Planlama: stratejik, taktik ve operasyonel planlar; politika, prosedür, kural
İşletme · İşletme Yönetimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFayol'un yönetim fonksiyonları ve 14 yönetim ilkesi nelerdir? Emir birliği ile yönetim birliği arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Yönetim düşüncesinin gelişimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Henri Fayol yönetimi her örgütte geçerli beş fonksiyonlu bir süreç olarak tanımladı: planlama, örgütleme, emir-komuta, koordinasyon, denetim. On dört ilkesinden emir birliği, yönetim birliği, yetki-sorumluluk dengesi ve kademeler zinciri en sık sorulanlardır. Gulick ve Urwick süreci POSDCORB ile genişletti.
✎Konu anlatımı
Planlama nedir, plan türleri nelerdir? Politika, prosedür ve kural arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Planlama, ne yapılacağına, nasıl, ne zaman ve kim tarafından yapılacağına önceden karar vermektir; yönetimin ilk fonksiyonudur. Kademeye göre stratejik (üst, uzun vadeli, bütün örgüt), taktik (orta) ve operasyonel (alt, günlük) planlar; kullanım sıklığına göre tek kullanımlık (program, proje, bütçe) ve sürekli planlar (politika, prosedür, kural) vardır. Politika takdir payı bırakır, kural bırakmaz.Bir kargo şirketinin yönetim kurulu “beş yılda Orta Doğu'ya açılacağız” der; bölge müdürü “bu yıl üç yeni aktarma merkezi” diye plan yapar; vardiya amiri “yarın sabah 40 araç, 6 rota” çizelgesini hazırlar. Üçü de plandır, ama aynı plan değildir.
Planlama, amaçlara ulaşmak için ne yapılacağına, nasıl, ne zaman, nerede ve kimin tarafından yapılacağına önceden karar verme sürecidir. Yönetim düşüncesinin gelişimi sayfasında gördüğümüz Fayol'un beş fonksiyonunun ilki olan “öngörü” budur: planlama ötekilerin hepsine yön verir, denetim de ölçütünü plandan alır. Planlama geleceğin belirsizliğini ortadan kaldırmaz; ama örgütün bu belirsizliğe hazırlıksız yakalanmasını önler, kaynakları amaca yöneltir ve sonradan denetlenecek bir ölçü koyar.
Plan türleri
| Ölçüt | Türler |
|---|---|
| Süre | Kısa vadeli (genellikle 1 yıla kadar), orta vadeli (1–5 yıl), uzun vadeli (5 yıldan fazla) |
| Kademe ve kapsam | Stratejik (üst kademe, bütün örgüt, uzun vade), taktik (orta kademe, birimler, stratejiyi uygulamaya çevirir), operasyonel (alt kademe, günlük ve haftalık işler) |
| Kullanım sıklığı | Tek kullanımlık: program, proje, bütçe. Sürekli (duran): politika, prosedür, kural |
| Fonksiyon | Üretim, pazarlama, finans, insan kaynakları planı |
Girişteki üç plan sırasıyla stratejik, taktik ve operasyonel plandır. Tek kullanımlık planlar bir kez yapılan işe göre hazırlanır ve iş bitince biter: program birbirine bağlı birçok faaliyeti kapsar (yeni şubeler açma programı), proje programın belirli, sınırlı bir parçasıdır (bir aktarma merkezinin inşaatı), bütçe ise planın parayla ifadesidir. Sürekli planlar tekrarlanan durumlarda her seferinde yeniden düşünmemek için konur.
En çok karıştırılan üçlü
| Politika | Prosedür | Kural | |
|---|---|---|---|
| Ne yapar? | Karar verirken genel yol gösterir | Bir işin adımlarını sırasıyla belirler | Belirli bir durumda ne yapılıp yapılmayacağını söyler |
| Takdir payı | Var | Az (sıra sabit) | Yok |
| Örnek | “Yöneticiler öncelikle kurum içinden atanır.” | “İade talebi: form, depo kontrolü, onay, ödeme.” | “Depoda sigara içilmez.” |
Planlama süreci ve ilkeleri
Planlama genellikle şu sırayla yapılır: amaçlar belirlenir, mevcut durum ve çevre incelenir (güçlü ve zayıf yanlar, fırsat ve tehditler), seçenekler geliştirilir, en uygunu seçilir, plan uygulamaya konur ve sonuçlar izlenir. İyi bir plan amaca uygun, gerçekçi, esnek (beklenmedik duruma uyarlanabilir) ve sürekli (dönem bitince yenilenen) olmalıdır. Beklenmedik olaylar için önceden hazırlanan alternatif planlara beklenmedik durum (yedek) planı denir.
Nasıl sorulurBir örnek cümle verilir, politika mı, prosedür mü, kural mı olduğu sorulur; ya da öncüllerde tek kullanımlık ve sürekli planlar karıştırılır.
TuzakBütçeyi sürekli plan saymak; bütçe belirli bir dönem için yapılan tek kullanımlık plandır. İkinci tuzak, “öncelikle içeriden atama” gibi genel yönlendirmeyi kural sanmak; takdir payı bırakan yönlendirme politikadır.
Sınavda işaretlestratejik plan üst kademenin işidir ve bütün örgütü kapsar.
⇄Bilgi eşleştirme plan türü
?Soru çöz
Planlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Bütçe, sürekli (duran) planlardandır.
II. Stratejik planlar örgütün bütününü kapsar ve üst kademe tarafından yapılır.
III. Kural, uygulayana takdir payı bırakmaz.