İşletmenin temel kavramları: amaçlar, çevre, hukuki türler, birleşmeler

İşletmeyi işletme yapan nedir? Üretim faktörlerinden rasyonellik ölçütlerine, hukuki türlerden kartel ve holdinge kadar serinin bütün sayfalarının dayandığı temel.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TEMEL KAVRAMLAR · KAVRAM

İhtiyaç, fayda ve üretim faktörleri: işletme neyi, neyle üretir?

İşletme · Temel Kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Üretim faktörleri nelerdir ve her birinin getirisi nedir? Fayda türleri nelerdir?

Kısa cevap: Üretim faktörleri emek, sermaye, doğal kaynak ve girişimcidir; getirileri sırasıyla ücret, faiz, rant ve kârdır. Üretim, ihtiyaç gideren mal ve hizmetlere fayda katmaktır: biçim faydası üretimle, yer faydası taşımayla, zaman faydası depolamayla, mülkiyet faydası satışla doğar. Kâr, öteki üç faktörün payı ödendikten sonra girişimciye kalan ve riskin karşılığı olan artıktır.

Rize'deki bir çay fabrikası yaş çayı üreticiden alır, kurutur, paketler, İstanbul'daki depoya taşır ve kışa kadar bekletip markete satar. Aynı yaprak her adımda biraz daha değerlenir. Hangi adım neyi ekledi?

İnsanı harekete geçiren şey ihtiyaçtır: giderilmediğinde rahatsızlık veren, giderildiğinde haz veren eksiklik duygusu. İhtiyaçlar sınırsız, onları karşılayacak kaynaklar ise kıttır; işletme bu kıtlığın içinde, ihtiyaç gideren mal (dokunulabilir, stoklanabilir: çay paketi) ve hizmet (soyut, üretildiği anda tüketilen: kargo taşıması) sunar. Bir mal ya da hizmetin ihtiyacı giderme yeteneğine fayda denir.

Dört fayda türü

Çay örneğindeki her adım ayrı bir fayda yaratır. Yaprağın kurutulup paketlenmesi biçim (şekil) faydasıdır; üretim dendiğinde çoğunlukla bu anlaşılır. Rize'den İstanbul'a taşıma yer faydası, depoda kışa kadar bekletme zaman faydası, markette tüketiciye satış ise malın sahipliğini el değiştirdiği için mülkiyet faydası yaratır. Bu yüzden taşımacılık, depoculuk ve ticaret de iktisadi anlamda üretimdir: hiçbir şeyin biçimini değiştirmeseler de değer eklerler.

Üretim faktörleri ve getirileri

Mal ya da hizmet üretmek için bir araya getirilen kaynaklara üretim faktörleri denir. Her faktör üretime katılmanın karşılığında üretilen değerden bir pay alır:

Üretim faktörleri ve getirileri
FaktörNe demek?Getirisi
EmekÜretimde harcanan bedensel ve zihinsel çabaÜcret
SermayeÜretimde kullanılan, insan eliyle üretilmiş araçlar (makine, bina) ve bunları sağlayan fonFaiz
Doğal kaynak (toprak)Doğada hazır bulunan arazi, maden, suRant (kira)
Girişimci (müteşebbis)Öteki faktörleri bir araya getiren, riski üstlenen, kararı veren kişiKâr

Girişimci ötekilerden farklıdır: ücret, faiz ve rant sözleşmeyle önceden belirlenir, kâr ise hepsi ödendikten sonra kalan artıktır. İşler kötü giderse zarar da girişimcinindir; kâr bu yüzden riskin karşılığıdır. Bazı kaynaklar bilgiyi (teknoloji, veri) beşinci faktör sayar; sınavda esas dörtlü sorulur.

Girişimci ile yöneticiyi de ayırmak gerekir. Girişimci sermayesini koyar ve riski taşır; yönetici ise başkasının kurduğu işletmeyi ücret karşılığında yönetebilir. Küçük işletmede iki rol aynı kişide birleşir, büyük anonim şirkette ayrılır.

Akılda kalsın: Faktör–getiri dörtlüsü: emek ücret, sermaye faiz, toprak rant, girişimci kâr. Fayda dört soruya cevap verir: ne? (biçim), nerede? (yer), ne zaman? (zaman), kimde? (mülkiyet).
Sınavda

Nasıl sorulurBir faktörün getirisi ya da bir faaliyetin hangi faydayı yarattığı vaka ile sorulur.

TuzakDepolamayı “üretim değildir” diye eleyen şık; depolama zaman faydası yaratır, iktisadi anlamda üretimdir. İkinci tuzak, kârı sözleşmeyle belirlenen bir getiri sanmak; kâr belirsiz bir artıktır.

Sınavda işaretlegetirisi rant olan faktör doğal kaynaktır, faiz sermayenin getirisidir.

⇄Bilgi eşleştirme faktör ve getirisi

?Soru çöz

Bir tarım kooperatifi hasat döneminde üreticiden aldığı fındığı soğuk hava deposunda bekletmekte ve fiyatların yükseldiği bahar aylarında piyasaya sürmektedir. Kooperatifin bu faaliyetiyle yarattığı fayda türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Malı bekletip ihtiyaç duyulduğu döneme taşımak, yani depolamak zaman faydası yaratır. A biçim faydası malın şeklini değiştiren üretimdir, fındık işlenmiyor; B yer faydası taşımayla doğar; D mülkiyet faydası satışla sahiplik değişince doğar, vakanın odağı bekletmedir.
TEMEL KAVRAMLAR · KAVRAM

İşletme nedir? Amaçlar, fonksiyonlar ve sosyal sorumluluk

İşletme · Temel Kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşletme nedir, amaçları nelerdir? İşletme fonksiyonları ve sosyal sorumluluk nedir?

