İnsan kaynakları ve stratejik yönetim: İKY işlevleri, SWOT, Porter, BCG, büyüme stratejileri

Doğru insanı bulmak ve işletmeye yön çizmek. İnsan kaynaklarının işlevleri ve stratejik yönetimin analiz araçları, karşılaştırma tablolarıyla.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
İNSAN KAYNAKLARI · KAVRAM

İnsan kaynakları yönetimi: işlevler, İK planlaması ve iş analizi

İşletme · İşletme Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İnsan kaynakları yönetiminin işlevleri nelerdir? İş analizi, iş tanımı ve iş gerekleri nedir?

Kısa cevap: İnsan kaynakları yönetimi (İKY), örgütün ihtiyaç duyduğu insanları planlama, bulma, seçme, eğitme, değerleme, ücretlendirme ve elde tutma işlevlerini yürütür. Hepsinin temeli iş analizidir: bir işin görevlerini anlatan iş tanımı ile o işi yapacak kişide aranan nitelikleri sıralayan iş gerekleri bu analizden çıkar.

Bir belediye şirketi yeni bir atık ayrıştırma tesisi açıyor ve kırk kişiye ihtiyacı var. Hangi işlerin, hangi bilgi ve deneyimle yapılacağını yazmadan ne ilan metni hazırlayabilir ne de mülakatta ne soracağını bilir.

Eskiden “personel yönetimi” denen bu alan, özlük işlerini yürüten bir kayıt biriminden üst yönetimin stratejik ortağına dönüştü. İnsan, kopyalanması en zor kaynak sayıldığı için İKY artık rekabet stratejisinin parçasıdır. Başlıca işlevleri: İK planlaması, iş analizi, bulma ve seçme, işe alıştırma, eğitim ve geliştirme, performans değerleme, iş değerlemesi ve ücret, kariyer yönetimi, iş sağlığı ve çalışma ilişkileri.

İK planlaması

İK planlaması, gelecekte kaç kişiye ve hangi niteliklere ihtiyaç olacağını (talep) mevcut personel, emeklilik ve ayrılmalardan doğacak arzla karşılaştırır. Açık çıkarsa bulma süreci başlar; fazla çıkarsa yeni alım dondurulur, personel başka birimlere kaydırılır ya da erken emeklilik özendirilir.

İş analizi ve ürünleri

Planlama, karar ve örgütleme sayfasında gördüğümüz örgütleme, işi görevlere bölüp kişilere dağıtıyordu. İş analizi bu görevlerin her birini ayrıntılı inceler: gözlem, görüşme, anket ve iş günlükleri gibi yöntemlerle işin ne olduğu, nasıl ve hangi koşullarda yapıldığı derlenir.

İş analizinin iki ürünü
İş tanımıİş gerekleri (iş şartnamesi)
Odakİşİşi yapacak kişi
İçerikGörevler, yetki ve sorumluluklar, bağlı olunan amir, çalışma koşullarıEğitim, deneyim, beceri, yetenek, fiziksel ve kişisel nitelikler
Kullanıldığı yerİş değerlemesi, performans standartları, oryantasyonİlan metni, seçme ölçütleri, eğitim ihtiyacı
Akılda kalsın: İş analizi işi inceler, kişiyi değil. İş tanımı = ne yapılır? İş gerekleri = kim yapabilir? İK planlaması = ihtiyaç (talep) ile eldeki personelin (arz) karşılaştırması.
Sınavda

Nasıl sorulurBir belge parçası verilip iş tanımı mı iş gerekleri mi olduğu sorulur; ya da İKY işlevleri bir vaka üzerinden eşleştirilir.

Tuzak“lisans mezunu, iki yıl deneyimli” gibi kişi niteliklerini iş tanımına yazmak; bunlar iş gerekleridir. İkinci tuzak, iş analizini çalışanın başarısını ölçmek sanmaktır; o performans değerlemedir.

✎Boşluk doldurma iş analizi

Bir kütüphanede “katalog memuru” işini gözlem ve görüşmeyle ayrıntılı inceleyen sürece denir. Bu incelemeden çıkan, “kitapları sınıflar, kayıt sistemine girer, okuyucuya yardım eder” diye yazılan belge , “bilgi ve belge yönetimi mezunu, katalog yazılımı bilen” diye yazılan belge ise olarak adlandırılır.

iş analiziiş tanımıiş gerekleriperformans değerleme

?Soru çöz

Bir devlet hastanesinin yoğun bakım hemşiresi kadrosu için hazırladığı belgede “hemşirelik lisans mezunu olmak, en az iki yıl yoğun bakım deneyimi bulunmak, vardiyalı çalışmaya sağlık yönünden uygun olmak” ifadeleri yer almaktadır. Bu belge aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Belge işi değil, işi yapacak kişide aranan eğitim, deneyim ve sağlık niteliklerini sıralıyor; bu iş gerekleridir (iş şartnamesi). B iş tanımı görevleri, yetki ve sorumlulukları anlatır; C iş değerlemesi işlerin birbirine göre değerini ücret için belirler; D İK planlaması kaç kişiye ihtiyaç olduğunu hesaplar, tek bir kadronun niteliklerini yazmaz.
İNSAN KAYNAKLARI · KARŞILAŞTIRMA

Personel bulma ve seçme: iç-dış kaynak, mülakat türleri, geçerlik

İşletme · İşletme Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTaylor'ın bilimsel yönetim ilkeleri nelerdir? Gilbreth, Gantt ve Emerson bilimsel yönetime ne kattı?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Yönetim düşüncesinin gelişimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimsel yönetim, Frederick W. Taylor'ın öncülüğünde işi zaman ve hareket etüdüyle inceleyip her iş için tek en iyi yöntemi bulmayı amaçlayan klasik yaklaşımdır. Taylor işçinin bilimsel seçimini, eğitimini, planlamanın yönetime verilmesini ve verime göre ücreti savundu. Gilbreth'ler hareket etüdünü, Gantt çizelgesini ve prim sistemini, Emerson verimlilik ilkelerini ekledi.

Bilimsel yönetim (Taylor)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Personel bulmada iç ve dış kaynakların üstünlükleri nelerdir? Seçme sürecinde hangi araçlar kullanılır ve mülakat türleri nelerdir?

Kısa cevap: Bulma, açık kadroya yeterli sayıda uygun aday çekmektir; adaylar örgüt içinden (terfi, yer değiştirme) ya da dışından (ilan, İŞKUR, üniversite, danışmanlık) gelir. Seçme, adaylar arasından en uygununu ayırmaktır: başvuru formu, testler, mülakat, referans ve sağlık kontrolü. İyi bir seçme aracı hem güvenilir (tutarlı) hem geçerli (ölçmek istediğini ölçen) olmalıdır.

Bir kargo şirketinin bölge müdürlüğü boşaldı. Yıllardır şubede çalışan bir şefi terfi ettirmek de rakip bir şirketten deneyimli bir yönetici transfer etmek de mümkün. Hangisi daha az risklidir?

Yönetim düşüncesinin gelişimi sayfasında gördüğümüz Taylor, işçinin işe göre bilimsel olarak seçilmesini savunuyordu; bugünkü seçme süreci bu fikrin gelişmiş hâlidir. Süreç iki aşamalıdır: önce aday havuzu oluşturulur (bulma), sonra havuz daraltılır (seçme).

İç ve dış kaynaktan bulma
İç kaynak (terfi, yer değiştirme)Dış kaynak (ilan, okul, danışman)
ÜstünlükUcuz ve hızlı; adayın performansı bilinir; çalışanı güdüler; uyum kısa sürerYeni fikir ve beceri getirir; aday havuzu geniştir
SakıncaYeni fikir gelmez; terfi edemeyenler küsebilir; boşalan kadro zincirleme yeni açık doğururPahalı ve uzun; uyum süresi uzar; içerideki adayların motivasyonu düşebilir

Seçme araçları ve mülakat türleri

Seçmede başvuru formu, bilgi, yetenek ve kişilik testleri, mülakat, referans ve sağlık kontrolü kullanılır. Mülakat dört biçimde yapılır: yapılandırılmış mülakatta bütün adaylara önceden hazırlanmış aynı sorular sorulur; yapılandırılmamış mülakat serbest sohbettir; stres mülakatı adayın baskı altındaki tepkisini görmek için bilerek gerginlik yaratır; panel (kurul) mülakatında adayı birden çok görüşmeci aynı anda dinler.

Bir aracın değeri iki ölçüye bağlıdır: güvenilirlik, aynı adaya tekrar uygulandığında benzer sonuç vermesidir; geçerlik, sonucun gerçekten iş başarısını öngörmesidir. Güvenilir ama geçersiz bir test, tutarlı biçimde yanlış şeyi ölçer. Seçilen kişi işe başlayınca oryantasyon (işe alıştırma) ile örgüte, işe ve iş arkadaşlarına tanıtılır.

Akılda kalsın: İç kaynak bilinen aday, ucuz, güdüler; dış kaynak yeni fikir. Yapılandırılmış mülakat = herkese aynı sorular. Güvenilirlik tutarlılık, geçerlik doğru şeyi ölçmek.
Sınavda

Nasıl sorulurİç ve dış kaynağın üstünlükleri öncüllerle sorulur ya da bir mülakat tarif edilip türü istenir.

Tuzak“yeni fikir getirir” üstünlüğünü iç kaynağa yazmak. İkinci tuzak güvenilirlik ile geçerliği karıştırmaktır: sonuçları her uygulamada aynı çıkan test güvenilirdir, ama iş başarısını öngörmüyorsa geçerli değildir.

⇄Bilgi eşleştirme mülakat türleri

?Soru çöz

Bir işletmenin açık yönetici kadrosunu iç kaynaktan doldurmasının üstünlükleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Terfi olanağı gören çalışanların motivasyonu artar.
II. Örgüte farklı deneyim ve yeni fikirler taşınır.
III. Adayın geçmiş performansı bilindiği için yanlış seçim riski azalır.

✓ C. Terfi yolunun açık olduğunu gören çalışan güdülenir (I) ve örgüt adayın yıllardır nasıl çalıştığını bilir (III). II dış kaynağın üstünlüğüdür; içeriden gelen aday örgütün alışılmış bakışını taşır. A ve B iç kaynağın iki üstünlüğünden birini atlar; D II'yi de iç kaynağa yükler.
İNSAN KAYNAKLARI · KAVRAM

Eğitim, geliştirme ve kariyer: iş başında ve iş dışında yöntemler

İşletme · İşletme Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İş başında ve iş dışında eğitim yöntemleri nelerdir? Eğitim süreci hangi aşamalardan oluşur ve kariyer yönetimi nedir?

Kısa cevap: Eğitim, çalışanın bugünkü işini daha iyi yapmasını; geliştirme, gelecekteki görevlere hazırlanmasını amaçlar. Süreç ihtiyaç analizi, amaç belirleme, program ve yöntem seçimi, uygulama ve değerlendirme aşamalarından oluşur. Rotasyon, koçluk ve staj iş başında; seminer, vaka çalışması, rol oynama ve simülasyon iş dışında yapılır.

Bir vergi dairesine yeni bir e-beyanname sistemi geldi. Memurların yarısı eski sistemi ezbere biliyor, yeni ekranları hiç görmedi; ikisi de yakında müdür yardımcısı olacak.

Eğitim kısa vadeli ve işe özgüdür (yeni sistemi kullanmak); geliştirme uzun vadeli ve kişiye özgüdür (müdür yardımcılığına hazırlanmak). İkisi de rastgele değil, bir döngü içinde yapılır: önce performans açığı ve eğitim ihtiyacı belirlenir, sonra ölçülebilir amaç yazılır, program ve yöntem seçilir, uygulanır ve sonuç değerlendirilir. Değerlendirme yalnız katılımcının memnuniyetine değil, öğrendiğini işe aktarıp aktarmadığına ve kuruma sonuç getirip getirmediğine de bakar.

Eğitim yöntemleri
İş başında (işin içinde, gerçek koşulda)İş dışında (işten ayrı bir ortamda)
İş rotasyonu: çalışanın sırayla farklı işlerde çalıştırılmasıSeminer, konferans: çok kişiye bilgi aktarma
Koçluk: amirin çalışanı iş üzerinde yönlendirmesiVaka çalışması: gerçek bir olayın grupça çözümlenmesi
Staj, çıraklık: deneyimlinin yanında öğrenerek çalışmaRol oynama: müşteri, ast gibi bir rolü canlandırma
Yetki devri, asistanlık: üstün işini geçici yürütmeSimülasyon: gerçeğin benzetimi (uçuş simülatörü)

İş başında eğitim ucuzdur ve öğrenilen hemen kullanılır, ama üretimi yavaşlatabilir ve eğitici amirin becerisine bağlıdır. İş dışında eğitim sistemli ve risksizdir, ama pahalıdır ve öğrenileni işe aktarmak zordur.

Kariyer yönetimi

Kariyer, kişinin çalışma hayatı boyunca üstlendiği işlerin dizisidir. Kariyer planlaması bireyin, kariyer yönetimi örgütün işidir: örgüt kariyer yollarını (hangi kadrodan hangisine geçilir) tanımlar, ardıl planlamasıyla kilit kadrolara aday yetiştirir. Yükselme olanağı tükenen çalışanın yaşadığı duraklamaya kariyer platosu denir.

Akılda kalsın: Eğitim bugünkü iş, geliştirme gelecekteki görev. Rotasyon, koçluk, staj iş başında; seminer, vaka, rol oynama, simülasyon iş dışında. Döngü: ihtiyaç → amaç → program → uygulama → değerlendirme.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi iş başında eğitim yöntemi değildir?” kalıbı ya da bir uygulamanın yöntem adı sorulur; eğitim sürecinin ilk ya da son aşaması da istenir.

TuzakVaka çalışmasını gerçek bir olayı incelediği için iş başında saymak; olay gerçektir ama çözümleme sınıfta yapılır. Simülasyon da gerçeğe benzer, ama işten ayrı ortamda yapıldığı için iş dışındadır.

↕Sıralama eğitim süreci

  1. Rol oynama ve vaka çalışmasından oluşan iki günlük programın hazırlanması
  2. Üç ay sonra şikâyet sayısının düşüp düşmediğinin ölçülmesi
  3. Vatandaş şikâyetlerinin çoğunun gişe görevlilerinin iletişiminden kaynaklandığının saptanması
  4. Programın gişe görevlilerine uygulanması
  5. “Altı ay içinde iletişim kaynaklı şikâyetleri yarıya indirmek” amacının yazılması

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi iş başında eğitim yöntemlerinden biri değildir?

✓ D. Vaka çalışmasında gerçek bir olay işten ayrı bir ortamda, grupça çözümlenir; iş dışında eğitimdir. A rotasyonda çalışan farklı işlerde fiilen çalışır; B koçlukta amir çalışanı iş üzerinde yönlendirir; C stajyer deneyimli birinin yanında gerçek işi yaparak öğrenir. Üçü de iş başındadır.
İNSAN KAYNAKLARI · KARŞILAŞTIRMA

Kişiyi değerlemek, işi değerlemek: performans hataları ve iş değerlemesi

İşletme · İşletme Yönetimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMaslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi, Alderfer'in ERG kuramı, Herzberg'in çift etmen kuramı ve McClelland'ın başarma ihtiyacı kuramı nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Liderlik, motivasyon ve denetim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kapsam kuramları insanı neyin güdülediğini sorar. Maslow beş basamaklı ihtiyaçlar hiyerarşisi kurar; doyurulan ihtiyaç artık güdülemez. Alderfer bunu varolma, ilişki ve gelişme diye üçe indirir ve engellenen kişinin alt ihtiyaca geri döndüğünü söyler. Herzberg'e göre hijyen etmenleri (ücret, çalışma koşulları) yalnız tatminsizliği önler; motive ediciler (başarı, takdir, sorumluluk) güdüler. McClelland başarma, güç ve bağlılık ihtiyacını ayırır.

Kapsam kuramları: Maslow, Herzberg

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Performans değerlendirme yöntemleri ve hataları nelerdir? İş değerlemesi nedir, performans değerlemeden farkı nedir?

Kısa cevap: Performans değerleme çalışanın başarısını ölçer; iş değerlemesi ise kim yaparsa yapsın işin örgüt içindeki göreli değerini belirleyip ücret yapısına temel olur. Değerlemede en sık hatalar halo etkisi, merkezî eğilim, hoşgörü ya da katılık, son dönem etkisi ve benzerlik hatasıdır. İş değerlemesi sıralama, sınıflama, puan ve faktör karşılaştırma yöntemleriyle yapılır.

Bir kamu bankasında şube müdürü, performansları çok farklı olan bütün gişe yetkililerine en yüksek not olan “çok iyi”yi veriyor; aynı bankada bir veznedar, kendisinden daha az sorumluluk taşıyan bir işin daha fazla ücret aldığından şikâyet ediyor. İlki kişiyi değerlemenin hoşgörü hatası, ikincisi işi değerlemenin sorunudur.

Performans değerleme

Başlıca yöntemler: derecelendirme ölçekleri (her özelliğe 1–5 puan), sıralama ve ikili karşılaştırma, belirli oranlarda “çok iyi-orta-zayıf” dağıtmayı şart koşan zorunlu dağılım, olağanüstü iyi ve kötü davranışların kaydına dayanan kritik olay, amir, ast, mesai arkadaşı ve müşteriden görüş alan 360 derece değerleme. Yönetim düşüncesinin gelişimi sayfasında gördüğümüz Drucker'ın amaçlara göre yönetimi (AGY) de bir değerleme yöntemidir: kişi, birlikte belirlenen amaçlara ulaşma derecesiyle değerlenir.

Değerleme hataları
HataNe olur?
Halo etkisiTek bir özellikteki izlenim (ör. dakiklik) bütün özelliklerin notunu belirler
Merkezî eğilimDeğerlendirici uç not vermekten kaçınır, herkese orta not verir
Hoşgörü / katılıkHerkese olduğundan yüksek / olduğundan düşük not verilir
Son dönem etkisiBütün dönem yerine son birkaç haftanın davranışı değerlenir
Benzerlik hatasıDeğerlendiriciye benzeyen (aynı okul, aynı görüş) kişiye yüksek not verilir

Zorunlu dağılım hoşgörü ve merkezî eğilimi önler; kritik olay kaydı son dönem etkisini azaltır.

İş değerlemesi ve ücret

İş değerlemesi, işleri bilgi, sorumluluk, çaba ve çalışma koşulları gibi etkenlere göre karşılaştırıp “eşit işe eşit ücret” ilkesine dayalı bir ücret yapısı kurar. Sıralama ve sınıflama nitel (bütün iş üzerinden), puan ve faktör karşılaştırma nicel (etken etken) yöntemlerdir. Liderlik, motivasyon ve denetim sayfasında gördüğümüz Herzberg'e göre ücret bir hijyen etmenidir: adil ücret tatminsizliği giderir, ama tek başına güdülemez.

Akılda kalsın: Performans değerleme kişiyi, iş değerlemesi işi ölçer. Halo = tek özellik her şeyi boyar; merkezî eğilim = herkes orta; son dönem = son haftalar. Puan ve faktör karşılaştırma nicel, sıralama ve sınıflama nitel.
Sınavda

Nasıl sorulurBir değerlendirici davranışı anlatılıp hatanın adı sorulur; ya da iş değerlemesi ile performans değerleme öncüllerle karşılaştırılır.

TuzakHalo etkisini hoşgörü hatasıyla karıştırmak; hoşgörüde herkes yüksek alır, halo etkisinde bir kişinin tek özelliği öteki notlarını sürükler. İkinci tuzak, iş değerlemesinin çalışanın kişisel başarısını ödüllendirdiğini söyleyen şıktır.

⇄Bilgi eşleştirme değerleme hataları

?Soru çöz

Bir belediye şirketi bütün kadrolarını bilgi, sorumluluk, çaba ve çalışma koşulları etkenlerine göre puanlayarak yeni bir ücret yapısı kurmuştur. Herzberg'in çift etmen kuramı dikkate alındığında bu uygulamadan beklenebilecek sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Uygulama puan yöntemiyle iş değerlemesidir; adil ücret yapısı kurar. Herzberg'e göre ücret hijyen etmenidir: eksikliği tatminsizlik yaratır, giderilmesi ise kendiliğinden güdülemez. A ücreti motive edici etmen sayar; C iş değerlemesini performans değerlemeyle karıştırır, puanlanan kişi değil kadrodur; D işi değerlemenin kişiyi değerleme ihtiyacını ortadan kaldırdığını sanır.
STRATEJİ · MODEL

Stratejik yönetim: süreç, strateji düzeyleri ve SWOT analizi

İşletme · İşletme Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Stratejik yönetim süreci hangi aşamalardan oluşur? Strateji düzeyleri nelerdir ve SWOT analizi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Stratejik yönetim çevre ve kurum analizi, stratejinin belirlenmesi (formülasyon), uygulanması ve kontrolü aşamalarından oluşan sürekli bir süreçtir. Strateji kurum, iş birimi ve fonksiyon düzeyinde kurulur. SWOT analizi işletmenin iç çevresindeki güçlü ve zayıf yönleri dış çevresindeki fırsat ve tehditlerle karşılaştırır.

Bir ilçede yıllardır tek olan aile işletmesi süpermarketin karşısına ulusal bir zincir şube açtı. Fiyatla yarışamayacağını bilen işletme sahibi önce elinde ne olduğunu, sonra çevresinde neyin değiştiğini yazmaya oturdu.

Planlama, karar ve örgütleme sayfasında gördüğümüz stratejik plan, üst yönetimin bütün örgütü kapsayan uzun vadeli planıydı. Stratejik yönetim bu planı bir döngüye bağlar: (1) misyon ve vizyon ışığında çevre ve kurum analizi, (2) stratejinin formülasyonu, (3) örgüt yapısı, bütçe ve kültürle uygulama, (4) sonuçların kontrolü ve geri bildirim. Kontrol, çevre değiştiğinde analize geri döner; süreç bitmez.

Strateji düzeyleri
DüzeyCevapladığı soruÖrnek
Kurum (şirket)Hangi işlerde, hangi sektörlerde olacağız?Holdingin enerji sektörüne girmesi
İş birimi (rekabet)Seçtiğimiz pazarda rakiplerle nasıl yarışacağız?Market biriminin düşük fiyatla yarışması
FonksiyonÜretim, pazarlama, finans, İK bu stratejiyi nasıl destekler?Toplu satın almayla maliyet düşürme

Farklı pazarlarda faaliyet gösteren büyük işletmeler her işi ayrı bir stratejik iş birimi olarak yönetir; iş birimi stratejisi bu birimlerin her biri için ayrı kurulur.

SWOT analizi

İşletmenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz genel ve görev çevresi, SWOT'un dış yarısını oluşturur. SWOT; güçlü yönler (Strengths) ve zayıf yönler (Weaknesses) için işletmenin içine, fırsatlar (Opportunities) ve tehditler (Threats) için dışına bakar. İç etkenler işletmenin denetimindedir; dış etkenler değildir, yalnız onlara uyum sağlanabilir. Analiz, güçlü yönleri fırsatlarla eşleştiren ve zayıf yönleri tehditlerden koruyan seçenekler üretmek için yapılır.

Akılda kalsın: Süreç: analiz → formülasyon → uygulama → kontrol. Kurum düzeyi hangi iş?, iş birimi düzeyi nasıl rekabet? SWOT'ta S-W içeride ve denetlenebilir, O-T dışarıda.
Sınavda

Nasıl sorulurBir dizi etken verilip hangilerinin güçlü-zayıf yön, hangilerinin fırsat-tehdit olduğu sorulur; ya da bir kararın hangi strateji düzeyinde verildiği istenir.

Tuzakİşletmenin kendi eksikliğini (eski makine parkı) tehdit saymak; tehdit dışarıdan gelir, iç eksiklik zayıf yöndür. İkinci tuzak, yeni sektöre girme kararını iş birimi düzeyine yazmaktır; hangi işte olunacağı kurum düzeyinin sorusudur.

✎Boşluk doldurma SWOT

Bir lojistik şirketinin yirmi yıllık deneyimli şoför kadrosu yön, on beş yıllık filo takip yazılımı yöndür. Devletin elektrikli kamyona verdiği yeni teşvik bir , yabancı bir dev şirketin bölgeye girmesi ise bir olarak değerlendirilir.

güçlüzayıffırsattehditmisyon

?Soru çöz

SWOT analizi yapan bir mobilya üreticisi için aşağıdakilerden hangileri zayıf yön olarak değerlendirilir?
I. Büyük bir rakibin aynı bölgede fabrika kurması
II. Makine parkının eskimiş olması
III. Nitelikli ustaların sık sık işten ayrılması

✓ D. Eskimiş makine parkı (II) ve yüksek usta devri (III) işletmenin içindedir ve onun denetimindeki eksikliklerdir; zayıf yöndür. I dışarıda gelişen ve işletmenin denetleyemediği bir olaydır, tehdittir. A ve C tehdidi zayıf yön sayar; B usta devrinin de bir iç eksiklik olduğunu atlar.
STRATEJİ · KURAMCI

Porter: beş rekabet gücü, genel rekabet stratejileri ve değer zinciri

İşletme · İşletme Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Porter'ın beş rekabet gücü nedir? Maliyet liderliği, farklılaştırma ve odaklanma stratejileri nelerdir? Değer zinciri nedir?

Kısa cevap: Porter'a göre bir sektörün kârlılığını beş güç belirler: mevcut rakipler arasındaki rekabet, yeni girenlerin tehdidi, ikame ürünlerin tehdidi, alıcıların ve tedarikçilerin pazarlık gücü. İşletme bu ortamda maliyet liderliği, farklılaştırma ya da dar bir pazarda odaklanma stratejisiyle üstünlük kurar. Değer zinciri, üstünlüğün hangi faaliyetten doğduğunu gösterir.

Şehirde taksiciliğe yeni bir mobil uygulama girdi, belediye ek plaka çıkardı, elektrikli scooter'lar kısa yolculukları aldı ve akaryakıt fiyatı arttı. Taksi duraklarının kazancını aynı yıl dört ayrı yönden gelen baskı eritti.

İş birimi düzeyindeki strateji, önce sektörün yapısını anlamayı gerektirir. Porter beş gücü bir arada inceler; güçler ne kadar şiddetliyse sektörün ortalama kârlılığı o kadar düşüktür.

Dört dış güç ortadaki rekabeti şiddetlendirir; hepsi güçlüyse sektörde kalıcı kâr zordur.Görsel: Sınav Defteri

Yeni girişin önünde giriş engelleri vardır: ölçek ekonomisi, yüksek sermaye ihtiyacı, marka bağlılığı, dağıtım kanallarına erişim, yasal izinler. Engel yüksekse yeni girenlerin tehdidi düşüktür. Az sayıda tedarikçi ya da yüksek değiştirme maliyeti tedarikçiyi, az sayıda büyük alıcı da alıcıyı güçlendirir.

Genel rekabet stratejileri

Porter'ın genel rekabet stratejileri
StratejiPazar kapsamıÜstünlük kaynağı
Maliyet liderliğiGenişSektördeki en düşük birim maliyet (ölçek, verimlilik, standart ürün)
FarklılaştırmaGenişMüşterinin fazla ödemeye razı olduğu özgün nitelik (tasarım, marka, hizmet)
OdaklanmaDar (bir bölge, bir müşteri grubu)O dilimde maliyet ya da farklılaşma

Hiçbirini net seçemeyen işletme Porter'ın deyişiyle “ortada sıkışır”. Üstünlüğün kaynağını bulmak için değer zinciri kullanılır: birincil faaliyetler (iç lojistik, üretim, dış lojistik, pazarlama-satış, satış sonrası hizmet) ve destek faaliyetleri (altyapı, İKY, teknoloji geliştirme, satın alma) tek tek incelenir.

Akılda kalsın: Beş güç: rakipler, yeni girenler, ikameler, alıcılar, tedarikçiler. Giriş engeli yüksek → yeni giren tehdidi düşük. Maliyet liderliği ve farklılaştırma geniş pazar, odaklanma dar pazar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sektör olayı verilip hangi güce örnek olduğu sorulur ya da işletmenin stratejisi tarif edilip adı istenir.

Tuzakİkame ürünü rakiple karıştırmak; ikame aynı ihtiyacı başka bir ürünle karşılar (taksi yerine scooter). İkinci tuzak, düşük fiyatla yalnız bir şehirde satan işletmeye maliyet liderliği demektir; pazar dar olduğu için maliyet odaklanmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme hangi güç?

?Soru çöz

Bir un fabrikası büyük ölçekli tesis, ileri otomasyon ve toplu buğday alımı sayesinde sektördeki en düşük birim maliyete ulaşmıştır. Ürününü ülke genelinde bütün fırın ve marketlere rakiplerine yakın fiyattan, onlardan daha yüksek kâr marjıyla satmaktadır. Fabrikanın izlediği rekabet stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Üstünlüğün kaynağı sektördeki en düşük maliyet, pazar ise ülke geneli, yani geniş; bu maliyet liderliğidir. B farklılaştırmada üstünlük müşterinin fazla ödemeye razı olduğu özgün nitelikten gelir; C odaklanma dar bir bölge ya da müşteri grubunu hedefler; D dikey bütünleşme bir büyüme yoludur, genel rekabet stratejisi değildir.
STRATEJİ · MODEL

Portföy ve büyüme: BCG matrisi, Ansoff matrisi, bütünleşme ve daralma

İşletme · İşletme Yönetimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşletme birleşme türleri nelerdir? Kartel, konsorsiyum, tröst, konsern ve holding arasındaki farklar nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İşletmenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Birleşmeler yöne göre yatay (aynı üretim aşaması), dikey (ardışık aşamalar) ve karma (ilgisiz alanlar) diye ayrılır. Bağımsızlığa göre centilmenlik anlaşması, kartel, konsorsiyum, stratejik ittifak ve ortak girişimde işletmeler bağımsızlığını korur; konsern ve holdingde hukuki bağımsızlık kalır ama ekonomik bağımsızlık kaybolur; tröstte işletmeler ikisini de kaybederek tek işletmede erir.

İşletme birleşmeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

BCG matrisi nedir, yıldız, nakit ineği, soru işareti ve köpek nedir? Ansoff matrisi ve büyüme stratejileri nelerdir?

Kısa cevap: BCG matrisi iş birimlerini pazar büyüme hızı ve göreli pazar payına göre yıldız, nakit ineği, soru işareti ve köpek diye sınıflar. Ansoff matrisi büyüme yollarını ürün ve pazarın yeni ya da mevcut olmasına göre ayırır: pazara nüfuz, pazar geliştirme, ürün geliştirme, çeşitlendirme. Kurum düzeyinde büyüme, istikrar ve daralma stratejileri seçilir.

Bir gıda holdinginin beş işi var: çay, makarna, hazır çorba, bitkisel süt ve konserve. Yeni yatırım parasını hangisine vereceğine, hangisini satacağına karar vermesi gerekiyor.

Nakit ineğinin ürettiği para yıldızlara ve seçilmiş soru işaretlerine aktarılır.Görsel: Sınav Defteri

Göreli pazar payı, işletmenin payının en büyük rakibin payına oranıdır; 1'in üstü pazar liderliği demektir. Nakit ineği, büyümesi durmuş pazarda lider olduğu için yatırım istemeden nakit üretir; soru işareti hızlı büyüyen pazarda küçük paya sahiptir ve çok nakit yer. Daha ayrıntılı bir portföy aracı olan GE-McKinsey matrisi dokuz hücrelidir: sektör çekiciliğini işletmenin rekabet gücüyle karşılaştırır.

Ansoff matrisi ve büyüme yolları

Ansoff ürün-pazar matrisi
Mevcut ürünYeni ürün
Mevcut pazarPazara nüfuz (aynı müşteriye daha çok satış)Ürün geliştirme
Yeni pazarPazar geliştirme (yeni bölge, yeni müşteri grubu)Çeşitlendirme

Kurum düzeyinde büyüme üç yoldan olur. İşletmenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz yatay ve dikey birleşme burada stratejiye dönüşür: yatay bütünleşme rakibi satın almak; dikey bütünleşme tedarikçiye (geriye) ya da dağıtıma (ileriye) doğru genişlemektir. Çeşitlendirme ilişkili (mevcut işle teknoloji ya da pazar bağı olan) ya da ilişkisiz (bağı olmayan, holding tipi) olabilir. Büyümenin dışında istikrar (mevcut ölçeği korumak) ve daralma stratejileri vardır: zarar eden işi kurtarmaya dönük dönüş (turnaround), bir birimi satma (elden çıkarma) ve işi kapatma (tasfiye).

Akılda kalsın: BCG: yıldız yüksek-yüksek, nakit ineği düşük büyüme-yüksek pay, soru işareti yüksek büyüme-düşük pay, köpek düşük-düşük. Ansoff: eski ürün yeni pazar = pazar geliştirme; yeni ürün yeni pazar = çeşitlendirme. Tedarikçiye doğru = geriye dikey bütünleşme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir iş biriminin büyüme ve pay bilgisi verilip BCG hücresi sorulur ya da bir genişleme kararı anlatılıp Ansoff stratejisi ve bütünleşme yönü istenir.

TuzakNakit ineğini büyüme hızı yüksek pazara yerleştirmek; ikinci tuzak, un fabrikasının buğday tarlası almasını ileriye bütünleşme saymaktır, tedarikçiye doğru olduğu için geriyedir.

Sınavda işaretleAnsoff'taki “pazara nüfuz” bir büyüme stratejisidir; fiyatlandırmadaki “pazara nüfuz fiyatı” ile karıştırma.

⇄Bilgi eşleştirme BCG hücreleri

?Soru çöz

Yalnız Ege Bölgesi'ndeki marketlerde satılan bir zeytinyağı markası, ürün yelpazesini değiştirmeden aynı ürünlerle Körfez ülkelerine ihracata başlamıştır. Ansoff matrisine göre işletmenin izlediği büyüme stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ürün aynı kalmış, ürünün satıldığı pazar yenidir: mevcut ürün-yeni pazar pazar geliştirmedir. A pazara nüfuz aynı pazarda aynı ürünle satışı artırmaktır; C ürün geliştirme mevcut pazara yeni ürün sunmaktır; D çeşitlendirmede hem ürün hem pazar yenidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir bakanlık, 2040 yılında su talebini tahmin etmek için farklı illerdeki 15 uzmana birbirlerinin kimliğini bilmeden anket göndermiş; cevapların özetini her turda uzmanlara geri göndererek görüşlerini yeniden istemiş ve üç turdan sonra ortak bir tahmine ulaşmıştır. Kullanılan teknik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Uzmanların bir araya gelmeden, kimlikleri gizli kalarak anket turlarıyla ve geri bildirimle görüş birliğine varması Delphi'dir. B nominal grupta katılımcılar yüz yüze toplanır, yalnız önce bireysel yazar; C beyin fırtınası yüz yüze ve eleştirisiz fikir üretimidir; D şeytanın avukatı grup içinde bilinçli itiraz rolüdür.Kaynak: Planlama, karar ve örgütleme · Karar verme ve grup kararı

?Soru 2

Ohio State ve Michigan liderlik araştırmalarını ayıran temel nokta aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ohio'da lider yapıyı kurmada da anlayış göstermede de yüksek olabilir; Michigan'da iş merkezlilik arttıkça çalışan merkezlilik azalır. B ikisi de davranışsaldır, doğuştan özellik özellikler kuramının konusudur; C duruma göre değişen tarz durumsal kuramlarındır; D üç tarz Lewin'in Iowa araştırmalarına aittir.Kaynak: Liderlik, motivasyon ve denetim · Davranışsal liderlik, yönetim tarzı ağı

?Soru 3

Liderlik ve güç ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Uzmanlık gücü, kişi makamından ayrıldığında da onunla birlikte gider.
II. Weber'in yasal-ussal otoritesi, French ve Raven'in yasal (meşru) gücüne karşılık gelir.
III. Etkileşimci lider, izleyicilerinin değer ve inançlarını dönüştürmeyi hedefler.

✓ D. Uzmanlık kişisel güçtür, makama değil kişiye bağlıdır (I); kurala ve makama dayanan yasal-ussal otorite yasal güce karşılık gelir (II). A II'yi atlar; B ve C III'ü içerir: değerleri dönüştürmeyi hedefleyen dönüşümcü liderdir, etkileşimci lider performansı ödülle takas eder.Kaynak: Liderlik, motivasyon ve denetim · Liderlik, güç, özellikler kuramı

?Soru 4

Matris örgüt yapısı, Fayol'un yönetim ilkelerinden en çok hangisiyle çelişir?

✓ D. Matris yapıda çalışan hem fonksiyon hem proje müdüründen emir alır; “her çalışanın tek amiri” ilkesi olan emir birliği bozulur. A matris uzmanlaşmayı korur, işbölümüyle çelişmez; B hakkaniyet adil davranmakla ilgilidir; C yönetim birliği bir amaca tek plan ister, projeler kendi planıyla yürür.Kaynak: Planlama, karar ve örgütleme · Bölümlere ayırma ve örgüt yapıları

?Soru 5

Aynı yatırımcının kâr tablosu (bin TL) şöyledir: B1 (100, 20), B2 (60, 50), B3 (30, 80). Savage (en küçük pişmanlık) ölçütüne göre seçilecek seçenek ve bu seçeneğin en büyük pişmanlığı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Sütun en iyileri 100 ve 80; pişmanlıklar B1 (0, 60), B2 (40, 30), B3 (70, 0). Satır en büyükleri 60, 40, 70; en küçüğü 40 ile B2. A maximax ya da Laplace'ın seçtiği B1'dir, pişmanlığı 60; B satırın en büyük değil en küçük pişmanlığını alır; D en büyük pişmanlığı en büyük olanı seçer.Kaynak: Planlama, karar ve örgütleme · Risk ve belirsizlik altında karar

?Soru 6

Bir hemşire, aynı kıdemdeki ve aynı vardiyada çalışan bir meslektaşının nöbet ücretinin kendisininkinden yüksek olduğunu öğrenince fazla mesaiye kalmamaya başlamıştır. Bu davranış en iyi hangi kuramla açıklanır?

✓ A. Hemşire kendi çıktı/girdi oranını meslektaşınınkiyle karşılaştırıp eşitsizlik algılamış ve girdisini (mesaisini) azaltmıştır; bu Adams'ın eşitlik kuramıdır. B Maslow ihtiyaç basamaklarını anlatır, karşılaştırmayı değil; C Locke amaçların zorluğu ve belirginliğiyle ilgilenir; D Herzberg ücreti hijyen sayar ama davranışı başkasıyla karşılaştırmaya bağlamaz.Kaynak: Liderlik, motivasyon ve denetim · Süreç kuramları: Vroom, Adams

?Soru 7

Bir hastanede laboratuvar teknisyeni acil servisteki bir hemşireyle, amirlerinin onayıyla, yazışmayı başhekimliğe çıkarmadan doğrudan iletişim kurmaktadır. Bu uygulama Fayol'un hangi kavramıyla açıklanır?

✓ D. Farklı bölümlerde aynı düzeydeki çalışanlar amirlerinin onayıyla hiyerarşiyi dolaşmadan iletişim kuruyor: Fayol köprüsü. A emir birliği çalışanın tek amiri olmasıdır, burada amir sayısı konu değil; B merkezileşme kararların tepede toplanmasıdır; C yönetim birliği bir amaca tek plan demektir.Kaynak: Yönetim düşüncesinin gelişimi · Yönetim süreci (Fayol)

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangileri Herzberg'e göre hijyen etmenlerindendir?
I. Yapılan işin takdir edilmesi
II. Ücretin artırılması
III. İşte daha çok sorumluluk verilmesi

✓ D. Ücret (II) işin çevresinden gelen bir hijyen etmenidir: yetersizse tatminsizlik doğurur, artması tek başına güdülemez. Takdir (I) ve sorumluluk (III) işin kendisinden gelen motive edicilerdir. A ve C takdiri, B ve C sorumluluğu hijyen sayar.Kaynak: Liderlik, motivasyon ve denetim · Kapsam kuramları: Maslow, Herzberg

?Soru 9

Katz'ın yönetici becerileri sınıflamasına göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Örgütü ve çevresini bir bütün olarak görme becerisi strateji belirleyen üst kademede ağır basar. A tersidir: teknik beceri en çok alt kademede gerekir; B beşerî beceri her kademede gereklidir, yalnız alta özgü değildir; D makineyi bilmek teknik beceridir, kavramsal değil.Kaynak: Yönetim düşüncesinin gelişimi · Yönetim ve yönetici

?Soru 10

Çağdaş yönetim yaklaşımlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Amaçlara göre yönetimde amaçlar üst ile ast arasında birlikte belirlenir.
II. Ouchi'nin Z teorisi uzun süreli istihdamı ve ortak karar almayı savunur.
III. Hammer ve Champy'nin yeniden yapılanması süreçleri sıfırdan, köklü biçimde yeniden tasarlar.

✓ A. Üçü de doğrudur: AGY'de hedef birlikte konur (I); Z teorisi Japon uygulamalarından uzun süreli istihdamı ve ortak kararı alır (II); yeniden yapılanma köklü değişimdir (III). B III'ü atlar, yeniden yapılanmayı kaizenle (küçük, sürekli iyileştirme) karıştırır; C II ile III'ü atlar; D AGY'de hedefi üst yönetimin tek başına koyduğunu sanarak I'i atlar.Kaynak: Yönetim düşüncesinin gelişimi · Çağdaş yaklaşımlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?KPSS A İşletme soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →