Zaman serileri ve indeksler: trend, mevsimsellik, ARIMA, Laspeyres ve Paasche

Zamana göre sıralanmış verinin bileşenleri, düzeltme ve öngörü yöntemleri, durağanlık ve ARIMA modelleri; fiyat ve miktar indeksleriyle değişimi ölçmek.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ZAMAN SERİSİ · MODEL

Zaman serisinin bileşenleri: trend, mevsim, konjonktür, düzensiz

İstatistik · Zaman Serileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit doğrusal regresyonda en küçük kareler yöntemiyle eğim ve sabit terim nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Korelasyon ve regresyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Basit doğrusal regresyon modeli Y = β₀ + β₁X + ε'dir. En küçük kareler (EKK) yöntemi, artıkların kareleri toplamını en küçük yapan doğruyu seçer: b₁ = Sxy/Sxx, b₀ = ȳ − b₁x̄. Bu doğru her zaman (x̄, ȳ) noktasından geçer ve artıkların toplamı sıfırdır. Eğim korelasyona bağlıdır: b₁ = r · sy/sx.

Basit doğrusal regresyon ve EKK

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zaman serisinin bileşenleri nelerdir, toplamsal ve çarpımsal model farkı nedir, doğrusal trend nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir zaman serisi dört bileşene ayrılır: trend (T, uzun dönemli yön), mevsimsel dalgalanma (M, bir yıl içinde düzenli tekrar), konjonktürel dalgalanma (K, birkaç yıla yayılan iniş çıkış) ve düzensiz hareket (D). Toplamsal model Y = T + M + K + D, çarpımsal model Y = T · M · K · D'dir. Doğrusal trend, zaman t açıklayıcı alınarak EKK ile bulunur: T̂ = a + bt.

Bir belediyenin su satışları her yaz zirve yapıyor, yıllar içinde de artıyor. Bu yıl ağustostaki artış, kentin büyümesinden mi yoksa yalnızca yaz olmasından mı?

Zaman serisinde gözlemler bağımsız değildir: bu ayın değeri geçen ayınkine benzer. Bu yüzden önce seriyi oluşturan hareketler ayrılır. Trend nüfus artışı gibi yavaş ve kalıcı yönü, mevsim yaz-kış ya da bayram gibi takvime bağlı ve her yıl tekrarlayan dalgayı, konjonktür ekonomideki genişleme-daralma gibi süresi düzensiz, yıllara yayılan dalgayı, düzensiz bileşen ise grev, deprem, bir defalık olaylar gibi öngörülemeyen kalıntıyı taşır.

Mevsim dalgasının genliği seriyle birlikte büyüyorsa (kent büyüdükçe yaz-kış farkı da büyüyor) çarpımsal model uygundur: mevsim etkisi trendin yüzdesidir (yazın trendin %130'u gibi). Genlik sabitse toplamsal model yeter: mevsim etkisi birim cinsinden sabit bir eklemedir.

Seri her yıl aynı çeyrekte tepe yapar (mevsim) ve tepeler yıldan yıla biraz yükselir (trend). Bu seri bir sonraki konudaki mevsim indeksi örneğinde kullanılacak.Görsel: Sınav Defteri

Trendin EKK ile bulunması

Korelasyon ve regresyon sayfasında gördüğümüz EKK, zaman t açıklayıcı alınarak trende uygulanır. Hesabı kolaylaştırmak için tek sayıda dönemde t ortadan −2, −1, 0, 1, 2 diye kodlanır; Σt = 0 olunca normal denklemler ayrışır: a = ȳ, b = Σty/Σt². Seri sabit bir yüzdeyle büyüyorsa üstel trend ln Y = a + bt kurulur; eb − 1 dönemlik büyüme oranıdır.

Çözümlü örnek

Bir il müdürlüğüne 2021–2025'te gelen başvurular (bin): 10, 12, 15, 16, 19. Doğrusal trendi bulun; 2026 için tahmin nedir?

  1. t = −2, −1, 0, 1, 2; Σt² = 10. Σty = −20 − 12 + 0 + 16 + 38 = 22.
  2. b = 22/10 = 2,2, a = 72/5 = 14,4 ⇒ T̂ = 14,4 + 2,2t (t = 0: 2023).
  3. 2026'da t = 3: 14,4 + 6,6 = 21.

Cevap: yılda 2,2 bin artış; 2026 tahmini 21 bin başvuru.

Akılda kalsın: T uzun yön, M yıl içi düzenli, K yıllara yayılan dalga, D rastgele. Genlik büyüyorsa çarpımsal, sabitse toplamsal. Ortadan kodlamada a = ȳ, b = Σty/Σt².
Sınavda

Nasıl sorulurBir olay verilip hangi bileşene ait olduğu sorulur; kodlanmış t ile trend denklemi ve bir sonraki dönem tahmini istenir.

TuzakKonjonktürü mevsimle karıştırmak (süre bir yıldan uzun ve düzensizse konjonktür), kodlamada tahmin dönemine yanlış t vermek ve genliği büyüyen seride toplamsal model kurmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme bileşen ↔ örnek

?Soru çöz

Bir kurumun 2021–2025 yıllarındaki satışları (milyon TL) 8, 9, 12, 13 ve 18'dir. Yıllar ortadan t = −2, −1, 0, 1, 2 diye kodlanarak EKK ile doğrusal trend kurulursa 2026 yılı için trend tahmini kaçtır?

✓ D. Σty = −16 − 9 + 0 + 13 + 36 = 24, b = 24/10 = 2,4, a = 60/5 = 12; 2026'da t = 3: 12 + 7,2 = 19,2. A son gözlemi tahmin sanmış; B 2026'ya t = 4 vermiş; C t = 1'i (2024) kullanmış.
ZAMAN SERİSİ · YÖNTEM

Hareketli ortalama ve mevsim indeksi: mevsimden arındırmak

İstatistik · Zaman Serileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZaman serisinin bileşenleri nelerdir, toplamsal ve çarpımsal model farkı nedir, doğrusal trend nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir zaman serisi dört bileşene ayrılır: trend (T, uzun dönemli yön), mevsimsel dalgalanma (M, bir yıl içinde düzenli tekrar), konjonktürel dalgalanma (K, birkaç yıla yayılan iniş çıkış) ve düzensiz hareket (D). Toplamsal model Y = T + M + K + D, çarpımsal model Y = T · M · K · D'dir. Doğrusal trend, zaman t açıklayıcı alınarak EKK ile bulunur: T̂ = a + bt.

Bileşenler ve trend

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Merkezlenmiş hareketli ortalama ve oran-hareketli ortalama yöntemiyle mevsim indeksi nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Mevsim uzunluğu kadar dönemin hareketli ortalaması mevsim ve düzensiz etkiyi süzer, trend ve konjonktürü bırakır. Dönem sayısı çiftse (4 çeyrek, 12 ay) ardışık iki ortalamanın ortalaması alınarak merkezlenir. Oran–hareketli ortalama yönteminde gözlem merkezlenmiş ortalamaya bölünür; aynı mevsimin oranları ortalanıp toplamları 400 (aylıkta 1.200) olacak biçimde düzeltilir. Mevsimden arındırılmış değer Y/M × 100'dür.

Kargo şirketinin üçüncü çeyrek gönderileri 54 bin. Yılın en kalabalık çeyreğinde bu sayı iyi mi, kötü mü?

Dört çeyreğin ortalaması alınınca her mevsimden bir gözlem girer; yüksek ve düşük çeyrekler birbirini dengeler, geriye mevsimsiz bir düzey kalır. Ama dört sayının ortası 2. ile 3. çeyreğin arasına düşer, hiçbir gözlemle hizalanmaz. Ardışık iki dört dönemlik ortalamanın ortalaması alınınca değer bir çeyreğin tam üstüne oturur: merkezlenmiş hareketli ortalama. Tek sayıda dönemde (ör. 3 ya da 5) merkezleme gerekmez.

MOt = ½ [ Yt−2 + … + Yt+14 + Yt−1 + … + Yt+24 ] oran = Yt/MOt arındırılmış = Y/M × 100Çarpımsal modelde Y/MO = M · D; aynı çeyreğin oranları ortalanınca D büyük ölçüde silinir.
Çözümlü örnek

Çeyreklik gönderiler (bin): 2024: 20, 30, 50, 20; 2025: 24, 34, 54, 24. Mevsim indekslerini bulun; 2025 Ç3'ün mevsimden arındırılmış değeri nedir?

  1. Dört dönemlik ortalamalar: 30, 31, 32, 33, 34. Merkezlenmiş: 2024 Ç3 30,5; Ç4 31,5; 2025 Ç1 32,5; Ç2 33,5.
  2. Oranlar: Ç3 50/30,5 ≈ 1,639; Ç4 20/31,5 ≈ 0,635; Ç1 24/32,5 ≈ 0,738; Ç2 34/33,5 ≈ 1,015. Toplam ≈ 4,028.
  3. Toplamı 4'e çeken çarpan 4/4,028: indeksler Ç1 73,3; Ç2 100,8; Ç3 162,8; Ç4 63,1 (toplam 400).
  4. 2025 Ç3: 54/1,628 ≈ 33,2.

Cevap: üçüncü çeyrek normalin %62,8 üstündedir; mevsimden arındırılınca 54 bin, yaklaşık 33,2 binlik bir düzeye karşılık gelir.

Gerçek uygulamada her çeyrek için birkaç yılın oranı bulunur ve ortalaması (ya da aykırı değerleri dışarıda bırakmak için medyanı) alınır. İki yıllık veride her çeyreğin tek oranı olduğu için örnekte doğrudan kullanıldı.

Mevsim indeksinin okunuşu (çarpımsal model)
İndeksAnlamı
100mevsim etkisi yok
162,8bu çeyrek, mevsimsiz düzeyin %62,8 üstünde
63,1bu çeyrek, mevsimsiz düzeyin %36,9 altında
Toplamçeyreklikte 400, aylıkta 1.200 (ortalama 100)
Akılda kalsın: Çift dönemde iki kez ortala (merkezle). Oran = Y ÷ MO; indeksler toplamı 400 (1.200). Arındırma = Y ÷ indeks × 100. Toplamsal modelde oran yerine fark Y − MO, farkların toplamı 0.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir çeyreklik seri verilip merkezlenmiş hareketli ortalama ya da bir oran istenir; ham indeksler verilip düzeltilmiş indeks hesaplatılır; indeksle arındırılmış değer sorulur.

TuzakÇift dönemde merkezlemeyi unutmak, düzeltmede çarpanı ters kurmak (toplam/400) ve arındırırken indekse bölmek yerine çarpmaktır.

?Soru çöz

Çeyreklik bir seride oran–hareketli ortalama yöntemiyle bulunan ham mevsim indeksleri sırasıyla 90, 120, 110 ve 84'tür. İndeksler toplamı 400 olacak biçimde düzeltilirse 2. çeyreğin mevsim indeksi yaklaşık kaçtır?

✓ B. Ham toplam 404; her indeks 400/404 ile çarpılır: 120 · 400/404 ≈ 118,8. A düzeltmeyi atlamış; C çarpanı ters kurmuş (120 · 404/400); D fazlalığı (4) yalnız bu çeyrekten düşmüş, oysa düzeltme her çeyreğe orantılı dağıtılır.

↕Sırala oran–hareketli ortalama

  1. Her gözlemi kendi merkezlenmiş ortalamasına böl
  2. Dört dönemlik hareketli ortalamaları hesapla
  3. İndeksleri toplamları 400 olacak biçimde düzelt
  4. Ardışık iki ortalamanın ortalamasıyla merkezle
  5. Aynı çeyreğe ait oranların ortalamasını al
ZAMAN SERİSİ · YÖNTEM

Üstel düzeltme ve öngörü hataları: MAD, MSE, MAPE

İstatistik · Zaman Serileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkezlenmiş hareketli ortalama ve oran-hareketli ortalama yöntemiyle mevsim indeksi nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mevsim uzunluğu kadar dönemin hareketli ortalaması mevsim ve düzensiz etkiyi süzer, trend ve konjonktürü bırakır. Dönem sayısı çiftse (4 çeyrek, 12 ay) ardışık iki ortalamanın ortalaması alınarak merkezlenir. Oran–hareketli ortalama yönteminde gözlem merkezlenmiş ortalamaya bölünür; aynı mevsimin oranları ortalanıp toplamları 400 (aylıkta 1.200) olacak biçimde düzeltilir. Mevsimden arındırılmış değer Y/M × 100'dür.

Hareketli ortalama ve mevsim indeksi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit üstel düzeltmede α'nın etkisi nedir, Holt ve Winters yöntemleri ne zaman kullanılır, MAD, MSE ve MAPE nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Basit üstel düzeltmede yeni öngörü, son gözlem ile son öngörünün ağırlıklı ortalamasıdır: Ft+1 = αYt + (1 − α)Ft, 0 < α ≤ 1. α büyükse öngörü son değişime hızlı uyar, küçükse daha düzgün olur. Trendli seride Holt (iki sabit), trendli ve mevsimli seride Winters (üç sabit) kullanılır. Öngörüler MAD, MSE ve MAPE ile karşılaştırılır; üçünde de küçük olan iyidir.

Bir hastanenin günlük acil başvuruları gürültülü. Yarın için öngörü yaparken bugünkü sayıya mı, geçen haftanın ortalamasına mı güvenmeli?

Hareketli ortalama son k gözleme eşit ağırlık verir, daha eskilere sıfır. Üstel düzeltme bütün geçmişi kullanır ama ağırlıklar geriye doğru geometrik azalır: son gözlem α, bir önceki α(1 − α), daha önceki α(1 − α)² … ağırlık alır. α = 1 olunca öngörü son gözlemin kendisidir (saf öngörü); α küçüldükçe geçmiş daha uzun hatırlanır ve tek bir uç değer öngörüyü az sarsar.

Ft+1 = αYt + (1 − α)Ft = Ft + αet MAD = Σ|et|/n MSE = Σet²/n MAPE = (100/n) Σ|et/Yt|et = Yt − Ft. İkinci yazım: yeni öngörü, eski öngörü + hatanın α kadarı.
Çözümlü örnek

α = 0,2, ilk öngörü F₁ = 100; gözlemler Y₁ = 110, Y₂ = 95, Y₃ = 120. F₂, F₃, F₄ ile MAD, MSE ve MAPE nedir?

  1. F₂ = 0,2 · 110 + 0,8 · 100 = 102; F₃ = 0,2 · 95 + 0,8 · 102 = 100,6; F₄ = 0,2 · 120 + 0,8 · 100,6 ≈ 104,5.
  2. Hatalar: 10; −7; 19,4. MAD = 36,4/3 ≈ 12,1, MSE = (100 + 49 + 376,4)/3 ≈ 175,1.
  3. MAPE = (10/110 + 7/95 + 19,4/120)/3 · 100 ≈ %10,9.

Cevap: dördüncü gün öngörüsü yaklaşık 104,5; ortalama mutlak hata 12,1, ortalama yüzde hata %10,9.

Durum → öngörü yöntemi
Serinin yapısıYöntem
Trend ve mevsim yok, düzey yavaş kayıyorbasit üstel düzeltme ya da hareketli ortalama
Trend var, mevsim yokHolt (düzey için α, eğim için β sabiti) ya da trend doğrusu
Trend ve mevsim varWinters (α, β, γ) ya da mevsim indeksi + trend
Durağan seri, otokorelasyon örüntüsü belirginARMA
Trendli ya da birim köklü serifark alıp ARIMA

MSE

  • Hataların karesi: büyük hatayı çok cezalandırır.
  • Birimi verinin biriminin karesi; kökü RMSE.

MAPE

  • Yüzde olarak: farklı ölçekli seriler karşılaştırılır.
  • Y sıfıra yakınsa anlamsızlaşır.
Akılda kalsın: Yeni öngörü = eski öngörü + α × hata. α büyük → hızlı ama oynak; küçük → düzgün ama gecikmeli. Basit / Holt / Winters = 1 / 2 / 3 sabit. MAD mutlak, MSE kare, MAPE yüzde.
Sınavda

Nasıl sorulurα, son gözlem ve son öngörü verilip yeni öngörü istenir; bir hata dizisinden MAD, MSE ya da MAPE hesaplatılır; trend ve mevsim durumuna göre yöntem seçtirilir.

TuzakΑ'yı öngörüye, (1 − α)'yı gözleme vermek, MAD'de işaretli hataları toplamak (artı ve eksi birbirini götürür) ve büyük α'yı daha düzgün öngörü sanmaktır.

▭Boşluk doldurma üstel düzeltme

α = 0,3 ile basit üstel düzeltme uygulanan bir seride t döneminin öngörüsü 50, gerçekleşen değer 60'tır. Bu dönemin öngörü hatası ve t + 1 dönemi için öngörü olur.

10535760

?Soru çöz

Bir öngörü yönteminin dört dönemdeki hataları (gerçekleşen − öngörü) sırasıyla 4, −2, 6 ve −4'tür. Bu yöntemin ortalama mutlak sapması (MAD) ve hata kareler ortalaması (MSE) aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. MAD = (4 + 2 + 6 + 4)/4 = 4; MSE = (16 + 4 + 36 + 16)/4 = 18. A işaretli hataları ortalamış (1), artı ve eksiler birbirini götürmüş; B MSE yerine karekökünü (RMSE) vermiş; D kareler toplamını n'e bölmeyi unutmuş.
ZAMAN SERİSİ · MODEL

Durağanlık ve ARIMA: ACF ve PACF ile model seçmek

İstatistik · Zaman Serileri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGauss–Markov varsayımları nelerdir; çoklu doğrusal bağlantı, değişen varyans ve otokorelasyon nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Korelasyon ve regresyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gauss–Markov teoremine göre model parametrelerde doğrusalsa, hataların beklenen değeri sıfır ve varyansı sabitse, hatalar birbiriyle ilişkisizse ve açıklayıcılar arasında tam doğrusal bağlantı yoksa EKK tahmin edicisi en iyi doğrusal yansız tahmin edicidir (EDYT; İngilizce BLUE). Normallik bu teorem için gerekmez; küçük örneklemde t ve F testleri için gerekir.

Gauss–Markov ve varsayım ihlalleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Durağan zaman serisi nedir, AR, MA ve ARIMA modelleri ACF ve PACF ile nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Zayıf durağan seride ortalama ve varyans sabittir, iki gözlem arasındaki kovaryans yalnız aradaki gecikmeye bağlıdır. AR(p) sürecinde PACF p. gecikmeden sonra kesilir, ACF yavaşça sönümlenir; MA(q) sürecinde ACF q'dan sonra kesilir, PACF sönümlenir. Durağan olmayan seri d kez fark alınarak durağanlaştırılır: ARIMA(p, d, q). Birim kök ADF testiyle sınanır; H₀ "birim kök var"dır.

Bir ilin aylık elektrik tüketimi yıllar içinde artıyor. Geçen ayın değeri bu ayı ne kadar açıklar, ve sıradan bir regresyon burada neden yanıltabilir?

Korelasyon ve regresyon sayfasında gördüğümüz otokorelasyon, regresyonda hatalarda istenmeyen bir sorundu. Zaman serisi modellerinde ise bilginin kaynağıdır: serinin kendi geçmişiyle korelasyonu otokorelasyon fonksiyonu (ACF, ρk) ile, arada kalan gecikmelerin etkisi çıkarıldıktan sonraki doğrudan ilişki kısmi otokorelasyon fonksiyonu (PACF) ile ölçülür. Bütün gecikmelerde otokorelasyonu sıfır, ortalaması sıfır ve varyansı sabit olan seri beyaz gürültüdür: tahmin edilecek bir şey kalmamıştır.

Bu araçlar yalnız durağan seride anlamlıdır. Sürekli dağılımlar ve stokastik süreçler sayfasında gördüğümüz rastgele yürüyüş, Yt = Yt−1 + εt, durağan değildir: varyansı zamanla büyür. Ama birinci farkı ΔYt = εt beyaz gürültüdür. Böyle serilere birim köklü denir; bir kez fark alınca durağanlaşanlar d = 1'dir.

AR(1): Yt = c + φYt−1 + εt, |φ| < 1 ρk = φk μ = c/(1 − φ) MA(1): Yt = μ + εt + θεt−1, ρ₁ = θ/(1 + θ²), ρk≥2 = 0φ = 1 rastgele yürüyüştür (birim kök); |φ| < 1 durağanlık koşuludur.
AR(1)'de bugünkü değer dünkünü, dünkü evvelkini taşıdığı için korelasyon uzak gecikmelere φk olarak sızar. MA(1)'de yalnız bir önceki şok hatırlanır; ikinci gecikmeden sonra ACF sıfırdır. PACF'de bu iki örüntü yer değiştirir.Görsel: Sınav Defteri
ACF ve PACF ile model tanıma
SüreçACFPACF
AR(p)yavaşça (geometrik ya da dalgalı) sönümlenirp. gecikmeden sonra kesilir
MA(q)q. gecikmeden sonra kesilirsönümlenir
ARMA(p, q)sönümlenirsönümlenir
Beyaz gürültübütün gecikmelerde ≈ 0≈ 0
Birim kök (rastgele yürüyüş)çok yavaş azalır, 1'e yakın başlar1. gecikmede ≈ 1
Çözümlü örnek

Yt = 4 + 0,8Yt−1 + εt sürecinin ortalaması ve ρ₂ nedir? Seri durağan mıdır?

  1. |0,8| < 1 ⇒ durağan.
  2. μ = 4/(1 − 0,8) = 20; ρ₂ = 0,8² = 0,64.

Cevap: ortalama 20, iki dönem arası otokorelasyon 0,64; φ = 1 olsaydı birim kök olurdu ve ortalama tanımsız kalırdı.

Box–Jenkins yaklaşımı üç adımdır: tanımlama (durağanlaştır, ACF/PACF'den p ve q'yu seç), tahmin, tanı denetimi (artıklar beyaz gürültü mü?). Birim kökün resmî sınaması genişletilmiş Dickey–Fuller (ADF) testidir; H₀ reddedilemezse seri fark alınarak modellenir. Fark alınmadan durağan olmayan iki seri birbirine regresse edilirse yüksek R² ve anlamlı t'ler çıkabilir, ama ilişki sahtedir.

Akılda kalsın: AR → PACF kesilir; MA → ACF kesilir (harf ile kesilen fonksiyon çapraz). |φ| < 1 durağan, φ = 1 birim kök. ARIMA(p, d, q): d fark sayısı. ADF'de H₀ birim kök.
Sınavda

Nasıl sorulurACF/PACF örüntüsü anlatılıp model sorulur; AR(1) katsayısından durağanlık, ortalama ya da ρk hesaplatılır; ARIMA(p, d, q)'daki harflerin anlamı ve ADF'nin sıfır hipotezi sorulur.

TuzakAR ile MA'nın kesilme örüntüsünü ters çevirmek, ADF'de H₀'ı "durağandır" sanmak ve rastgele yürüyüşü durağan saymaktır.

?Soru çöz

Durağan bir zaman serisinin örneklem otokorelasyonları gecikme arttıkça geometrik biçimde azalmakta, kısmi otokorelasyonları ise yalnız birinci gecikmede anlamlı, sonrakilerde sıfıra yakın bulunmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Seriye MA(1) modeli uygundur.
II. Seriye AR(1) modeli uygundur.
III. Modeldeki φ katsayısının mutlak değeri 1'den küçüktür.

✓ D. II: ACF sönümlenip PACF birinci gecikmeden sonra kesiliyorsa süreç AR(1)'dir. III: seri durağan olduğuna göre |φ| < 1'dir. I yanlıştır: MA(1)'de ACF birinci gecikmeden sonra kesilir, sönümlenmez. A ve C AR ile MA örüntüsünü karıştırır; B durağanlık koşulunu (III) atlar.

⇄Bilgi eşleştirme süreç ↔ ACF/PACF

İNDEKS · FORMÜL

Fiyat indeksleri: Laspeyres, Paasche ve Fisher

İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAritmetik, ağırlıklı, geometrik ve harmonik ortalama ne zaman kullanılır?Bağlantılı konudan (Tanımlayıcı istatistik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aritmetik ortalama toplamı n'e böler; ağırlıklı ortalama her değeri ağırlığıyla çarpar. Geometrik ortalama çarpımın n. köküdür ve büyüme oranlarında kullanılır. Harmonik ortalama tersler ortalamasının tersidir; hız ve eşit harcamayla alınan birim fiyatta kullanılır. Pozitif değerlerde H ≤ G ≤ A; eşitlik ancak bütün değerler eşitse.

Aritmetik, geometrik, harmonik ortalama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Laspeyres, Paasche ve Fisher fiyat indeksleri nasıl hesaplanır, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bileşik fiyat indeksi birçok malın fiyat değişimini tek sayıda toplar. Laspeyres indeksi temel dönem miktarlarıyla tartar: L = Σp₁q₀/Σp₀q₀ × 100. Paasche cari dönem miktarlarını kullanır: P = Σp₁q₁/Σp₀q₁ × 100. Fisher indeksi ikisinin geometrik ortalamasıdır: F = √(L · P). Tüketici malları ikame ettikçe Laspeyres fiyat artışını abartma, Paasche küçültme eğilimindedir.

Bir hanenin aldığı üç maldan birinin fiyatı %20 arttı, hane ondan daha az alıp fiyatı değişmeyenden daha çok almaya başladı. "Hayat ne kadar pahalandı?" sorusunun cevabı hangi sepetle ölçülmeli?

Tek bir malın fiyat değişimi basit indeksle ölçülür: p₁/p₀ × 100. Birçok mal için fiyatları doğrudan toplamak (Σp₁/Σp₀, basit bileşik indeks) birime bağlıdır: bir kilo peynirle bir ekmek aynı tartıyı almamalı. Çözüm, fiyatları miktarlarla tartmak ve "aynı sepet bugün kaça mal olur?" diye sormaktır. Fark, sepetin hangi döneme ait olduğundadır.

L = Σp₁q₀Σp₀q₀ × 100 P = Σp₁q₁Σp₀q₁ × 100 F = √(L · P)Miktar indeksi aynı kalıpla, p ile q yer değiştirerek kurulur: Laspeyres miktar = Σq₁p₀/Σq₀p₀.
Çözümlü örnek

Üç mal (fiyat TL, miktar): A p₀ = 10, q₀ = 5 → p₁ = 12, q₁ = 4; B p₀ = 20, q₀ = 2 → p₁ = 25, q₁ = 2; C p₀ = 5, q₀ = 10 → p₁ = 5, q₁ = 11. L, P ve F nedir?

  1. Σp₀q₀ = 50 + 40 + 50 = 140; Σp₁q₀ = 60 + 50 + 50 = 160 ⇒ L ≈ 114,3.
  2. Σp₁q₁ = 48 + 50 + 55 = 153; Σp₀q₁ = 40 + 40 + 55 = 135 ⇒ P ≈ 113,3.
  3. F = √(114,3 · 113,3) ≈ 113,8. Basit bileşik: 42/35 × 100 = 120.

Cevap: L ≈ 114,3 > F ≈ 113,8 > P ≈ 113,3. Hane pahalanan A'dan uzaklaştığı için cari sepet daha az pahalandı.

Üç bileşik indeks
İndeksAğırlıkEğilimUygulama
Laspeyrestemel dönem miktarı q₀ikameyi görmez, artışı abartabilirher dönem yalnız fiyat gerekir; resmî fiyat endekslerinin çoğu bu tiptedir
Paaschecari dönem miktarı q₁artışı küçültebilirher dönem yeni miktar verisi gerekir
FisherL ile P'nin geometrik ortalamasıikisinin arasındazaman ve faktör ters çevirme testlerini sağlar ("ideal indeks")
Basit bileşikağırlıksız Σp₁/Σp₀pahalı malın sesi çok çıkarbirime bağlı, nadiren kullanılır

Değer indeksi Σp₁q₁/Σp₀q₀, fiyat ve miktar değişiminin birlikte etkisidir; örnekte 153/140 ≈ 109,3. Fisher'in "faktör ters çevirme" özelliği şudur: Fisher fiyat indeksi ile Fisher miktar indeksinin çarpımı tam olarak değer indeksini verir. Fisher, Tanımlayıcı istatistik sayfasında gördüğümüz geometrik ortalamayı kullandığı için L ile P'nin arasında kalır.

Akılda kalsın: Laspeyres eski sepeti (q₀), Paasche bugünkü sepeti (q₁) fiyatlar. Fisher = √(L · P). Fiyat indeksinde paydaki fiyat p₁, ağırlık q. İkamede L ≥ P.
Sınavda

Nasıl sorulurİki üç malın fiyat ve miktar tablosu verilip Laspeyres, Paasche ya da Fisher hesaplatılır; indekslerin hangi dönemin miktarını kullandığı ve hangisinin artışı abarttığı sorulur.

TuzakLaspeyres'te paydaya q₁ koymak, fiyat indeksi yerine değer indeksini (Σp₁q₁/Σp₀q₀) hesaplamak ve Fisher'i aritmetik ortalama sanmaktır.

?Soru çöz

İki malın temel ve cari dönem fiyat (TL) ve miktarları şöyledir: X: p₀ = 4, q₀ = 10, p₁ = 5, q₁ = 8; Y: p₀ = 10, q₀ = 2, p₁ = 12, q₁ = 3. Buna göre Laspeyres fiyat indeksi yaklaşık kaçtır?

✓ A. Σp₁q₀ = 50 + 24 = 74, Σp₀q₀ = 40 + 20 = 60; 74/60 × 100 ≈ 123,3. B cari miktarlarla tartılan Paasche'dir (76/62); C ağırlıksız basit bileşik indekstir (17/14); D değer indeksidir (76/60), miktar değişimini de içerir.

⇄Bilgi eşleştirme indeks ↔ ağırlık

İNDEKS · HESAP

Zincirleme indeks, temel yıl değiştirme ve reel değer

İstatistik · Uygulamalı İstatistik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLaspeyres, Paasche ve Fisher fiyat indeksleri nasıl hesaplanır, aralarındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bileşik fiyat indeksi birçok malın fiyat değişimini tek sayıda toplar. Laspeyres indeksi temel dönem miktarlarıyla tartar: L = Σp₁q₀/Σp₀q₀ × 100. Paasche cari dönem miktarlarını kullanır: P = Σp₁q₁/Σp₀q₁ × 100. Fisher indeksi ikisinin geometrik ortalamasıdır: F = √(L · P). Tüketici malları ikame ettikçe Laspeyres fiyat artışını abartma, Paasche küçültme eğilimindedir.

Laspeyres, Paasche ve Fisher indeksleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zincirleme indeks nasıl kurulur, indeksin temel yılı nasıl değiştirilir, nominal değer reel değere nasıl çevrilir?

Kısa cevap: Zincirleme indekste her dönem bir önceki döneme göre ölçülür (önceki dönem = 100) ve bu halkalar çarpılarak sabit tabanlı seri elde edilir. Temel yıl değiştirmek için seri yeni temel yılın değerine bölünüp 100 ile çarpılır. Reel değer, nominal değerin fiyat indeksine bölünüp 100 ile çarpılmasıyla bulunur; iki dönem arasındaki reel değişim, nominal değişimin fiyat değişimine oranıdır.

Bir kiracının kirası bir yılda 10.000 TL'den 12.000 TL'ye çıktı; aynı yıl fiyatlar genel olarak %30 arttı. Kira gerçekte arttı mı, azaldı mı?

Halkalar toplanmaz, çarpılır: üst üste %5, %10 ve %20 artış %35 değil, 1,05 · 1,10 · 1,20 = 1,386, yani %38,6'dır. Zincirleme yapı, sepeti her dönem güncellemeye izin verdiği için uzun dönemde sabit sepetli Laspeyres'in eskimesini önler. Temel yıl değiştirmek ise serinin biçimini değil, yalnızca 100'ün yerini değiştirir: bütün değerler aynı sayıya bölünür, oranlar korunur.

Ityeni = IteskiIyeni temeleski × 100 reel = nominalfiyat indeksi × 100 enflasyont = (It/It−1 − 1) × 100Reel değer, indeksin temel yılının fiyatlarıyla ifade edilir.
Çözümlü örnek

2022 = 100 tabanlı fiyat indeksi 2024'te 250, 2025'te 325'tir. 2024 tabanlı 2025 indeksi, 2025 enflasyonu ve girişteki kiranın reel değişimi nedir?

  1. 325/250 × 100 = 130: 2025 enflasyonu %30.
  2. Reel kira (2022 fiyatlarıyla): 10.000/2,50 = 4.000 ve 12.000/3,25 ≈ 3.692.
  3. 3.692/4.000 ≈ 0,923, ya da 1,20/1,30.

Cevap: nominal %20 artışa karşın kira reel olarak yaklaşık %7,7 azaldı.

Sık karıştırılan üç hesap
SoruDoğru işlemYaygın hata
Ardışık yüzde değişimlerin toplamıhalkaları çarp: Π(1 + r)yüzdeleri toplamak
Yeni temel yılbütün seriyi yeni temel değerine bölyeni temel değerini çıkarmak
Reel değişim(1 + nominal)/(1 + enflasyon) − 1nominal − enflasyon (yalnız küçük oranlarda yaklaşık doğru)
Akılda kalsın: Halkalar çarpılır, temel yıl bölünür, reel değer indekse bölünür. Reel değişim = (1 + nominal) ÷ (1 + enflasyon) − 1.
Sınavda

Nasıl sorulurYıllık değişim indeksleri verilip sabit tabanlı değer istenir; bir indeks serisinin temel yılı değiştirilir; nominal gelir ve fiyat indeksinden reel değer ya da reel artış hesaplatılır.

TuzakYüzdeleri toplamak, reel değişimi iki oranın farkı sanmak ve reel değeri bulurken indeksle çarpmaktır.

?Soru çöz

2020 = 100 tabanlı bir fiyat indeksi 2023'te 180, 2025'te 270'tir. Aynı dönemde bir memurun aylık maaşı 30.000 TL'den 54.000 TL'ye çıkmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. 2023–2025 arasında fiyatlar %50 artmıştır.
II. Maaşın reel değeri %30 artmıştır.
III. 2023 temel yıl alınırsa 2025 yılının indeksi 150 olur.

✓ B. I: 270/180 = 1,5. III: 270/180 × 100 = 150. II yanlıştır: reel maaş 2020 fiyatlarıyla 30.000/1,8 ≈ 16.667'den 54.000/2,7 = 20.000'e çıkar; 1,8/1,5 = 1,2, yani reel artış %20'dir. %30, nominal artıştan (%80) enflasyonu (%50) çıkarmanın sonucudur; reel değer bölmeyle bulunur. A temel yıl değişiminde de aynı oranın kullanıldığını gözden kaçırır; C ve D reel artışı nominal eksi enflasyon sanır, C ayrıca I'i atlar.

▭Boşluk doldurma zincirleme indeks

Bir hizmetin fiyatı bir önceki yıla göre 2023'te %5, 2024'te %10, 2025'te %20 artmıştır. 2022 = 100 tabanlı indekste 2024 yılının değeri , 2025 yılının değeri olur.

115,5138,6135120

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Dört işlemin altı blokta denendiği rastgele bloklar tasarımında hata kareler toplamının serbestlik derecesi kaçtır?

✓ C. (k − 1)(b − 1) = 3 · 5 = 15; kontrol 23 = 3 + 5 + 15. A blokları yok sayıp tek yönlü ANOVA'nın N − k = 24 − 4'ünü almış; B N'den blok sayısını çıkarmış (24 − 6); D genel sd'yi hata sd'si sanmış.Kaynak: Varyans analizi ve deney tasarımı · Rastgele bloklar ve Latin kare

?Soru 2

N birimlik bir anakütleden iadeli ve sıralı olarak 3 birimlik 512 farklı örneklem çekilebilmektedir. Aynı anakütleden iadesiz olarak kaç farklı 3 birimlik örneklem seçilebilir?

✓ A. N³ = 512 ⇒ N = 8; iadesiz ve sırasız C(8, 3) = 56. B sırayı önemli saymış (8 · 7 · 6); C sırasız ama iadeli sayıyı, C(8 + 3 − 1, 3)'ü almış; D n'yi 2 almış, C(8, 2).Kaynak: Örnekleme yöntemleri · Basit rastgele örnekleme ve sonlu düzeltme

?Soru 3

Tek yönlü varyans analizine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. H₀ reddedilirse bütün grup ortalamalarının birbirinden farklı olduğu sonucuna varılır.
II. F testi sağ kuyrukludur.
III. H₀ yanlışken de KOİ, σ²'nin yansız tahmin edicisidir.

✓ A. II: ortalamalar ayrıştıkça yalnız KOİ büyür, F yukarı gider; ret bölgesi sağ kuyruktadır. I yanlıştır: red yalnız "en az bir ortalama farklı" der; hangisi olduğunu çoklu karşılaştırma gösterir. III yanlıştır: H₀ yanlışken KOİ σ²'den büyük bir değeri tahmin eder; her durumda yansız kalan KOH'tur. B ve D I'deki aşırı genellemeye düşer; C ve D KOİ ile KOH'u karıştırır.Kaynak: Varyans analizi ve deney tasarımı · Tek yönlü ANOVA: kareler toplamı ve F

?Soru 4

İki tabakalı bir anakütlede N₁ = 600, S₁ = 5 ve N₂ = 400, S₂ = 15'tir. Görüşme maliyetleri eşittir. 90 birimlik örneklem Neyman (optimum) dağıtımıyla tabakalara paylaştırılırsa n₁ ve n₂ sırasıyla kaçtır?

✓ D. NhSh = 3.000 ve 6.000, toplam 9.000: n₁ = 90 · 3/9 = 30, n₂ = 60. A orantılı dağıtımdır, standart sapmaları yok sayar; B eşit dağıtımdır; C oranı ters çevirip küçük değişkenli tabakaya çok birim vermiştir.Kaynak: Örnekleme yöntemleri · Tabakalı örnekleme, Neyman dağıtımı

?Soru 5

Aylık verilerle kurulan bir regresyon modelinde açıklayıcıların VIF değerleri 1,2 ile 1,8 arasında, Breusch–Pagan testi anlamsız, Durbin–Watson istatistiği 0,6 bulunmuştur. Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. d = 0,6 sıfıra yakın: r̂ ≈ 1 − 0,3 = 0,7, pozitif otokorelasyon. EKK yansız kalır, standart hatalar yanıltır. B VIF'lerin 10'un çok altında olduğunu atlar; C d'nin yönünü ters okur ve otokorelasyonun yanlılık yarattığını sanır; D anlamsız Breusch–Pagan sonucunu yok sayar.Kaynak: Korelasyon ve regresyon · Gauss–Markov ve varsayım ihlalleri

?Soru 6

21 gözlem ve 4 açıklayıcı değişkenle kurulan çoklu doğrusal regresyon modelinde R² = 0,80 bulunmuştur. Modelin düzeltilmiş R² değeri kaçtır?

✓ C. 1 − 0,20 · (21 − 1)/(21 − 4 − 1) = 1 − 0,20 · 20/16 = 0,75. A düzeltmeyi hiç yapmamış; B paydayı n − k = 17 almış (≈ 0,765); D R²'nin karesini almış, düzeltilmiş R² bir kare değildir.Kaynak: Korelasyon ve regresyon · Çoklu regresyon, düzeltilmiş R², kukla

?Soru 7

800 işletmeli bir sanayi sitesinde geçen yılın ortalama çalışan sayısı X̄ = 15 olarak bilinmektedir. Bu yıl seçilen 50 işletmede ortalama çalışan sayısı ȳ = 18, aynı işletmelerin geçen yılki ortalaması x̄ = 12'dir. Oran tahmin edicisiyle bu yılki toplam çalışan sayısı kaç tahmin edilir?

✓ A. R̂ = 18/12 = 1,5; ȳR = 1,5 · 15 = 22,5; toplam 800 · 22,5 = 18.000. B yardımcı bilgiyi kullanmayan basit tahmindir (800 · 18); C geçen yılın toplamıdır (800 · 15); D oranı ters kurmuştur: (12/18) · 15 · 800.Kaynak: Örnekleme yöntemleri · Oran ve regresyon tahmin edicileri

?Soru 8

Bir veri setinde Y'nin X'e göre EKK regresyon doğrusunun eğimi 0,8; X'in Y'ye göre EKK regresyon doğrusunun eğimi 0,45'tir. Buna göre X ile Y arasındaki Pearson korelasyon katsayısı kaçtır?

✓ D. İki eğimin çarpımı r²'dir: 0,8 · 0,45 = 0,36; eğimler pozitif olduğu için r = +0,6. A karekök almayı unutup r²'de kalmış; B eğimleri bölmüş (0,45/0,8); C eğimlerin aritmetik ortalamasını almış.Kaynak: Korelasyon ve regresyon · Basit doğrusal regresyon ve EKK

?Soru 9

Bir araştırmada örneklem, yalnız sabit hattı olan haneleri içeren eski bir telefon rehberinden basit rastgele örneklemeyle seçilmiştir. Sabit hattı olmayan hanelerin dışarıda kalmasından doğan hata aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Liste anakütlenin bir bölümünü hiç içermiyor; o hanelerin seçilme olasılığı sıfır. A n büyüyünce küçülen şans hatasıdır, burada n büyüse de dışlanan haneler gelmez; B seçilen birimin cevap vermemesidir; D cevabın yanlış kaydedilmesi ya da yanlış verilmesidir.Kaynak: Örnekleme yöntemleri · Olasılıklı ve olasılıksız örnekleme, hata türleri

?Soru 10

Dört grubun ortalamaları, her biri α = 0,05 düzeyinde yapılan ikili t testleriyle karşılaştırılıyor. Testler bağımsız kabul edilirse en az bir testte Tip I hata yapılması olasılığı yaklaşık kaçtır?

✓ C. Dört grupta 4 · 3/2 = 6 ikili test vardır: 1 − 0,95⁶ ≈ 0,265. A tek bir testin α'sını almış; B test sayısını grup sayısı (4) sanmış: 1 − 0,95⁴; D olasılıkları toplamış (6 · 0,05), bu yalnız Bonferroni üst sınırıdır.Kaynak: Varyans analizi ve deney tasarımı · Deney tasarımının ilkeleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Zaman serileri ve indeksler soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →