Zaman serisinin bileşenleri: trend, mevsim, konjonktür, düzensiz
İstatistik · Zaman Serileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBasit doğrusal regresyonda en küçük kareler yöntemiyle eğim ve sabit terim nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Korelasyon ve regresyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Basit doğrusal regresyon modeli Y = β₀ + β₁X + ε'dir. En küçük kareler (EKK) yöntemi, artıkların kareleri toplamını en küçük yapan doğruyu seçer: b₁ = Sxy/Sxx, b₀ = ȳ − b₁x̄. Bu doğru her zaman (x̄, ȳ) noktasından geçer ve artıkların toplamı sıfırdır. Eğim korelasyona bağlıdır: b₁ = r · sy/sx.
Basit doğrusal regresyon ve EKK
✎Konu anlatımı
Zaman serisinin bileşenleri nelerdir, toplamsal ve çarpımsal model farkı nedir, doğrusal trend nasıl bulunur?
Kısa cevap: Bir zaman serisi dört bileşene ayrılır: trend (T, uzun dönemli yön), mevsimsel dalgalanma (M, bir yıl içinde düzenli tekrar), konjonktürel dalgalanma (K, birkaç yıla yayılan iniş çıkış) ve düzensiz hareket (D). Toplamsal model Y = T + M + K + D, çarpımsal model Y = T · M · K · D'dir. Doğrusal trend, zaman t açıklayıcı alınarak EKK ile bulunur: T̂ = a + bt.Bir belediyenin su satışları her yaz zirve yapıyor, yıllar içinde de artıyor. Bu yıl ağustostaki artış, kentin büyümesinden mi yoksa yalnızca yaz olmasından mı?
Zaman serisinde gözlemler bağımsız değildir: bu ayın değeri geçen ayınkine benzer. Bu yüzden önce seriyi oluşturan hareketler ayrılır. Trend nüfus artışı gibi yavaş ve kalıcı yönü, mevsim yaz-kış ya da bayram gibi takvime bağlı ve her yıl tekrarlayan dalgayı, konjonktür ekonomideki genişleme-daralma gibi süresi düzensiz, yıllara yayılan dalgayı, düzensiz bileşen ise grev, deprem, bir defalık olaylar gibi öngörülemeyen kalıntıyı taşır.
Mevsim dalgasının genliği seriyle birlikte büyüyorsa (kent büyüdükçe yaz-kış farkı da büyüyor) çarpımsal model uygundur: mevsim etkisi trendin yüzdesidir (yazın trendin %130'u gibi). Genlik sabitse toplamsal model yeter: mevsim etkisi birim cinsinden sabit bir eklemedir.
Trendin EKK ile bulunması
Korelasyon ve regresyon sayfasında gördüğümüz EKK, zaman t açıklayıcı alınarak trende uygulanır. Hesabı kolaylaştırmak için tek sayıda dönemde t ortadan −2, −1, 0, 1, 2 diye kodlanır; Σt = 0 olunca normal denklemler ayrışır: a = ȳ, b = Σty/Σt². Seri sabit bir yüzdeyle büyüyorsa üstel trend ln Y = a + bt kurulur; eb − 1 dönemlik büyüme oranıdır.
Bir il müdürlüğüne 2021–2025'te gelen başvurular (bin): 10, 12, 15, 16, 19. Doğrusal trendi bulun; 2026 için tahmin nedir?
- t = −2, −1, 0, 1, 2; Σt² = 10. Σty = −20 − 12 + 0 + 16 + 38 = 22.
- b = 22/10 = 2,2, a = 72/5 = 14,4 ⇒ T̂ = 14,4 + 2,2t (t = 0: 2023).
- 2026'da t = 3: 14,4 + 6,6 = 21.
Cevap: yılda 2,2 bin artış; 2026 tahmini 21 bin başvuru.
Nasıl sorulurBir olay verilip hangi bileşene ait olduğu sorulur; kodlanmış t ile trend denklemi ve bir sonraki dönem tahmini istenir.
TuzakKonjonktürü mevsimle karıştırmak (süre bir yıldan uzun ve düzensizse konjonktür), kodlamada tahmin dönemine yanlış t vermek ve genliği büyüyen seride toplamsal model kurmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme bileşen ↔ örnek
?Soru çöz
Bir kurumun 2021–2025 yıllarındaki satışları (milyon TL) 8, 9, 12, 13 ve 18'dir. Yıllar ortadan t = −2, −1, 0, 1, 2 diye kodlanarak EKK ile doğrusal trend kurulursa 2026 yılı için trend tahmini kaçtır?