her zaman yukarı yuvarlanır.
Çözümlü örnek · örneklem büyüklüğü

Aynı testte 4 birimlik farkı 0,90 güçle yakalamak için kaç gözlem gerekir? (z0,05 = 1,645, z0,10 = 1,282)

  1. n = [(1,645 + 1,282) · 10 / 4]² = 7,32² ≈ 53,5.
  2. Yukarı yuvarla: 54 gözlem. 25 gözlemle güç 0,64'te kalıyordu.

Cevap: 54

Güç neye bağlı? (öteki koşullar sabit)
DeğişenGüçNeden
n artarartarstandart hata küçülür, eğriler daralır
α büyürartarret bölgesi genişler (Tip I riski artar)
Gerçek fark |μ₁ − μ₀| büyürartarH₁ eğrisi kritik değerden uzaklaşır
σ büyürazalıreğriler genişler, örtüşme artar
Tek yönlü test (doğru yönde)artarα tek kuyrukta toplanır

En güçlü test nasıl kurulur?

Tek bir parametre değeri belirten hipoteze basit, bir değer aralığı belirtene bileşik hipotez denir. En güçlü testi kurmanın yolu, hipotezlerin bu türüne bağlıdır.

Neyman–Pearson lemması en yalın durumu çözer: H₀: θ = θ₀'a karşı H₁: θ = θ₁ sınanırken, olabilirlik oranı L(θ₁)/L(θ₀) bir k sınırını aşınca H₀'ı reddeden test, aynı α'daki testlerin en güçlüsüdür.

Bu ret bölgesi θ₁'in değerine bağlı değilse (normal ortalamada her μ₁ > μ₀ için aynı x̄ > c kuralı) aynı test bütün tek yönlü H₁'e karşı en güçlüdür; buna düzgün en güçlü test denir.

Hangi durumda hangi en güçlü test?
TestHipotez türüRet kuralı
Neyman–Pearsonbasit H₀, basit H₁L(θ₁)/L(θ₀) > k
Düzgün en güçlübasit H₀, tek yönlü bileşik H₁ret bölgesi θ₁'e bağlı değil (x̄ > c)
Olabilirlik oranı testibileşik H₀ ya da bileşik H₁Λ = supH₀ L / sup L küçükse (0 ≤ Λ ≤ 1); büyük n'de −2 ln Λ ≈ χ², sd = H₀'ın kısıtladığı parametre sayısı
Akılda kalsın: Güç = H₁ altında ret olasılığı; kritik değer H₀'dan, olasılık H₁'den hesaplanır. Gücü artıranlar: n, α, fark; azaltan: σ. En güçlü testin anahtarı olabilirlik oranıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurKritik değer ve gerçek parametre verilip β ya da güç hesaplatılır; öncüllü sorularda gücü etkileyen etkenler yoklanır; Neyman–Pearson ve olabilirlik oranı testinin tanımı sorulur.

TuzakKritik değeri H₁ altında kurmak, güç ile 1 − α'yı karıştırmak ve gerçek parametre H₀'a yaklaştıkça gücün arttığını sanmaktır.

?Soru çöz

Ortalamaya ilişkin tek yönlü bir z testinde diğer koşullar sabitken aşağıdaki değişikliklerden hangileri testin gücünü artırır?
I. Gerçek ortalamanın H₀'daki değere yaklaşması
II. Örneklem büyüklüğünün artırılması
III. Anlamlılık düzeyinin 0,01'den 0,05'e çıkarılması

✓ D. II: standart hata küçülür, H₁ dağılımı ret bölgesine daha çok taşar. III: ret bölgesi genişler, β küçülür. I yanlıştır: gerçek değer μ₀'a yaklaştıkça iki dağılım üst üste biner, güç α'ya iner. A ve C I'deki yönü ters okur; A ve B örneklem büyüklüğünün, A ve C anlamlılık düzeyinin etkisini atlar.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ↔ tanım

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir kalite kontrol görevlisi ürünleri tek tek inceliyor; her ürünün kusurlu olma olasılığı bağımsız olarak 0,1'dir. X, ilk kusurlu ürün bulunana kadar incelenen ürün sayısıdır. İlk 4 ürün kusursuz çıktığına göre en az 7 ürün incelenmesi gerekme olasılığı kaçtır?

✓ A. "En az 7" = X > 6; belleksizlikle P(X > 6 | X > 4) = P(X > 2) = 0,9² = 0,81. B "en az 7"yi X > 7 sanıp üç ürün saymış (0,9³); C koşulu yok sayıp P(X > 6) = 0,9⁶ hesaplamış; D tam 7. üründe bulunma olasılığını (0,9² · 0,1) vermiş.Kaynak: Kesikli dağılımlar · Geometrik ve negatif binom

?Soru 2

İki durumlu bir Markov zincirinin geçiş matrisinin birinci satırı (0,6; 0,4), ikinci satırı (0,2; 0,8)'dir. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Durağan dağılım (1/3; 2/3)'tür.
II. 1. durumdan başlayan zincirin iki adım sonra 1. durumda olma olasılığı 0,36'dır.
III. 2. durum soğurucu durumdur.

✓ A. Denge: 0,4π₁ = 0,2π₂ ve π₁ + π₂ = 1 ⇒ (1/3; 2/3) (I). II yanlıştır: P²₁₁ = 0,6 · 0,6 + 0,4 · 0,2 = 0,44; 0,36 yalnız iki adım yerinde kalma yoludur. III yanlıştır: p₂₂ = 0,8 ≠ 1. B ikinci yolu unutmuş; C ve D en büyük olasılıklı durumu soğurucu sanmış.Kaynak: Sürekli dağılımlar ve stokastik süreçler · Markov zinciri ve Poisson süreci

?Soru 3

Düzgün(0, θ) dağılımından alınan bir örneklemde 2, 8, 5, 3, 7 değerleri gözlenmiştir. θ'nın momentler yöntemiyle tahmini ve en çok olabilirlik tahmini sırasıyla kaçtır?

✓ A. x̄ = 5 ve E(X) = θ/2 ⇒ θ̃ = 10; L(θ) = θ⁻⁵, θ ≥ 8'de azalan ⇒ θ̂ = max = 8. B x̄'ı doğrudan θ sanmış (θ/2'yi unutmuş); C iki yöntemin aynı sonucu verdiğini varsaymış; D iki tahmini yer değiştirmiş.Kaynak: Örnekleme dağılımları ve tahmin · Momentler yöntemi ve EÇOT

?Soru 4

X ~ Binom(400; 0,2) olduğuna göre süreklilik düzeltmesiyle normal yaklaşım kullanılarak P(X ≥ 90) yaklaşık kaçtır? (Φ(1,19) = 0,8830; Φ(1,25) = 0,8944; Φ(1,31) = 0,9049)

✓ C. μ = 80, σ = √64 = 8; P(X ≥ 90) ≈ P(Y > 89,5), z = 9,5/8 ≈ 1,19, sonuç 1 − 0,8830 = 0,1170. A süreklilik düzeltmesini atlamış (z = 1,25); B düzeltmeyi ters yöne yapmış (90,5, z ≈ 1,31); D Φ değerini cevap sanmış, sağ kuyruğa geçmemiş.Kaynak: Sürekli dağılımlar ve stokastik süreçler · Büyük sayılar yasası ve merkezi limit teoremi

?Soru 5

Standart sapması 15 olduğu bilinen bir anakütlenin ortalaması %95 güvenle, hata payı en çok 3 birim olacak biçimde tahmin edilecektir. Buna göre en az kaç gözlem gerekir? (z0,025 = 1,96; z0,05 = 1,645)

✓ D. n = (1,96 · 15/3)² = 96,04, yukarı yuvarlanır. A iki yönlü aralıkta tek yönlü z0,05 kullanmış ((1,645 · 5)² ≈ 67,7); B aşağı yuvarlamış, 96 gözlemde hata payı 3'ü aşar; C karesini almamış (9,8 ≈ 10).Kaynak: Örnekleme dağılımları ve tahmin · Güven aralıkları ve örneklem büyüklüğü

?Soru 6

t, χ² ve F dağılımlarına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. T ~ tk ise T² ~ F(1, k)'dır.
II. χ²k dağılımının varyansı k'dır.
III. Serbestlik derecesi büyüdükçe t dağılımı standart normal dağılıma yaklaşır.

✓ C. I: T² = Z²/(V/k), pay χ²1 olduğundan F(1, k). III: paydadaki V/k, k büyüdükçe 1'e yaklaşır. II yanlıştır: χ²k'nın ortalaması k, varyansı 2k'dır. A III'ü atlar; B ve D ortalama ile varyansı karıştırır.Kaynak: Örnekleme dağılımları ve tahmin · t, χ² ve F dağılımları

?Soru 7

Binom dağılımına sahip bir X rastgele değişkeni için E(X) = 6 ve Var(X) = 4,2 olduğuna göre dağılımın parametreleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 1 − p = 4,2/6 = 0,7, p = 0,3, n = 6/0,3 = 20. A p ile 1 − p'yi karıştırmış (ortalama 14 olurdu); C n'yi Var/p ile bulmuş, (1 − p) çarpanını unutmuş; D ortalamayı n sanmış.Kaynak: Kesikli dağılımlar · Binom dağılımı

?Soru 8

X'in olasılık yoğunluk fonksiyonu 0 ≤ x ≤ 4 için f(x) = k(4 − x), diğer yerlerde 0'dır. Buna göre P(X ≤ 2) kaçtır?

✓ C. Toplam alan 8k = 1, k = 1/8; P(X ≤ 2) = ∫₀² (4 − x)/8 dx = 6/8 = 0,75. A dağılımı düzgün sanmış (2/4); B öteki kuyruğu, P(X > 2)'yi hesaplamış (aynı sayı f(2)'dir, yoğunluk olasılık sanılırsa da çıkar); D k'yı olasılık sanmış.Kaynak: Sürekli dağılımlar ve stokastik süreçler · Olasılık yoğunluk fonksiyonu, sürekli düzgün

?Soru 9

X'in olasılık fonksiyonu x = 1, 2, 3, 4 için p(x) = x/10, diğer değerlerde 0'dır. Buna göre Var(2X + 1) kaçtır?

✓ D. E(X) = 3, E(X²) = (1 + 8 + 27 + 64)/10 = 10, Var(X) = 10 − 9 = 1; Var(2X + 1) = 2² · 1 = 4. A katsayının karesini almamış; B sabit 1'i varyansa eklemiş; C E(X²)'yi varyans sanmış.Kaynak: Kesikli dağılımlar · Olasılık fonksiyonu, Bernoulli, kesikli düzgün

?Soru 10

X₁, X₂, X₃ ortalaması μ, varyansı σ² olan bir anakütleden bağımsız gözlemlerdir. W₁ = (X₁ + X₂)/2, W₂ = (2X₁ + X₂ + X₃)/4 ve W₃ = X₁ + X₂ − X₃ tahmin edicileri için aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Üçü de μ için yansızdır.
II. W₂, W₁'den daha etkindir.
III. W₃'ün varyansı σ²'dir.

✓ B. I: katsayı toplamları 1, 1 ve 1 − 1 + 1 = 1. II: Var(W₁) = σ²/2, Var(W₂) = (4 + 1 + 1)σ²/16 = 3σ²/8 daha küçük. III yanlıştır: Var(W₃) = (1 + 1 + 1)σ² = 3σ²; eksi katsayının karesi de 1'dir. A II'yi atlar; C ve D eksi işaretin varyansı azalttığını sanır.Kaynak: Örnekleme dağılımları ve tahmin · Yansızlık, yan ve HKO
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hipotez testleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →