Üretim sistemleri, kapasite ve tesis: sistem türleri, kapasite, kuruluş yeri, tesis düzeni

Bir fabrika kurulmadan önce verilen uzun vadeli kararlar: nasıl bir sistem, ne kadar kapasite, hangi şehir, makineler nasıl dizilecek? Hesaplı örneklerle.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÜRETİM · KAVRAM

Üretim yönetimi ve üretim sistemleri: projeden sürekli akışa

İşletme · Üretim Yönetimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Üretim sistemleri nasıl sınıflandırılır? Atölye tipi, parti, kitle ve sürekli akış üretimi arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Üretim yönetimi, girdileri mal ya da hizmete dönüştüren sürecin planlanması, örgütlenmesi ve denetimidir. Sistemler önce siparişe ya da stoka üretim diye ayrılır; akış ve hacme göre de proje, atölye tipi, parti, kitle ve sürekli akış üretimi vardır. Hacim arttıkça ve çeşit azaldıkça süreç projeden sürekli akışa doğru kayar.

Aynı organize sanayi bölgesinde yan yana üç tesis var: siparişle kalıp yapan bir atölye, günde bin buzdolabı çıkaran bir montaj hattı ve hiç durmadan çalışan bir çimento fabrikası. Üçü de “üretim” yapıyor, ama yönetim sorunları birbirine hiç benzemiyor.

Üretim (işlemler) yönetimi bir dönüşüm sürecidir: emek, malzeme, makine ve bilgi girer; mal ya da hizmet çıkar. Hizmet üretimi maldan dört noktada ayrılır: hizmet soyuttur, stoklanamaz, üretimle tüketim çoğu zaman aynı anda olur ve müşteri sürece katılır. Bu yüzden hizmette kapasite talebin en yüksek anına göre kurulur.

İki sınıflama

Müşteriyle ilişkiye göre: siparişe göre üretimde önce sipariş alınır, sonra üretilir (davetiye basan matbaa); stoka üretimde önce üretilir, sonra satılır (deterjan). Akış ve hacme göre beş tip vardır:

Akış ve hacme göre üretim sistemleri
SistemHacim / çeşitMakine ve işçiÖrnek
ProjeTek ürün, her iş bir kezÜrün yerinde durur, kaynak ona gelirKöprü, gemi, baraj
Atölye tipiDüşük hacim, çok çeşitGenel amaçlı makine, nitelikli işçiKalıphane, tamirhane
Parti (seri)Orta hacim, gruplar hâlindeMakine her parti için yeniden ayarlanırİlaç, hazır giyim
Kitle (montaj hattı)Yüksek hacim, standart ürünÖzel amaçlı makine, tekrarlı işOtomobil, beyaz eşya
Sürekli akışÇok yüksek hacim, tek tipOtomatik, 24 saat; durması pahalıRafineri, çimento, şeker

Yönetim düşüncesinin gelişimi sayfasında gördüğümüz Ford'un montaj hattı kitle üretimin simgesidir. Hacim büyüdükçe birim maliyet düşer ama esneklik kaybolur. Ürün-süreç matrisi (Hayes-Wheelwright) bu ilişkiyi bir köşegenle gösterir: düşük hacim-çok çeşit proje ve atölyeyle, yüksek hacim-tek tip sürekli akışla eşleşir. Köşegenden uzaklaşan işletme ya gereksiz pahalı ya da gereksiz katı bir süreç kurmuştur. İnsan kaynakları ve stratejik yönetim sayfasında gördüğümüz maliyet liderliği stratejisi kitle üretimle, farklılaştırma çoğu zaman esnek atölye ve parti üretimiyle uyumludur.

Akılda kalsın: Proje → atölye → parti → kitle → sürekli akış: sağa gittikçe hacim artar, çeşit ve esneklik azalır, birim maliyet düşer. Hizmet stoklanamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir tesis tarifi verilip üretim sistemi sorulur ya da sistemlerin özellikleri öncüllerle karşılaştırılır.

TuzakParti üretimini kitle üretimle karıştırmak; partide makine her grup için yeniden ayarlanır, kitle üretimde hat tek ürüne adanmıştır. İkinci tuzak, gemi yapımını atölye tipi saymaktır; ürün yerinde durup kaynaklar ona geliyorsa proje tipidir.

⇄Bilgi eşleştirme hangi sistem?

?Soru çöz

Bir beyaz eşya fabrikasında tek model çamaşır makinesi, işlem sırasına göre dizilmiş özel amaçlı makinelerden oluşan bir hatta yüksek hacimde üretilmektedir; işçiler kısa ve tekrarlı işler yapmaktadır. Bu fabrikanın üretim sistemi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Tek tip ürün, yüksek hacim, işlem sırasına dizilmiş özel amaçlı makineler ve tekrarlı işler kitle üretimin tanımıdır. A atölyede çok çeşit ve genel amaçlı makine olur; C projede ürün yerinde durur ve iş bir kez yapılır; D partide makine her grup için yeniden ayarlanır, tek modele adanmış hat yoktur.
ÜRETİM · HESAP

Ürün ve iş tasarımı: modüler tasarım, değer analizi, standart süre

İşletme · Üretim Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTaylor'ın bilimsel yönetim ilkeleri nelerdir? Gilbreth, Gantt ve Emerson bilimsel yönetime ne kattı?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Yönetim düşüncesinin gelişimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimsel yönetim, Frederick W. Taylor'ın öncülüğünde işi zaman ve hareket etüdüyle inceleyip her iş için tek en iyi yöntemi bulmayı amaçlayan klasik yaklaşımdır. Taylor işçinin bilimsel seçimini, eğitimini, planlamanın yönetime verilmesini ve verime göre ücreti savundu. Gilbreth'ler hareket etüdünü, Gantt çizelgesini ve prim sistemini, Emerson verimlilik ilkelerini ekledi.