Kısa cevap: İşletme, insan ihtiyaçlarını karşılamak için üretim faktörlerini bir araya getirip mal ya da hizmet üreten ekonomik birimdir. Temel amacı kâr ve işletme değerinin artırılması, buna bağlı amaçları sürekliliktir; ayrıca topluma karşı sosyal sorumlulukları vardır. Başlıca fonksiyonları yönetim, üretim, pazarlama, finans, insan kaynakları, muhasebe, araştırma-geliştirme ve halkla ilişkilerdir.

Bir ilçedeki un fabrikası yıllardır kâr ediyor. Bir gün sahibine iki teklif gelir: atık suyu arıtmadan dereye verip maliyeti düşürmek ya da arıtma tesisi kurup kârın bir kısmından vazgeçmek. İşletmenin amacı yalnız kâr mıdır?

İşletme, insan ihtiyaçlarını karşılamak üzere mal ya da hizmet üretmek için üretim faktörlerini bir araya getiren, bunu sistemli ve sürekli biçimde yapan ekonomik birimdir. Tanımdaki üç öğe önemlidir: ekonomik birim (üretim yapar), sistemlilik (faktörleri planlı birleştirir) ve süreklilik (tek seferlik bir alışveriş değildir). Kâr amacı gütmeyen hastane, belediye su idaresi, vakıf okulu da mal ya da hizmet ürettikleri için işletmedir; onlarda kâr yerine kamu yararı ya da hizmetin maliyetini karşılamak öne çıkar.

Amaçlar

  • Kâr ve değer: Özel işletmenin temel amacı kâr elde etmektir; çağdaş finans anlayışı bunu “işletmenin piyasa değerini, yani sahiplerinin servetini en çoğa çıkarmak” diye genişletir, çünkü tek yıllık kâr uzun dönemi görmez.
  • Süreklilik ve büyüme: İşletme, kurucusundan bağımsız olarak süresiz yaşamak üzere kurulur (işletmenin sürekliliği).
  • Sosyal amaçlar: Çalışana güvenli iş ve adil ücret, tüketiciye kaliteli ve güvenli ürün, çevreye zarar vermemek, devlete vergisini ödemek.

Toplumsal beklentilere uymak sosyal sorumluluk diye adlandırılır. Archie Carroll bunu dört katmanlı bir piramitle anlatır. En altta ekonomik sorumluluk vardır: kâr etmeyen işletme ötekilerin hiçbirini sürdüremez. Üstünde yasal sorumluluk (kanunlara uymak), onun üstünde etik sorumluluk (yasa zorlamasa da doğru olanı yapmak), en tepede gönüllü (hayırseverlik) sorumluluk (burs, bağış, kültür-sanata destek) yer alır. Girişteki un fabrikası arıtma tesisi kurmakla yasal sorumluluğunu yerine getirir; yasanın istediğinden temiz su bırakırsa etik katmana çıkar.

İşletme fonksiyonları

Bir işletmenin yürüttüğü temel iş alanlarına işletme fonksiyonları denir: yönetim (ötekileri planlar, örgütler, yönlendirir, denetler), üretim, pazarlama, finans (fon bulma ve kullanma), insan kaynakları, muhasebe (kayıt ve raporlama), araştırma-geliştirme ve halkla ilişkiler. Bu serinin sayfaları da kabaca bu fonksiyonları sırayla izler. Yönetim fonksiyonu ötekilerden farklıdır: bir alan değil, bütün alanlarda yapılan bir süreçtir; nasıl geliştiğini Yönetim düşüncesinin gelişimi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Carroll piramidi aşağıdan yukarı: ekonomik → yasal → etik → gönüllü. Yasa zorunlu kılıyorsa yasal, zorunlu kılmıyor ama doğru olan buysa etik, tamamen isteğe bağlı bir iyilikse gönüllü sorumluluktur.
Sınavda

Nasıl sorulurİşletme tanımının öğeleri ya da amaçlar öncüllerle sorulur; bir şirket davranışının Carroll piramidinin hangi katmanına girdiği vaka ile istenir.

TuzakKâr amacı gütmeyen kurumları işletme saymayan şık; kâr amacı işletme olmanın şartı değildir. İkinci tuzak, yasanın zorunlu kıldığı bir davranışı “etik sorumluluk” diye işaretlemek.

Sınavda işaretlepiramidin temeli ekonomik sorumluluktur, tepesi gönüllü sorumluluktur.

↕Sıralama Carroll piramidi, tabandan tepeye

  1. Yasa zorunlu kılmasa da tedarikçilerine dürüst ve adil davranmak
  2. Kâr ederek varlığını sürdürmek ve çalışanlarının ücretini ödemek
  3. İlçedeki öğrencilere karşılıksız burs vermek
  4. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uymak

?Soru çöz

İşletme kavramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Kâr amacı gütmeyen bir devlet hastanesi de işletmedir.
II. İşletme, kurucusunun ömrüyle sınırlı olarak kurulur.
III. Çağdaş anlayışta özel işletmenin amacı, sahiplerinin servetini en çoğa çıkarmak olarak da ifade edilir.

✓ A. Mal ya da hizmet üreten kâr amaçsız kurum da işletmedir (I); değer ya da servet maksimizasyonu çağdaş amaç tanımıdır (III). B III'ü atlar, oysa servet maksimizasyonu kârın uzun dönemli biçimidir; C ve D II'yi içerir: işletme süreklilik ilkesiyle kurucusundan bağımsız, süresiz yaşamak üzere kurulur.
TEMEL KAVRAMLAR · MODEL

İşletme çevresi: genel çevre, görev çevresi, iç çevre ve paydaşlar

İşletme · Temel Kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşletmenin genel (makro) çevresi ve özel (görev) çevresi nedir? Paydaş kimdir?

Kısa cevap: İşletme çevresi üç katmandır. Genel (makro) çevre ekonomik, sosyo-kültürel, politik-yasal, teknolojik ve uluslararası etkenlerden oluşur; bütün işletmeleri dolaylı etkiler ve tek işletme onu değiştiremez. Özel (görev) çevre müşteri, rakip, tedarikçi, aracı ve ilgili kamu kurumlarıdır; işletmeyi doğrudan etkiler. İç çevre sahipler, yöneticiler, çalışanlar ve örgüt kültürüdür. Paydaş, işletmenin kararlarından etkilenen ya da onları etkileyen herkestir.

Bir kargo şirketi aynı yıl üç haber alır: akaryakıt fiyatları yükselmiştir, yeni bir rakip bölgeye şube açmıştır, kendi kuryeleri de vardiya düzeninden şikâyetçidir. Üç haber, üç ayrı çevre katmanından gelir.

İşletme kendi başına yaşayan bir ada değildir; girdisini çevreden alır, çıktısını çevreye verir. Bu yüzden ona açık sistem gözüyle bakılır. Çevre, işletmeye etkisinin ne kadar doğrudan olduğuna göre katmanlara ayrılır.

Dıştan içe gidildikçe etki doğrudanlaşır ve işletmenin etkileme gücü artar.Görsel: Sınav Defteri

Genel (makro) çevre

Bütün işletmeleri aynı anda ve dolaylı yoldan etkileyen büyük güçlerdir. Ekonomik çevre enflasyon, faiz, döviz kuru, büyüme hızı; sosyo-kültürel çevre nüfus yapısı, eğitim düzeyi, tüketim alışkanlıkları ve değerler; politik-yasal çevre kanunlar, vergi düzenlemeleri, hükümet politikaları; teknolojik çevre yeni üretim yöntemleri ve dijitalleşme; uluslararası çevre dış ticaret anlaşmaları ve küresel krizlerdir. Bazı kaynaklar doğal (ekolojik) çevreyi de ayrı sayar. Tek bir işletme enflasyonu ya da kanunu değiştiremez; yalnız uyum sağlar.

Özel (görev) çevre ve iç çevre

Görev çevresi işletmenin her gün ilişki kurduğu taraflardır: müşteriler, rakipler, tedarikçiler (hammadde, enerji, para sağlayanlar), aracılar (toptancı, perakendeci, kargo, banka) ve işletmeyi doğrudan denetleyen kamu kurumları (vergi dairesi, belediye, sektör düzenleyicisi). Bu çevre işletmeyi doğrudan etkiler, işletme de onu bir ölçüde etkileyebilir: rakibe karşı fiyat indirir, tedarikçiyle pazarlık eder. İç çevre ise işletmenin sınırları içindedir: sahipler, yöneticiler, çalışanlar ve hepsinin paylaştığı değerler bütünü olan örgüt kültürü. Girişteki akaryakıt zammı genel, yeni rakip görev, kuryelerin şikâyeti iç çevreden gelir.

Paydaşlar

Paydaş, işletmenin kararlarından etkilenen ya da bu kararları etkileyebilen kişi ve gruptur. İç paydaşlar ortaklar, yöneticiler ve çalışanlardır; dış paydaşlar müşteriler, tedarikçiler, kredi verenler, devlet, yerel halk ve sivil toplum kuruluşlarıdır. Pay sahibi (hissedar) paydaşların yalnızca biridir: hissedar şirketin sahibidir, paydaş ise sahibi olmadan da şirketle çıkar ilişkisi içindedir. Paydaşların beklentileri çatışabilir (ortak yüksek kâr payı, çalışan yüksek ücret, müşteri düşük fiyat ister); yönetimin işi bu dengeyi kurmaktır.

Akılda kalsın: Etki gücü dıştan içe artar: genel çevreye uyulur, görev çevresiyle pazarlık edilir, iç çevre yönetilir. “Herkesi etkileyen” genel, “benimle iş yapan” görev, “içerideki” iç çevredir. Hissedar sahiptir, paydaş çıkar sahibidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çevre unsuru verilir, hangi katmana ait olduğu sorulur ya da öncüllerden hangilerinin genel çevreye girdiği istenir.

TuzakRakipleri genel çevreye, faiz oranını görev çevresine yazmak; rakip işletmeyle doğrudan ilişkidedir (görev), faiz herkesi etkiler (genel). İkinci tuzak, paydaşı yalnız hissedar sanmak.

Sınavda işaretlekanun ve vergi düzenlemesi politik-yasal genel çevre, işletmeyi denetleyen tek tek kurumlar ise görev çevresidir.

⇄Bilgi eşleştirme hangi çevre?

?Soru çöz

Bir mobilya fabrikası için aşağıdakilerden hangisi özel (görev) çevrenin değil, genel (makro) çevrenin unsurudur?

✓ D. Evlenme yaşındaki değişim nüfus yapısına ilişkin sosyo-kültürel bir eğilimdir; bütün sektörü dolaylı etkiler ve fabrika onu değiştiremez. A tedarikçi, B aracı, C rakiptir: üçü de fabrikayla doğrudan ilişkili olduğu için görev çevresindedir.
TEMEL KAVRAMLAR · HESAP

Rasyonellik ölçütleri: verimlilik, ekonomiklik, kârlılık nasıl hesaplanır?

İşletme · Temel Kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Verimlilik, ekonomiklik ve kârlılık (rantabilite) nasıl hesaplanır? Etkinlik ile etkililik arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: İşletmenin başarısı üç oranla ölçülür. Verimlilik = çıktı ÷ girdi. Ekonomiklik = gelir (satış hasılatı) ÷ gider (maliyet); 1'den büyükse işletme kâr eder. Kârlılık (rantabilite) = kâr ÷ kullanılan sermaye × 100. Etkililik amaca ulaşmak (doğru işi yapmak), etkinlik kaynağı israfsız kullanmaktır (işi doğru yapmak).

Bir matbaada dört işçi sekiz saatlik vardiyada 6.400 broşür basıyor. Patron üç şey soruyor: Çok mu üretiyoruz? Gelir gideri karşılıyor mu? Koyduğum paraya değiyor mu?

Kıt kaynakla en çok sonucu alma çabasına rasyonellik (ekonomik ilke) denir; üç ölçüsü vardır:

Üç rasyonellik ölçütü
ÖlçütFormülCevapladığı soru
Verimlilik (prodüktivite)çıktı ÷ girdiKaynak iyi kullanılıyor mu?
Ekonomikliksatış hasılatı ÷ maliyetGelir gideri karşılıyor mu?
Kârlılık (rantabilite)kâr ÷ sermaye × 100Sermayeye ne getiri sağlıyor?

Verimlilik

Tek bir girdiye göre hesaplanan verimlilik kısmidir (emek verimliliği = üretim ÷ işçi-saat); bütün girdiler parasal değerle toplanırsa toplam verimlilik bulunur. Verimlilik en çok iki dönemi ya da iki işletmeyi karşılaştırmaya yarar.

Ekonomiklik ve kârlılık

Ekonomiklik 1'den büyükse işletme kâr, 1'e eşitse başabaş, 1'den küçükse zarar eder. Ekonomikliği aynı iki işletmeden biri çok daha fazla sermaye bağlamış olabilir; bu yüzden kârı sermayeye oranlayan kârlılık gerekir. İki biçimi vardır: öz sermaye kârlılığı = net kâr ÷ öz sermaye × 100 ortakların parasına ne kazandırıldığını, toplam sermaye kârlılığı = (net kâr + yabancı kaynak faizi) ÷ toplam sermaye × 100 işletmedeki bütün paranın getirisini gösterir. Faiz eklenir: borç verenin payı da sermayenin kazancıdır.

Çözümlü örnek

Girişteki matbaada 4 işçi 8 saatte 6.400 broşür basıyor. Aylık satış hasılatı 1.200.000 TL, toplam maliyet 1.000.000 TL, işletmeye bağlanan sermaye 800.000 TL'dir. Emek verimliliği, ekonomiklik ve kârlılık nedir?

  1. Emek verimliliği: 6.400 ÷ (4 × 8) = 200 broşür/işçi-saat.
  2. Ekonomiklik: 1.200.000 ÷ 1.000.000 = 1,2 (kâr ediliyor).
  3. Kâr 1.200.000 − 1.000.000 = 200.000 TL; kârlılık 200.000 ÷ 800.000 × 100 = %25.

Cevap: 200 broşür/işçi-saat; 1,2; %25

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir şirketin öz sermayesi 1.200.000 TL, yabancı kaynağı 800.000 TL'dir. Yıl içinde 100.000 TL faiz ödemiş ve 300.000 TL net kâr etmiştir. Öz sermaye ve toplam sermaye kârlılığı kaçtır?

  1. Öz sermaye kârlılığı: 300.000 ÷ 1.200.000 × 100 = %25.
  2. Toplam sermaye 1.200.000 + 800.000 = 2.000.000 TL; toplam sermaye kârlılığı (300.000 + 100.000) ÷ 2.000.000 × 100 = %20.

Cevap: %25 ve %20

Etkililik ve etkinlik

Etkililik ile etkinlik
EtkililikEtkinlik
Kısa tanımDoğru işi yapmakİşi doğru yapmak
Neye bakar?Amaca ulaşılıp ulaşılmadığınaKaynağın israfsız kullanılıp kullanılmadığına
ÖrnekBelediye hedeflenen 10 parkı bitirdiParklar planlanandan ucuza bitti

İstenmeyen ürünü çok verimli üreten işletme etkindir ama etkili değildir.

Akılda kalsın: Verimlilik miktar, ekonomiklik para, kârlılık yüzde. Ekonomiklikte payda maliyettir, kârlılıkta sermayedir. Toplam sermaye kârlılığında faizi geri ekle. Etkili = doğru iş, etkin = iş doğru.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir tablodan verimlilik, ekonomiklik ya da kârlılık hesaplatılır.

TuzakToplam sermaye kârlılığında faizi eklemeyi unutmak ya da öz sermaye kârlılığında paydaya toplam sermayeyi yazmak. İkinci tuzak, ekonomikliği “kâr ÷ sermaye” sanmak; o kârlılıktır.

Sınavda işaretleekonomiklik 1'in altındaysa işletme zarardadır.

✎Boşluk doldurma verimlilik ve ekonomiklik

Bir fırında 3 usta 8 saatlik vardiyada 1.200 ekmek üretiyor. Emek verimliliği usta-saat başına ekmektir. Fırının aylık satış hasılatı 450.000 TL, toplam maliyeti 360.000 TL ise ekonomiklik olur.

504001,250,825

?Soru çöz

Bir işletmenin öz sermayesi 500.000 TL, yabancı kaynakları 300.000 TL'dir. Yabancı kaynaklar için yıl içinde 30.000 TL faiz ödenmiş, dönem net kârı 90.000 TL olmuştur. Bu işletmenin öz sermaye kârlılığı ve toplam sermaye kârlılığı sırasıyla kaçtır?

✓ B. Öz sermaye kârlılığı 90.000 ÷ 500.000 = %18; toplam sermaye kârlılığı (90.000 + 30.000) ÷ 800.000 = %15. A toplam sermaye kârlılığında faizi paya eklemeyi unutur (90.000 ÷ 800.000); C faizi öz sermaye kârlılığına da ekler (120.000 ÷ 500.000); D iki oranın yerini ters yazar.
İŞLETME TÜRLERİ · MEVZUAT

Hukuki biçime göre işletmeler: şahıs işletmesinden anonim şirkete ve kooperatife

İşletme · Temel Kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşletmelerin hukuki türleri nelerdir? Kollektif, komandit, anonim, limited şirket ve kooperatif arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Hukuki biçime göre işletmeler tek kişilik şahıs işletmesi, adi ortaklık ve ticaret şirketleridir. 6102 sayılı TTK'ye (m.124) göre ticaret şirketleri kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatiftir; kollektif ve komandit şahıs şirketi, anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit sermaye şirketidir. Kollektifte ortaklar sınırsız sorumludur; anonim ve limitedde ortak yalnız taahhüt ettiği sermaye payıyla sorumludur.

İki arkadaş bir kahve dükkânı açmak istiyor. Biri “borç batarsa evimi kaybetmeyeyim”, öteki “ileride ortak alıp büyüyelim” diyor. Hangi biçimi seçmeliler?

Sermaye sahipliğine göre

Sermayenin sahibine göre işletme özel, kamu (kamu iktisadi teşebbüsleri, belediye şirketleri), karma (kamu ve özel sermaye birlikte) ya da yabancı sermayeli olur.

Hukuki biçime göre

En basit biçim tek kişinin kurduğu şahıs (ferdi) işletmesidir: kurması kolay, ama sahibi borçlardan bütün kişisel malvarlığıyla sorumludur. İki ya da daha çok kişi emeğini ve malını ortak bir amaç için birleştirirse adi ortaklık doğar (6098 TBK m.620): tüzel kişiliği yoktur, ortaklar aksi kararlaştırılmamışsa ortaklık borçlarından müteselsilen sorumludur.

Tüzel kişiliği olan biçimler ticaret şirketleridir. TTK bunları ortakların sorumluluğuna göre iki gruba ayırır. Şahıs şirketlerinde ortağın kişiliği ön plandadır ve en az bir ortak sınırsız sorumludur; sermaye şirketlerinde önemli olan konulan sermayedir, ortak şirket borcundan kişisel olarak sorumlu tutulmaz.

İşletmelerin hukuki biçimleri (2026 itibarıyla)
BiçimKurucu sayısıAsgari sermayeOrtakların sorumluluğu
Şahıs işletmesi1YokSınırsız, bütün malvarlığıyla
Adi ortaklık (TBK)En az 2YokAksi kararlaştırılmamışsa müteselsil; tüzel kişilik yok
KollektifEn az 2, yalnız gerçek kişiYokSınırsız ve müteselsil; alacaklı önce şirkete başvurur
KomanditEn az 1 komandite + 1 komanditerYokKomandite (gerçek kişi) sınırsız, komanditer koyduğu sermayeyle sınırlı
Anonim1 yeterli250.000 TL (kayıtlı sermayede başlangıç 500.000 TL)Pay sahibi yalnız taahhüt ettiği payla ve şirkete karşı
Limited1–5050.000 TLOrtak taahhüt ettiği payı ödemekle yükümlü; şirket borcundan sorumlu değil
Kooperatif (1163 s. K.)En az 7Yok; sermaye sınırlandırılarak kurulamazKooperatif malvarlığıyla; anasözleşme ortağa ek sorumluluk yükleyebilir

Anonim şirket büyük sermaye toplamaya en uygun biçimdir; pay senetleri borsada işlem görebilir. Kooperatif ise kâr için değil, ortaklarının ekonomik çıkarlarını karşılıklı yardım ve dayanışmayla korumak için kurulur; değişir ortaklı ve değişir sermayelidir ve genel kurulda her ortağın, payı ne olursa olsun, tek oyu vardır (1163 m.48). Girişteki iki arkadaştan evini korumak isteyen sermaye şirketini, büyümek isteyen de pay devri kolay olan anonim şirketi tercih eder. Şirket organları ve kuruluş işlemlerinin hukuki ayrıntısı Hukuk (KPSS A) serisindeki Ticaret şirketleri sayfasında anlatılıyor.

Akılda kalsın: Sınırsız sorumluluk kişiye bağlıdır: şahıs işletmesi, adi ortaklık, kollektif ve komanditenin ortağı. Sermaye şirketinde ortak payı kadar risk alır. Rakamlar: limited 1–50 ortak, 50 bin; anonim tek kişi, 250 bin; kooperatif en az 7 ortak, ortak başına 1 oy.
Sınavda

Nasıl sorulurKurucu sayısı, sorumluluk ve tüzel kişilik öncüllerle sorulur ya da bir vakadaki işletmenin türü istenir.

TuzakKomandit şirketi bütünüyle sınırlı sorumlu saymak; komandite ortak sınırsız sorumludur ve gerçek kişi olmalıdır. İkinci tuzak, adi ortaklığa tüzel kişilik vermek.

Sınavda işaretleasgari sermaye tutarları 2023'te Cumhurbaşkanı Kararıyla yükseltildi; anonimde 250.000, limitedde 50.000 TL güncel tutardır.

✎Boşluk doldurma şirket türleri

Bütün ortakları gerçek kişi olan ve hiçbir ortağın sorumluluğu sınırlanmamış şirket şirkettir. Ortaklarından bir kısmı sınırsız, bir kısmı sınırlı sorumlu olan şirket şirkettir. Ortak sayısı elliyi aşamayan sermaye şirketi şirket, en az yedi ortakla kurulan ve her ortağa bir oy veren biçim ise tir.

kollektifkomanditlimitedkooperatifanonimadi ortaklık

?Soru çöz

İşletmelerin hukuki biçimleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Adi ortaklığın tüzel kişiliği yoktur.
II. Komandit şirkette sorumluluğu sınırsız olan ortak tüzel kişi olabilir.
III. Limited şirket en az iki ortakla kurulabilir.

✓ C. Adi ortaklık bir sözleşme ilişkisidir, tüzel kişiliği yoktur (I). II yanlıştır: komandite ortak gerçek kişi olmalıdır, tüzel kişi yalnız komanditer olabilir. III yanlıştır: limited de anonim gibi tek ortakla kurulabilir (1–50 ortak). A ve B II'yi, B ve D III'ü doğru sayar.
İŞLETME TÜRLERİ · MEVZUAT

İşletme büyüklüğü ve KOBİ: güncel ölçütler ve kuruluş aşaması

İşletme · Temel Kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

KOBİ nedir, mikro, küçük ve orta işletme ölçütleri nelerdir? İşletme kuruluşunda fizibilite nedir?

Kısa cevap: Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Yönetmeliği'ne göre (2025 değişikliğiyle) KOBİ, yıllık çalışan sayısı 250'den az ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosundan herhangi biri 1 milyar TL'yi aşmayan işletmedir. Mikro işletme 10'dan az çalışan ve 10 milyon TL, küçük işletme 50'den az çalışan ve 100 milyon TL sınırındadır. İşletme kuruluşunda yatırımın yapılabilirliği fizibilite etüdüyle incelenir.

Bir tekstil atölyesi 45 kişi çalıştırıyor; yıllık satışı 80 milyon TL, bilançosu ise yeni aldığı makinelerle 120 milyon TL'ye çıkmış. Bir destek programına başvurmak için “küçük işletme” mi, “orta büyüklükte işletme” mi yazmalı?

Büyüklük ölçütleri

İşletme büyüklüğü tek bir ölçütle ölçülemez: çalışan sayısı, satış hasılatı, bilanço (aktif) büyüklüğü, sermaye tutarı, üretim kapasitesi, pazar payı ve kullanılan enerji gibi ölçütler birlikte kullanılır. Hangi sektörde olduğuna göre aynı çalışan sayısı farklı büyüklük anlatır: 200 kişilik bir yazılım şirketi büyük, 200 kişilik bir otomotiv fabrikası küçüktür. Bu yüzden kamu destekleri için ölçütleri bir yönetmelik bağlar.

KOBİ ölçütleri

Türkiye'de KOBİ tanımı Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Yönetmeliği (Cumhurbaşkanı Kararı, 2023) ile yapılır; parasal sınırlar 2025'te yükseltildi. Ölçüt iki koşulludur: çalışan sayısı sınırın altında olmalı ve net satış hasılatı ile mali bilançodan herhangi biri parasal sınırı aşmamalıdır.

KOBİ sınıfları (Yönetmelik m.5, 2026 itibarıyla)
SınıfYıllık çalışanNet satış hasılatı ya da mali bilanço (herhangi biri)
Mikro10'dan az10 milyon TL'yi aşmayan
Küçük50'den az100 milyon TL'yi aşmayan
Orta250'den az1 milyar TL'yi aşmayan

Girişteki atölyenin çalışan sayısı 50'nin altında; satışı 100 milyonu aşmadığı için bilançonun 120 milyon olması sonucu değiştirmez: küçük işletmedir. Yönetmelik, sınırları son iki hesap döneminde aşan işletmenin KOBİ niteliğini kaybettiğini, tek dönemlik aşmanın yetmediğini de düzenler; böylece bir yıllık sıçrama işletmeyi destekten hemen düşürmez. Ayrıca başka bir işletmenin sermayesinin %25'ine ya da daha fazlasına sahip olan ya da sahip olunan işletmenin verileri hesaplanırken ortak ya da bağlı işletmelerin verileri de eklenir.

Kuruluş aşaması ve fizibilite

Bir işletmeyi kurmadan önce yatırımın yapılabilir olup olmadığı incelenir. Süreç bir yatırım fikriyle başlar, kaba bir ön fizibilite ile elenir ya da geliştirilir; umut veren fikir ayrıntılı fizibilite etüdüne geçer. Fizibilitede pazar (talep var mı, ne kadar?), teknik (kapasite, teknoloji, kuruluş yeri), finansal (yatırım tutarı, finansman, kârlılık) ve ekonomik-sosyal (ülkeye, çevreye etkisi) analizler yapılır. Olumlu sonuçtan sonra kesin proje hazırlanır, kuruluş işlemleri tamamlanır ve işletme faaliyete geçer.

Akılda kalsın: KOBİ sınırları 10–50–250 çalışan ve 10 milyon–100 milyon–1 milyar TL. Çalışan sayısı mutlaka sınırın altında olmalı; para tarafında hasılat ya da bilançodan biri yeter. Fizibilite dörtlüsü: pazar, teknik, finansal, ekonomik-sosyal.
Sınavda

Nasıl sorulurÇalışan sayısı, hasılat ve bilanço verilen bir işletmenin sınıfı sorulur; ya da fizibilite etüdünün bölümleri öncüllerle istenir.

TuzakHasılat ve bilançonun ikisinin birden sınırın altında olması gerektiğini sanmak; yönetmelik “herhangi biri” der. İkinci tuzak, eski parasal sınırlarla (25 milyon, 125 milyon, 500 milyon gibi) gelen şıklar.

Sınavda işaretleorta büyüklükte işletmenin parasal sınırı 2025'ten beri 1 milyar TL'dir.

?Soru çöz

Yıllık ortalama 8 kişi çalıştıran bir yazılım işletmesinin yıllık net satış hasılatı 30 milyon TL, mali bilançosu 12 milyon TL'dir. Güncel KOBİ ölçütlerine göre bu işletme hangi sınıftadır?

✓ B. Çalışan sayısı mikro sınırının altında olsa da hasılat (30 milyon) ve bilanço (12 milyon) ikisi de 10 milyon TL'yi aşıyor; mikro olamaz. Çalışan 50'den az ve ikisi de 100 milyonu aşmıyor: küçük işletme. A yalnız çalışan sayısına bakar; C orta sınıfı seçer, oysa daha küçük olan küçük işletme sınırları zaten sağlanıyor; D sınırları büyük işletmeninkiyle karıştırır.

↕Sıralama işletme kuruluş süreci

  1. Pazar, teknik, finansal ve ekonomik-sosyal analizlerin ayrıntılı yapılması
  2. Kesin projenin hazırlanıp kuruluş işlemlerinin tamamlanması
  3. Bir yatırım fırsatının fark edilmesi
  4. Fikrin kaba bir ön araştırmayla elenmesi ya da geliştirilmesi
İŞLETME TÜRLERİ · KARŞILAŞTIRMA

İşletme birleşmeleri: kartel, konsorsiyum, tröst, konsern ve holding

İşletme · Temel Kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşletme birleşme türleri nelerdir? Kartel, konsorsiyum, tröst, konsern ve holding arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Birleşmeler yöne göre yatay (aynı üretim aşaması), dikey (ardışık aşamalar) ve karma (ilgisiz alanlar) diye ayrılır. Bağımsızlığa göre centilmenlik anlaşması, kartel, konsorsiyum, stratejik ittifak ve ortak girişimde işletmeler bağımsızlığını korur; konsern ve holdingde hukuki bağımsızlık kalır ama ekonomik bağımsızlık kaybolur; tröstte işletmeler ikisini de kaybederek tek işletmede erir.

Üç büyük inşaat şirketi bir köprü ihalesine birlikte girer, köprü bitince yollarını ayırır. Aynı yıl bir başka grup, çimento, nakliye ve sigorta şirketlerinin hisselerini tek bir şirket çatısında toplar. İkisi de “birleşme”dir, ama aynı şey değildir.

İşletmeler büyümek, rekabeti azaltmak, hammaddeyi ya da pazarı güvenceye almak için birleşir. Birleşmeler yönüne ve bağımsızlığın ne kadar korunduğuna göre sınıflanır.

Yönüne göre

  • Yatay birleşme: aynı üretim aşamasındaki, aynı malı üreten işletmeler birleşir (iki un fabrikası). Amaç pazar payı ve ölçek ekonomisi.
  • Dikey birleşme: aynı ürünün ardışık aşamalarındaki işletmeler birleşir. Hammaddeye doğru olana geriye, tüketiciye doğru olana ileriye dikey birleşme denir (un fabrikasının buğday çiftliği alması geriye, fırın zinciri alması ileriye).
  • Karma (çapraz) birleşme: birbiriyle ilgisi olmayan alanlardaki işletmeler birleşir (un fabrikası ile bir sigorta şirketi). Amaç riski dağıtmak.

Bağımsızlığa göre

Hukuki bağımsızlık ayrı tüzel kişiliğin sürmesi, ekonomik bağımsızlık kararların kendi elinde kalmasıdır.Görsel: Sınav Defteri
Başlıca birleşme biçimleri
BiçimAyırt edici özellik
Centilmenlik anlaşmasıYazısız, sözlü uzlaşma (fiyat, bölge); hukuki yaptırımı yok, en gevşek bağ
KartelAynı sektördeki işletmelerin fiyat, kota ya da pazar bölüşümü için yazılı anlaşması; rekabeti kısıtladığı için Türkiye'de 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesiyle yasak
KonsorsiyumTek başına yapılamayacak büyük bir iş (ihale, kredi, proje) için kurulan geçici birlik; iş bitince dağılır
Stratejik ittifakBelirli bir alanda (AR-GE, dağıtım, teknoloji) uzun süreli işbirliği; yeni şirket kurulmaz
Ortak girişim (joint venture)İki ya da daha çok işletmenin ortaklaşa yeni ve ayrı bir şirket kurması; ana şirketler bağımsız kalır
KonsernBir işletmenin ötekilerin hisselerini alarak onları tek yönetim altında toplaması; şirketler ayrı tüzel kişi kalır
HoldingBaşka şirketlerin hisselerine sahip olup onları yöneten çatı şirket; konsernin en yaygın biçimi
Tröstİşletmelerin tüzel kişiliklerini de bırakıp tek bir işletmede birleşmesi; en sıkı bağ, tekel eğilimi

Girişteki köprü ihalesi birliği geçici bir konsorsiyumdur. Hisseleri tek çatıda toplayan yapı ise holdingdir: şirketler ayrı tüzel kişi olarak yaşar, büyük kararlar çatı şirkette alınır.

Akılda kalsın: Bağ gevşekten sıkıya: centilmenlik → kartel → konsorsiyum → konsern/holding → tröst. Konsern ve holding hukuken ayrı, ekonomik olarak tek; tröst her bakımdan tek. Kartel fiyat ve kotada sürekli anlaşır, konsorsiyum tek iş için geçici birleşir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir birleşme vakası verilir, türü sorulur; ya da “bağımsızlığın tamamen kaybolduğu birleşme hangisidir?” diye sorulur.

TuzakHoldingde bağlı şirketlerin tüzel kişiliğini yitirdiğini söyleyen şık; holdingde şirketler hukuken ayrıdır, yalnız ekonomik bağımsızlık gider. İkinci tuzak, un fabrikasının fırın zinciri almasını yatay birleşme saymak; ardışık aşamalar dikeydir.

Sınavda işaretlehukuki ve ekonomik bağımsızlığın birlikte kaybolduğu tek biçim trösttür.

⇄Bilgi eşleştirme birleşme biçimleri

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi işletme birleşmeleriyle ilgili yanlış bir ifadedir?

✓ D. Holding bir konsern biçimidir: bağlı şirketler ayrı tüzel kişi olarak kalır, yalnız ekonomik bağımsızlıklarını kaybeder; tüzel kişiliğin de kaybolduğu biçim trösttür. A doğru: hammaddeye doğru birleşme geriye dikeydir; B konsorsiyumun geçiciliğini, C ortak girişimin yeni şirket kurmasını doğru anlatır.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 7 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir tarım kooperatifi hasat döneminde üreticiden aldığı fındığı soğuk hava deposunda bekletmekte ve fiyatların yükseldiği bahar aylarında piyasaya sürmektedir. Kooperatifin bu faaliyetiyle yarattığı fayda türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Malı bekletip ihtiyaç duyulduğu döneme taşımak, yani depolamak zaman faydası yaratır. A biçim faydası malın şeklini değiştiren üretimdir, fındık işlenmiyor; B yer faydası taşımayla doğar; D mülkiyet faydası satışla sahiplik değişince doğar, vakanın odağı bekletmedir.Kaynak: bu sayfa · İhtiyaç, fayda, üretim faktörleri

?Soru 2

Bir mobilya fabrikası için aşağıdakilerden hangisi özel (görev) çevrenin değil, genel (makro) çevrenin unsurudur?

✓ D. Evlenme yaşındaki değişim nüfus yapısına ilişkin sosyo-kültürel bir eğilimdir; bütün sektörü dolaylı etkiler ve fabrika onu değiştiremez. A tedarikçi, B aracı, C rakiptir: üçü de fabrikayla doğrudan ilişkili olduğu için görev çevresindedir.Kaynak: bu sayfa · İşletme çevresi ve paydaşlar

?Soru 3

Yıllık ortalama 8 kişi çalıştıran bir yazılım işletmesinin yıllık net satış hasılatı 30 milyon TL, mali bilançosu 12 milyon TL'dir. Güncel KOBİ ölçütlerine göre bu işletme hangi sınıftadır?

✓ B. Çalışan sayısı mikro sınırının altında olsa da hasılat (30 milyon) ve bilanço (12 milyon) ikisi de 10 milyon TL'yi aşıyor; mikro olamaz. Çalışan 50'den az ve ikisi de 100 milyonu aşmıyor: küçük işletme. A yalnız çalışan sayısına bakar; C orta sınıfı seçer, oysa daha küçük olan küçük işletme sınırları zaten sağlanıyor; D sınırları büyük işletmeninkiyle karıştırır.Kaynak: bu sayfa · Büyüklük, KOBİ, kuruluş

?Soru 4

Bir işletmenin öz sermayesi 500.000 TL, yabancı kaynakları 300.000 TL'dir. Yabancı kaynaklar için yıl içinde 30.000 TL faiz ödenmiş, dönem net kârı 90.000 TL olmuştur. Bu işletmenin öz sermaye kârlılığı ve toplam sermaye kârlılığı sırasıyla kaçtır?

✓ B. Öz sermaye kârlılığı 90.000 ÷ 500.000 = %18; toplam sermaye kârlılığı (90.000 + 30.000) ÷ 800.000 = %15. A toplam sermaye kârlılığında faizi paya eklemeyi unutur (90.000 ÷ 800.000); C faizi öz sermaye kârlılığına da ekler (120.000 ÷ 500.000); D iki oranın yerini ters yazar.Kaynak: bu sayfa · Verimlilik, ekonomiklik, kârlılık

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi işletme birleşmeleriyle ilgili yanlış bir ifadedir?

✓ D. Holding bir konsern biçimidir: bağlı şirketler ayrı tüzel kişi olarak kalır, yalnız ekonomik bağımsızlıklarını kaybeder; tüzel kişiliğin de kaybolduğu biçim trösttür. A doğru: hammaddeye doğru birleşme geriye dikeydir; B konsorsiyumun geçiciliğini, C ortak girişimin yeni şirket kurmasını doğru anlatır.Kaynak: bu sayfa · İşletme birleşmeleri

?Soru 6

İşletme kavramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Kâr amacı gütmeyen bir devlet hastanesi de işletmedir.
II. İşletme, kurucusunun ömrüyle sınırlı olarak kurulur.
III. Çağdaş anlayışta özel işletmenin amacı, sahiplerinin servetini en çoğa çıkarmak olarak da ifade edilir.

✓ A. Mal ya da hizmet üreten kâr amaçsız kurum da işletmedir (I); değer ya da servet maksimizasyonu çağdaş amaç tanımıdır (III). B III'ü atlar, oysa servet maksimizasyonu kârın uzun dönemli biçimidir; C ve D II'yi içerir: işletme süreklilik ilkesiyle kurucusundan bağımsız, süresiz yaşamak üzere kurulur.Kaynak: bu sayfa · İşletmenin amaçları ve fonksiyonları

?Soru 7

İşletmelerin hukuki biçimleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Adi ortaklığın tüzel kişiliği yoktur.
II. Komandit şirkette sorumluluğu sınırsız olan ortak tüzel kişi olabilir.
III. Limited şirket en az iki ortakla kurulabilir.

✓ C. Adi ortaklık bir sözleşme ilişkisidir, tüzel kişiliği yoktur (I). II yanlıştır: komandite ortak gerçek kişi olmalıdır, tüzel kişi yalnız komanditer olabilir. III yanlıştır: limited de anonim gibi tek ortakla kurulabilir (1–50 ortak). A ve B II'yi, B ve D III'ü doğru sayar.Kaynak: bu sayfa · Hukuki türler: şahıs, ortaklık, şirket
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?KPSS A İşletme soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →