İhtiyaç, fayda ve üretim faktörleri: işletme neyi, neyle üretir?
İşletme · Temel Kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Üretim faktörleri nelerdir ve her birinin getirisi nedir? Fayda türleri nelerdir?
Kısa cevap: Üretim faktörleri emek, sermaye, doğal kaynak ve girişimcidir; getirileri sırasıyla ücret, faiz, rant ve kârdır. Üretim, ihtiyaç gideren mal ve hizmetlere fayda katmaktır: biçim faydası üretimle, yer faydası taşımayla, zaman faydası depolamayla, mülkiyet faydası satışla doğar. Kâr, öteki üç faktörün payı ödendikten sonra girişimciye kalan ve riskin karşılığı olan artıktır.Rize'deki bir çay fabrikası yaş çayı üreticiden alır, kurutur, paketler, İstanbul'daki depoya taşır ve kışa kadar bekletip markete satar. Aynı yaprak her adımda biraz daha değerlenir. Hangi adım neyi ekledi?
İnsanı harekete geçiren şey ihtiyaçtır: giderilmediğinde rahatsızlık veren, giderildiğinde haz veren eksiklik duygusu. İhtiyaçlar sınırsız, onları karşılayacak kaynaklar ise kıttır; işletme bu kıtlığın içinde, ihtiyaç gideren mal (dokunulabilir, stoklanabilir: çay paketi) ve hizmet (soyut, üretildiği anda tüketilen: kargo taşıması) sunar. Bir mal ya da hizmetin ihtiyacı giderme yeteneğine fayda denir.
Dört fayda türü
Çay örneğindeki her adım ayrı bir fayda yaratır. Yaprağın kurutulup paketlenmesi biçim (şekil) faydasıdır; üretim dendiğinde çoğunlukla bu anlaşılır. Rize'den İstanbul'a taşıma yer faydası, depoda kışa kadar bekletme zaman faydası, markette tüketiciye satış ise malın sahipliğini el değiştirdiği için mülkiyet faydası yaratır. Bu yüzden taşımacılık, depoculuk ve ticaret de iktisadi anlamda üretimdir: hiçbir şeyin biçimini değiştirmeseler de değer eklerler.
Üretim faktörleri ve getirileri
Mal ya da hizmet üretmek için bir araya getirilen kaynaklara üretim faktörleri denir. Her faktör üretime katılmanın karşılığında üretilen değerden bir pay alır:
| Faktör | Ne demek? | Getirisi |
|---|---|---|
| Emek | Üretimde harcanan bedensel ve zihinsel çaba | Ücret |
| Sermaye | Üretimde kullanılan, insan eliyle üretilmiş araçlar (makine, bina) ve bunları sağlayan fon | Faiz |
| Doğal kaynak (toprak) | Doğada hazır bulunan arazi, maden, su | Rant (kira) |
| Girişimci (müteşebbis) | Öteki faktörleri bir araya getiren, riski üstlenen, kararı veren kişi | Kâr |
Girişimci ötekilerden farklıdır: ücret, faiz ve rant sözleşmeyle önceden belirlenir, kâr ise hepsi ödendikten sonra kalan artıktır. İşler kötü giderse zarar da girişimcinindir; kâr bu yüzden riskin karşılığıdır. Bazı kaynaklar bilgiyi (teknoloji, veri) beşinci faktör sayar; sınavda esas dörtlü sorulur.
Girişimci ile yöneticiyi de ayırmak gerekir. Girişimci sermayesini koyar ve riski taşır; yönetici ise başkasının kurduğu işletmeyi ücret karşılığında yönetebilir. Küçük işletmede iki rol aynı kişide birleşir, büyük anonim şirkette ayrılır.
Nasıl sorulurBir faktörün getirisi ya da bir faaliyetin hangi faydayı yarattığı vaka ile sorulur.
TuzakDepolamayı “üretim değildir” diye eleyen şık; depolama zaman faydası yaratır, iktisadi anlamda üretimdir. İkinci tuzak, kârı sözleşmeyle belirlenen bir getiri sanmak; kâr belirsiz bir artıktır.
Sınavda işaretlegetirisi rant olan faktör doğal kaynaktır, faiz sermayenin getirisidir.
⇄Bilgi eşleştirme faktör ve getirisi
?Soru çöz
Bir tarım kooperatifi hasat döneminde üreticiden aldığı fındığı soğuk hava deposunda bekletmekte ve fiyatların yükseldiği bahar aylarında piyasaya sürmektedir. Kooperatifin bu faaliyetiyle yarattığı fayda türü aşağıdakilerden hangisidir?