Bilimsel yönetim (Taylor)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ürün tasarımında standardizasyon, modüler tasarım ve eşzamanlı mühendislik nedir? İş etüdünde standart süre nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Ürün tasarımında standardizasyon çeşidi azaltıp maliyeti düşürür, modüler tasarım standart parçalardan çok çeşit üretir, eşzamanlı mühendislik tasarım ve üretim birimlerini aynı anda çalıştırır, değer analizi işlevi bozmadan maliyeti azaltır. İş etüdü yöntem etüdü ve zaman etüdünden oluşur; standart süre, normal süreye tolerans eklenerek bulunur.

Bir mobilya firması her müşteriye ayrı dolap çizerse siparişler aylarca sürer. Gövde, kapak ve kulpu standart modüllere çevirirse aynı parçalardan yüzlerce farklı dolap çıkar.

Ürün tasarımının araçları

Ürün tasarımı kavramları
KavramNe yapar?Bedeli ya da sınırı
StandardizasyonÇeşidi ve parça sayısını azaltır; ölçek ekonomisi, kolay stokEsneklik ve müşteriye özgülük azalır
Modüler tasarımStandart modüllerin farklı birleşimiyle çok çeşitModüller arası uyum baştan tasarlanmalı
Eşzamanlı mühendislikTasarım, üretim, pazarlama ve tedarikçi aynı anda çalışır; ürün pazara erken çıkarYoğun koordinasyon ister
Değer analiziVar olan ürünün parçalarını sorgular: işlev aynı, maliyet daha düşük olabilir mi?Tasarım aşamasında yapılırsa adı değer mühendisliğidir

Eşzamanlı mühendisliğin karşıtı sıralı tasarımdır: tasarımcı çizimi bitirip üretime “duvarın üzerinden atar”, üretim sorunları ancak sonra fark edilir ve çizim geri döner.

İş etüdü: yöntem ve zaman

Yönetim düşüncesinin gelişimi sayfasında gördüğümüz Gilbreth'lerin hareket etüdü bugünkü yöntem etüdünün, Taylor'ın kronometreli ölçümleri de zaman etüdünün kökenidir. Yöntem etüdü işi yapmanın en iyi yolunu arar; zaman etüdü o yolla işin ne kadar sürmesi gerektiğini ölçer. Gözlenen süre işçinin hızına bağlı olduğundan önce performans derecesiyle normal süreye çevrilir; dinlenme ve kişisel ihtiyaçlar için tolerans eklenince standart süre bulunur.

Normal süre = gözlenen ortalama süre × performans derecesi Standart süre = normal süre × (1 + tolerans)Performans derecesi normal hız için %100'dür; işçi normalden hızlıysa %100'ün üstündedir.
Çözümlü örnek

Bir montaj işinin gözlenen ortalama süresi 4 dakikadır; işçinin performans derecesi %110, tolerans %15'tir. Standart süre kaç dakikadır?

  1. Normal süre: 4 × 1,10 = 4,4 dk (işçi hızlı, normal işçi daha uzun sürer).
  2. Standart süre: 4,4 × 1,15 = 5,06 dk.

Cevap: 5,06 dakika

Ergonomi işi insana uydurur: tezgâh yüksekliği, aydınlatma, gürültü ve tekrar eden hareketler, hem yorgunluğu hem hata oranını belirler.

Akılda kalsın: Standardizasyon az çeşit, modüler tasarım az parça ile çok çeşit. Değer analizi var olan ürüne, değer mühendisliği tasarım aşamasına. Standart süre = gözlenen × performans × (1 + tolerans).
Sınavda

Nasıl sorulurBir tasarım uygulaması anlatılıp kavramın adı sorulur ya da gözlenen süre, performans derecesi ve toleranstan standart süre hesaplanır.

TuzakPerformans derecesini ters uygulamak; hızlı işçinin (%110) süresi normal süreye çevrilirken uzar, kısalmaz. İkinci tuzak, toleransı gözlenen süreye eklemek; tolerans normal süreye eklenir.

✎Boşluk doldurma standart süre

Bir paketleme işinin gözlenen ortalama süresi 5 dakika, işçinin performans derecesi %90'dır. Normal süre dakikadır. Tolerans %20 ise standart süre dakika olur.

4,55,45,566,6

?Soru çöz

Bir beyaz eşya üreticisi, piyasada yıllardır satılan bir fırının işlevlerini tek tek inceleyerek kapak menteşesindeki üç parçayı tek parçaya indirmiş; fırının işlevi değişmeden birim maliyeti düşmüştür. İşletmenin uyguladığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Piyasadaki bir ürünün işlevini koruyarak parçalarını sorgulamak ve maliyeti düşürmek değer analizidir. A eşzamanlı mühendislik yeni ürünün tasarımında birimlerin birlikte çalışmasıdır; B modüler tasarım standart modüllerden çok çeşit üretmeyi amaçlar, parça azaltmayı değil; C zaman etüdü bir işin süresini ölçer, ürünü değiştirmez.
ÜRETİM · HESAP

Kapasite: tasarım, etkin ve gerçek kapasite; kullanım ve etkinlik oranı

İşletme · Üretim Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVerimlilik, ekonomiklik ve kârlılık (rantabilite) nasıl hesaplanır? Etkinlik ile etkililik arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İşletmenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşletmenin başarısı üç oranla ölçülür. Verimlilik = çıktı ÷ girdi. Ekonomiklik = gelir (satış hasılatı) ÷ gider (maliyet); 1'den büyükse işletme kâr eder. Kârlılık (rantabilite) = kâr ÷ kullanılan sermaye × 100. Etkililik amaca ulaşmak (doğru işi yapmak), etkinlik kaynağı israfsız kullanmaktır (işi doğru yapmak).

Verimlilik, ekonomiklik, kârlılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tasarım kapasitesi, etkin kapasite ve gerçek çıktı nedir? Kapasite kullanım oranı ve etkinlik oranı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Tasarım kapasitesi ideal koşullarda ulaşılabilecek en yüksek çıktıdır; etkin kapasite bakım, ürün karması gibi kaçınılmaz kısıtlar altında beklenen en yüksek çıktı, gerçek çıktı ise fiilen üretilen miktardır. Kullanım oranı = gerçek çıktı ÷ tasarım kapasitesi, etkinlik oranı = gerçek çıktı ÷ etkin kapasite. Kapasite yastığı, talep dalgalanmasına karşı tutulan yedek kapasitedir.

Bir ekmek fabrikasının fırınları kâğıt üzerinde günde 1.200 tepsi pişirebiliyor. Hamur dinlenmesi ve temizlik payı düşülünce beklenen 1.000 tepsi; geçen hafta arıza ve un gecikmesiyle ortalama 900 tepsi çıktı.

Kapasite, bir tesisin belirli bir sürede üretebileceği en yüksek çıktıdır. Üç düzeyi vardır: tasarım kapasitesi (hiç kayıpsız ideal üst sınır), etkin kapasite (vardiya düzeni, bakım, ürün değişimi gibi planlanmış kısıtlar düşüldükten sonra) ve gerçek çıktı (arıza, hurda, malzeme eksikliği gibi planlanmamış kayıplardan sonra).

Kullanım oranı = gerçek çıktı ÷ tasarım kapasitesi Etkinlik oranı = gerçek çıktı ÷ etkin kapasite
Çözümlü örnek

Girişteki fabrikada tasarım kapasitesi 1.200, etkin kapasite 1.000, gerçek çıktı 900 tepsidir. Kullanım ve etkinlik oranlarını bulunuz.

  1. Kullanım oranı: 900 ÷ 1.200 = 0,75 → %75.
  2. Etkinlik oranı: 900 ÷ 1.000 = 0,90 → %90.

Cevap: kullanım %75, etkinlik %90

İşletmenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz verimlilik ile karıştırılmamalı: verimlilik çıktının girdiye oranıdır, kapasite oranları ise çıktıyı bir üst sınırla kıyaslar.

Karıştırılan üç oran
OranPayPaydaNe söyler?
Kullanım oranıGerçek çıktıTasarım kapasitesiKurulu gücün ne kadarı kullanılıyor?
Etkinlik oranıGerçek çıktıEtkin kapasiteBeklenene ne kadar ulaşıldı?
VerimlilikÇıktıGirdi (emek, malzeme)Kaynak ne kadar iyi dönüştü?

Kapasite yastığı ve zamanlama

Kapasite yastığı, ortalama kullanımın üstünde tutulan yedek kapasitedir (yaklaşık 1 − kullanım oranı). Stoklanamayan hizmetlerde (acil servis, elektrik santrali) yastık büyük tutulur. Kapasite artırmanın zamanlaması da bir stratejidir: talepten önce yatırım yapan öncü, talep gerçekleşince yatırım yapan izleyen strateji. Kurulu kapasitenin aylara nasıl dağıtılacağını Üretim planlama ve stok yönetimi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Tasarım ≥ etkin ≥ gerçek. Kullanım oranı tasarıma, etkinlik oranı etkine bölünür; ikisinin payı da gerçek çıktıdır. Verimlilik bir üst sınıra değil girdiye bakar.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kapasite değeri verilip kullanım ya da etkinlik oranı istenir; bazen etkinlik oranı ve etkin kapasite verilip gerçek çıktı sorulur (gerçek = etkin × etkinlik oranı).

Tuzakİki oranın paydalarını birbirinin yerine koymak ya da etkin kapasiteyi gerçek çıktıya bölmek.

Sınavda işaretleetkinlik oranı kullanım oranından küçük olamaz, çünkü etkin kapasite tasarım kapasitesini aşamaz.

⇄Bilgi eşleştirme kapasite kavramları

?Soru çöz

Tasarım kapasitesi günde 1.000 birim, etkin kapasitesi 800 birim olan bir tesiste gerçek çıktı 640 birimdir. Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Kapasite kullanım oranı %80'dir.
II. Etkinlik oranı %80'dir.
III. Aynı çıktı daha az işçilik saatiyle elde edilirse tesisin verimliliği artar.

✓ C. Etkinlik oranı 640 ÷ 800 = %80'dir (II); çıktı aynı kalıp girdi azalırsa çıktı ÷ girdi büyür, verimlilik artar (III). Kullanım oranı ise 640 ÷ 1.000 = %64'tür, I yanlıştır. A ve D I'i doğru sayar, etkin kapasiteyi tasarım kapasitesinin yerine koyar; B verimliliğin girdiyle ilişkisini atlar.
ÜRETİM · HESAP

Başabaş analizi: kaç adet satınca zarar biter?

İşletme · Üretim Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Başabaş noktası nedir ve nasıl hesaplanır? Hedef kâr için gereken üretim miktarı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Başabaş noktası, toplam gelirin toplam maliyete eşit olduğu, kârın sıfır olduğu üretim miktarıdır: Q = F ÷ (P − V). F sabit maliyet, P birim fiyat, V birim değişken maliyettir; P − V birim katkı payıdır. Bu noktanın altında zarar, üstünde kâr edilir; hedef kâr için Q = (F + kâr) ÷ (P − V) kullanılır.

Bir kooperatif zeytinyağı şişeleme hattı kurmak istiyor. Kira, makine amortismanı ve maaşlar yılda 300.000 TL; şişe başına yağ, cam ve etiket 30 TL; satış fiyatı 50 TL. Kaç şişe satmadan kâra geçemez?

Maliyetin bir kısmı üretim miktarından bağımsızdır: kira, amortisman, yönetici maaşı sabit maliyettir (F). Hammadde, ambalaj, parça başı işçilik ise her birimle artar: birim değişken maliyet (V). Her satılan birim, fiyatıyla değişken maliyeti arasındaki farkı, yani katkı payını (P − V) sabit maliyetleri karşılamaya ayırır.

QBB = F ÷ (P − V) Başabaş satış tutarı = QBB × P Qhedef = (F + kâr) ÷ (P − V)
Gelir doğrusu daha dik başlar ama sıfırdan; maliyet doğrusu sabit maliyetin üstünden. Kesişme noktası başabaştır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Girişteki hat için F = 300.000 TL, P = 50 TL, V = 30 TL'dir. Başabaş miktarı ve satış tutarı nedir? 20.000 şişe satılırsa kâr kaç TL olur?

  1. Katkı payı: 50 − 30 = 20 TL. Başabaş: 300.000 ÷ 20 = 15.000 şişe.
  2. Satış tutarı: 15.000 × 50 = 750.000 TL.
  3. 20.000 şişede kâr: 20.000 × 20 − 300.000 = 100.000 TL. Sağlama: 100.000 TL hedef kâr için (300.000 + 100.000) ÷ 20 = 20.000.

Cevap: 15.000 şişe, 750.000 TL; 20.000 şişede 100.000 TL kâr

Model doğrusaldır: fiyat ve birim değişken maliyet her miktarda sabit kabul edilir ve üretilen her şey satılır. Fiyat düşerse ya da V artarsa katkı payı küçülür, başabaş noktası sağa kayar.

Akılda kalsın: Başabaş = sabit maliyet ÷ katkı payı. Payda P değil P − V. Hedef kâr paya eklenir: (F + kâr) ÷ (P − V).
Sınavda

Nasıl sorulurF, P ve V verilip başabaş miktarı, satış tutarı ya da belirli bir hedef kâr için gereken miktar sorulur; bazen fiyat değişince başabaşın nasıl kaydığı istenir.

TuzakSabit maliyeti yalnız fiyata bölmek (V'yi unutmak) ya da hedef kârı paya eklemeyi unutmak.

Sınavda işaretlebaşabaş noktasında kâr sıfırdır, katkı payı sıfır değildir.

✎Boşluk doldurma başabaş hesabı

Yıllık sabit maliyeti 240.000 TL olan bir atölyede ürünün satış fiyatı 80 TL, birim değişken maliyeti 50 TL'dir. Başabaş noktası adettir; başabaş satış tutarı TL'dir.

8.000640.0003.0004.800240.000

?Soru çöz

Bir işletmenin yıllık sabit maliyeti 180.000 TL, ürünün birim satış fiyatı 25 TL, birim değişken maliyeti 13 TL'dir. İşletme yılda 60.000 TL kâr elde etmek istiyorsa kaç birim satmalıdır?

✓ A. Hedef kâr sabit maliyete eklenip katkı payına bölünür: (180.000 + 60.000) ÷ (25 − 13) = 240.000 ÷ 12 = 20.000. B yalnız başabaş miktarıdır, kâr eklenmemiş (180.000 ÷ 12); C değişken maliyeti unutup fiyata böler (240.000 ÷ 25); D yalnız kârı katkı payına böler, sabit maliyeti atlar (60.000 ÷ 12).
ÜRETİM · HESAP

Kuruluş yeri: faktör puanlama, ağırlık merkezi ve yer başabaşı

İşletme · Üretim Yönetimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarar verme süreci nedir? Programlanmış ve programlanmamış karar arasındaki fark nedir? Delphi ve nominal grup tekniği nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Planlama, karar ve örgütleme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karar, seçenekler arasından bilinçli bir seçim yapmaktır. Simon'a göre süreç üç aşamalıdır: istihbarat (sorunu fark etme), tasarım (seçenekleri geliştirme) ve seçim. Tekrarlı, kurala bağlanabilen kararlar programlanmış; yeni ve yapılandırılmamış kararlar programlanmamıştır. Karar belirlilik, risk ya da belirsizlik ortamında verilir. Grup tekniklerinden beyin fırtınasında eleştiri yasaktır; Delphi'de uzmanlar yüz yüze gelmeden, nominal grupta yüz yüze ama önce bireysel çalışır.

Karar verme ve grup kararı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kuruluş yeri seçiminde hangi etkenler rol oynar? Faktör puanlama, ağırlık merkezi ve kuruluş yeri başabaş yöntemleri nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Kuruluş yeri hammaddeye ve pazara yakınlık, işgücü, ulaştırma, enerji, teşvik ve altyapı gibi etkenlere göre seçilir. Faktör puanlama yöntemi her yere ağırlıklı puan verir; ağırlık merkezi yöntemi dağıtım noktalarının koordinatlarını hacimle tartar; kuruluş yeri başabaş analizi her yerin toplam maliyet doğrusunu çizip hangi miktarda hangi yerin ucuz olduğunu gösterir.

Bir şeker fabrikası pancar tarlalarının ortasına, bir hazır beton tesisi ise şehir şantiyelerinin yanına kurulur. İkisi de taşıma maliyetini en aza indirmeye çalışıyor; ama biri hammaddeye, öteki pazara koşuyor.

Planlama, karar ve örgütleme sayfasında gördüğümüz programlanmamış kararın tipik örneği kuruluş yeri seçimidir: seyrek verilir, büyük yatırım bağlar ve geri dönüşü zordur. Üretim sırasında ağırlık kaybeden ya da çabuk bozulan hammaddeyi işleyen tesis (şeker, salça) hammaddeye; ürünü ağırlaşan ya da bozulan tesis (beton, ekmek) pazara yaklaşır. Hizmet işletmesinde belirleyici olan müşteriye yakınlıktır. Diğer etkenler: işgücü, ulaştırma, enerji ve su, yatırım teşvikleri ve vergi, arsa ve altyapı, iklim, çevre mevzuatı.

Üç sayısal yöntem

Çözümlü örnek · faktör puanlama

İki aday ilin üç etkene göre puanları (100 üzerinden) şöyledir: işgücü (ağırlık 0,5) A 80, B 60; ulaştırma (0,3) A 60, B 90; teşvik (0,2) A 70, B 80. Hangi il seçilir?

  1. A: 0,5 × 80 + 0,3 × 60 + 0,2 × 70 = 40 + 18 + 14 = 72.
  2. B: 0,5 × 60 + 0,3 × 90 + 0,2 × 80 = 30 + 27 + 16 = 73.

Cevap: B (73 puan); en önemli etkende geride olsa da toplamda öndedir

Ağırlık merkezi yöntemi, bir dağıtım deposunun yerini bulmak için her pazarın koordinatını taşınan hacimle tartar: Cx = Σ(x · hacim) ÷ Σ hacim, Cy aynı biçimde. Kuruluş yeri başabaş analizinde her yer için TC = F + V · Q yazılır; doğruların kesiştiği miktarın altında sabit maliyeti düşük yer, üstünde değişken maliyeti düşük yer ucuzdur.

Çözümlü örnek · kuruluş yeri başabaşı

A yerinde yıllık sabit maliyet 200.000 TL, birim değişken maliyet 40 TL; B yerinde 320.000 TL ve 25 TL'dir. Hangi miktardan sonra B ucuzdur?

  1. Eşitle: 200.000 + 40Q = 320.000 + 25Q → 15Q = 120.000 → Q = 8.000.

Cevap: yılda 8.000 birimin üstünde B, altında A

Akılda kalsın: Ağırlık kaybeden hammadde → hammaddeye yakın; ürün ağırlaşıyor ya da bozuluyor → pazara yakın. Yer başabaşında az miktar düşük F'yi, çok miktar düşük V'yi seçtirir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tesisin neden hammadde ya da pazar yanına kurulduğu sorulur; faktör puanlama tablosundan seçim, iki yerin maliyetinden kesişim miktarı ya da ağırlık merkezi koordinatı hesaplanır.

TuzakFaktör puanlamada ağırlıkları unutup ham puanları toplamak; ağırlık merkezinde hacmi atlayıp koordinatların düz ortalamasını almak.

✎Boşluk doldurma ağırlık merkezi

Bir zincir üç marketine depo kuracaktır. Marketlerin koordinatları ve aylık sevkiyatları (ton): (2, 6) 100; (6, 4) 300; (8, 1) 100. Ağırlık merkezi yöntemine göre deponun x koordinatı , y koordinatı olur.

5,63,85,33,76

?Soru çöz

İki aday yerden A'da yıllık sabit maliyet 200.000 TL ve birim değişken maliyet 40 TL, B'de 320.000 TL ve 25 TL'dir. İşletme yılda 10.000 birim üretmeyi planlıyorsa aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. A: 200.000 + 40 × 10.000 = 600.000 TL; B: 320.000 + 25 × 10.000 = 570.000 TL. Kesişim 8.000 birimdir; 10.000 bunun üstünde olduğu için değişken maliyeti düşük B ucuzdur. A yalnız sabit maliyete bakar; B eşitliğin 8.000 birimde olduğunu unutur; C farkı doğru bulur ama yönü ters okur.
ÜRETİM · KARŞILAŞTIRMA

Tesis düzeni: ürün, süreç, sabit konum ve hücresel düzen

İşletme · Üretim Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tesis düzeni türleri nelerdir? Ürün (hat) düzeni, süreç (fonksiyonel) düzeni, sabit konum ve hücresel düzen arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Ürün (hat) düzeninde makineler işlem sırasına dizilir ve kitle üretime uyar; süreç (fonksiyonel) düzeninde benzer makineler bir bölümde toplanır ve atölye tipi üretime uyar. Sabit konumda ürün yerinde durur, kaynak ona gelir. Hücresel düzen benzer parça ailelerini kendi makine hücrelerinde işleyerek iki düzenin üstünlüklerini birleştirir.

Bir devlet hastanesinde hasta önce radyolojiye, sonra laboratuvara, sonra polikliniğe gider; bölümler işleve göre ayrılmıştır. Aynı şehirdeki otomobil fabrikasında ise araç tek bir hat boyunca ilerler ve her istasyon bir parça ekler.

Tesis düzeni, makinelerin, bölümlerin ve iş istasyonlarının yerleşimidir. Kötü düzen malzemeyi gereksiz yere taşır, ara stok biriktirir ve iş akışını tıkar. Seçim, birinci konudaki üretim sistemine bağlıdır.

Tesis düzeni türleri
DüzenYerleşim mantığıGüçlü yanıZayıf yanı
Ürün (hat)Makineler işlem sırasına göreDüşük birim maliyet, az taşıma, kolay denetimEsneklik az; bir istasyon durursa hat durur
Süreç (fonksiyonel)Benzer makineler aynı bölümde (torna, boya)Esnek, çok çeşit ürün; bir makine bozulsa da iş sürerÇok taşıma, ara stok, karmaşık çizelgeleme
Sabit konumÜrün yerinde, işçi ve makine gelirTaşınamayan büyük ürüne uygunAlan kısıtı, kaynak koordinasyonu zor
HücreselBenzer parça ailesi için farklı makineler bir hücrede (grup teknolojisi)Akış hızlı, ara stok az, ekip çalışmasıParça aileleri doğru gruplanmalı

Çoğu tesis karma düzen kullanır: parçalar süreç düzenindeki bölümlerde hazırlanır, son montaj bir hatta yapılır. Hücresel düzen tam zamanında üretim anlayışıyla uyumludur; çünkü parti büyüklüğünü ve bekleyen işi küçültür.

Akılda kalsın: Kitle → ürün düzeni, atölye → süreç düzeni, proje → sabit konum. Hücresel düzen = süreç düzeninin esnekliği + ürün düzeninin akışı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yerleşim tarif edilip düzenin adı sorulur ya da düzenlerin üstünlükleri öncüllerle karşılaştırılır.

Tuzak“ürün düzeni” adındaki “ürün” sözcüğü yüzünden çok ürünlü yapıyı ürün düzeni sanmak; ürün düzeni tek ürüne adanmış hattır.

Sınavda işaretlehastane ve üniversite gibi hizmet işletmeleri çoğunlukla süreç (fonksiyonel) düzenidir.

⇄Bilgi eşleştirme hangi düzen?

?Soru çöz

Süreç (fonksiyonel) düzeniyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Çok çeşitli ürünün düşük hacimde üretildiği atölye tipi sistemlere uygundur.
II. Malzeme taşıma ve ara stok miktarı ürün düzenine göre daha azdır.
III. Bir makinenin arızalanması bütün üretimi durdurmaz.

✓ B. Süreç düzeni esnektir ve çok çeşitli düşük hacimli üretime uyar (I); aynı tür makineler bir arada olduğundan biri bozulsa iş diğerine kayar (III). II yanlıştır: işler bölümden bölüme gezdiği için taşıma ve ara stok ürün düzeninden fazladır. A III'ü atlar; C ve D II'yi doğru sayar, ürün düzeninin üstünlüğünü süreç düzenine yükler.
ÜRETİM · HESAP

Hat dengeleme: çevrim süresi, istasyon sayısı ve hat etkinliği

İşletme · Üretim Yönetimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hat dengeleme nedir? Çevrim süresi, en az iş istasyonu sayısı ve hat etkinliği nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Hat dengeleme, ürün düzenindeki görevleri iş istasyonlarına, her istasyonun yükü çevrim süresini aşmayacak ve boş süre en az olacak biçimde dağıtmaktır. Çevrim süresi = kullanılabilir süre ÷ istenen çıktı; en az istasyon sayısı = görev süreleri toplamı ÷ çevrim süresi (yukarı yuvarlanır); etkinlik = görev süreleri toplamı ÷ (istasyon sayısı × çevrim süresi).

Bir elektrikli süpürge hattının günde 96 adet çıkarması gerekiyor. Vardiya 480 dakika; montaj altı göreve bölünmüş. Kaç istasyon kurulmalı ve hangi görev hangi istasyona verilmeli?

Hatta ürün, en yavaş istasyonun hızında ilerler. Bir istasyon çok yüklüyse diğerleri onu bekler, az yüklüyse boş durur. Hat dengelemenin ilk adımı, bir ürünün hattan ne sıklıkta çıkması gerektiğini, yani çevrim süresini bulmaktır.

C = kullanılabilir süre ÷ istenen çıktı nen az = Σt ÷ C (yukarı yuvarla) Etkinlik = Σt ÷ (n × C)Σt: bir ürünün bütün görev süreleri toplamı. Boş süre = n × C − Σt. Çevrim süresi en uzun görevin süresinden kısa olamaz.
Görevler oklarla gösterilen sıraya uymak ve istasyon yükü 5 dakikayı aşmamak koşuluyla gruplandı.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Girişteki hatta görev süreleri (dk) A 2, B 3, C 4, D 2, E 3, F 3'tür; öncelikler diyagramdaki gibidir. Çevrim süresini, en az istasyon sayısını ve dengelenmiş hattın etkinliğini bulunuz.

  1. C = 480 ÷ 96 = 5 dk; en uzun görev (C, 4 dk) bunu aşmıyor.
  2. Σt = 17; 17 ÷ 5 = 3,4 → en az 4 istasyon.
  3. Atama: 1. istasyon A + B (5), 2. istasyon C (4; D'yi eklemek 6 eder), 3. istasyon D + E (5), 4. istasyon F (3).
  4. Etkinlik: 17 ÷ (4 × 5) = 0,85; boş süre 20 − 17 = 3 dk.

Cevap: C = 5 dk, 4 istasyon, etkinlik %85

Atamada yaygın kural, öncülü tamamlanmış görevler arasından en uzun süreliyi ya da en çok izleyeni olanı önce seçmektir. Çevrim süresi kısaldıkça (çıktı arttıkça) istasyon sayısı artar.

Akılda kalsın: C = süre ÷ çıktı; n = Σt ÷ C, her zaman yukarı yuvarla; etkinlik = Σt ÷ (n × C). Çevrim süresi en uzun görevden kısa olamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKullanılabilir süre, istenen çıktı ve görev süreleri verilip çevrim süresi, en az istasyon sayısı ya da etkinlik sorulur.

Tuzakİstasyon sayısını aşağı yuvarlamak (3,4 → 3), dakika ile saniyeyi karıştırmak ya da etkinlik paydasında istasyon sayısı yerine görev sayısını kullanmak.

Sınavda işaretleistenen çıktı artarsa çevrim süresi kısalır, istasyon sayısı artar.

↕Sıralama hat dengeleme adımları

  1. Görev süreleri toplamını çevrim süresine bölüp en az istasyon sayısını bulmak
  2. Kurulan istasyon sayısıyla hattın etkinliğini ve boş süresini hesaplamak
  3. Görevler arası öncelik ilişkilerini diyagramla göstermek
  4. Görevleri öncelik sırasına uyarak, yük çevrim süresini aşmayacak biçimde istasyonlara atamak
  5. Kullanılabilir süreyi istenen çıktıya bölüp çevrim süresini bulmak

?Soru çöz

Günlük çalışma süresi 420 dakika olan bir montaj hattından günde 60 ürün çıkması isteniyor. Bir ürünün görev süreleri toplamı 40 dakikadır. Bu hat için gereken en az iş istasyonu sayısı kaçtır?

✓ C. Çevrim süresi 420 ÷ 60 = 7 dk; en az istasyon 40 ÷ 7 ≈ 5,7, yukarı yuvarlanınca 6. A aşağı yuvarlar; 5 istasyonla günde 60 ürün çıkmaz. B çevrim süresini istasyon sayısı sanır; D 420 ÷ 40 = 10,5'i yuvarlar, yani kullanılabilir süreyi görev toplamına böler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir şantiyede ekip ile şef arasındaki ilişkiler kötü, yapılacak işler belirsiz ve şefin ödül-ceza yetkisi zayıftır. Fiedler'in modeline göre bu durumda hangi lider daha başarılı olur ve neden?

✓ C. Üç değişkenin üçü de olumsuz, yani durum çok elverişsizdir; Fiedler'e göre uç durumlarda görev odaklı (düşük LPC) lider başarılıdır. A ilişki odaklı lider orta elverişlilikte başarılıdır; B serbest bırakıcı tarz Iowa araştırmalarının kavramıdır; D Fiedler'de tarz sabittir, değiştirilen durumdur.Kaynak: Liderlik, motivasyon ve denetim · Durumsal liderlik kuramları

?Soru 2

Liderlik ve güç ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Uzmanlık gücü, kişi makamından ayrıldığında da onunla birlikte gider.
II. Weber'in yasal-ussal otoritesi, French ve Raven'in yasal (meşru) gücüne karşılık gelir.
III. Etkileşimci lider, izleyicilerinin değer ve inançlarını dönüştürmeyi hedefler.

✓ D. Uzmanlık kişisel güçtür, makama değil kişiye bağlıdır (I); kurala ve makama dayanan yasal-ussal otorite yasal güce karşılık gelir (II). A II'yi atlar; B ve C III'ü içerir: değerleri dönüştürmeyi hedefleyen dönüşümcü liderdir, etkileşimci lider performansı ödülle takas eder.Kaynak: Liderlik, motivasyon ve denetim · Liderlik, güç, özellikler kuramı

?Soru 3

Örgütleme ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Yönetici yetkisini devrettiğinde işin nihai sorumluluğundan kurtulur.
II. Kontrol alanı genişledikçe örgütteki kademe sayısı azalma eğilimindedir.
III. Graicunas'a göre 5 asta sahip bir yöneticinin izlemesi gereken ilişki sayısı 25'tir.

✓ A. Geniş kontrol alanı basık örgüt yaratır (II). I yanlıştır: nihai sorumluluk devredende kalır. III yanlıştır: 5 × (2⁴ + 5 − 1) = 100; 25 yalnız ast sayısının karesidir. B I'i, C III'ü, D ikisini doğru sayar.Kaynak: Planlama, karar ve örgütleme · Örgütleme ilkeleri, yetki, kontrol alanı

?Soru 4

Bir un fabrikası büyük ölçekli tesis, ileri otomasyon ve toplu buğday alımı sayesinde sektördeki en düşük birim maliyete ulaşmıştır. Ürününü ülke genelinde bütün fırın ve marketlere rakiplerine yakın fiyattan, onlardan daha yüksek kâr marjıyla satmaktadır. Fabrikanın izlediği rekabet stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Üstünlüğün kaynağı sektördeki en düşük maliyet, pazar ise ülke geneli, yani geniş; bu maliyet liderliğidir. B farklılaştırmada üstünlük müşterinin fazla ödemeye razı olduğu özgün nitelikten gelir; C odaklanma dar bir bölge ya da müşteri grubunu hedefler; D dikey bütünleşme bir büyüme yoludur, genel rekabet stratejisi değildir.Kaynak: İnsan kaynakları ve stratejik yönetim · Porter: beş güç, genel stratejiler

?Soru 5

Yalnız Ege Bölgesi'ndeki marketlerde satılan bir zeytinyağı markası, ürün yelpazesini değiştirmeden aynı ürünlerle Körfez ülkelerine ihracata başlamıştır. Ansoff matrisine göre işletmenin izlediği büyüme stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ürün aynı kalmış, ürünün satıldığı pazar yenidir: mevcut ürün-yeni pazar pazar geliştirmedir. A pazara nüfuz aynı pazarda aynı ürünle satışı artırmaktır; C ürün geliştirme mevcut pazara yeni ürün sunmaktır; D çeşitlendirmede hem ürün hem pazar yenidir.Kaynak: İnsan kaynakları ve stratejik yönetim · BCG, Ansoff, büyüme

?Soru 6

Bir hastanenin yönetimi, birim sorumlularıyla toplantılar yaparak her birimin yıllık hedeflerini birlikte belirlemiş, yıl sonunda personelin performansını bu hedeflere ulaşma derecesine göre değerlendirmiştir. Bu uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Amaçların üst ve ast tarafından katılımla belirlenmesi ve performansın bu amaçlara göre ölçülmesi Drucker'ın amaçlara göre yönetimidir. A bilimsel yönetim iş yöntemini zaman etüdüyle standartlaştırır, katılım içermez; C kıyaslama başka örgütlerin en iyi uygulamasını örnek almaktır; D yedek plan beklenmedik olaylara hazırlıktır.Kaynak: Planlama, karar ve örgütleme · Misyon, vizyon, amaç

?Soru 7

Aynı yatırımcının kâr tablosu (bin TL) şöyledir: B1 (100, 20), B2 (60, 50), B3 (30, 80). Savage (en küçük pişmanlık) ölçütüne göre seçilecek seçenek ve bu seçeneğin en büyük pişmanlığı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Sütun en iyileri 100 ve 80; pişmanlıklar B1 (0, 60), B2 (40, 30), B3 (70, 0). Satır en büyükleri 60, 40, 70; en küçüğü 40 ile B2. A maximax ya da Laplace'ın seçtiği B1'dir, pişmanlığı 60; B satırın en büyük değil en küçük pişmanlığını alır; D en büyük pişmanlığı en büyük olanı seçer.Kaynak: Planlama, karar ve örgütleme · Risk ve belirsizlik altında karar

?Soru 8

Bir devlet hastanesinin yoğun bakım hemşiresi kadrosu için hazırladığı belgede “hemşirelik lisans mezunu olmak, en az iki yıl yoğun bakım deneyimi bulunmak, vardiyalı çalışmaya sağlık yönünden uygun olmak” ifadeleri yer almaktadır. Bu belge aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Belge işi değil, işi yapacak kişide aranan eğitim, deneyim ve sağlık niteliklerini sıralıyor; bu iş gerekleridir (iş şartnamesi). B iş tanımı görevleri, yetki ve sorumlulukları anlatır; C iş değerlemesi işlerin birbirine göre değerini ücret için belirler; D İK planlaması kaç kişiye ihtiyaç olduğunu hesaplar, tek bir kadronun niteliklerini yazmaz.Kaynak: İnsan kaynakları ve stratejik yönetim · İKY ve iş analizi

?Soru 9

SWOT analizi yapan bir mobilya üreticisi için aşağıdakilerden hangileri zayıf yön olarak değerlendirilir?
I. Büyük bir rakibin aynı bölgede fabrika kurması
II. Makine parkının eskimiş olması
III. Nitelikli ustaların sık sık işten ayrılması

✓ D. Eskimiş makine parkı (II) ve yüksek usta devri (III) işletmenin içindedir ve onun denetimindeki eksikliklerdir; zayıf yöndür. I dışarıda gelişen ve işletmenin denetleyemediği bir olaydır, tehdittir. A ve C tehdidi zayıf yön sayar; B usta devrinin de bir iç eksiklik olduğunu atlar.Kaynak: İnsan kaynakları ve stratejik yönetim · Stratejik yönetim, SWOT

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangileri Herzberg'e göre hijyen etmenlerindendir?
I. Yapılan işin takdir edilmesi
II. Ücretin artırılması
III. İşte daha çok sorumluluk verilmesi

✓ D. Ücret (II) işin çevresinden gelen bir hijyen etmenidir: yetersizse tatminsizlik doğurur, artması tek başına güdülemez. Takdir (I) ve sorumluluk (III) işin kendisinden gelen motive edicilerdir. A ve C takdiri, B ve C sorumluluğu hijyen sayar.Kaynak: Liderlik, motivasyon ve denetim · Kapsam kuramları: Maslow, Herzberg
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?KPSS A İşletme soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →