Sosyolojiye giriş: toplum, sosyolojinin doğuşu, yöntemler ve sosyologlar

Sosyolojinin neyi, neden ve nasıl incelediğini; Sanayi Devrimi'nin ortasında nasıl doğduğunu ve İbn Haldun'dan Ziya Gökalp'e kimin hangi kavramla anıldığını tablolarla öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · SOSYOLOJİ

Sosyoloji nedir? Toplumsal olay, toplumsal olgu ve bütüncü bakış

MEB Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sosyoloji nedir, toplumsal olay ile toplumsal olgu arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Sosyoloji, toplumsal olay ve olguları bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Toplumsal olay belli bir zamanda ve yerde bir kez yaşanan somut durumdur (bir düğün); toplumsal olgu ise tekrarlanan, süreklilik gösteren ve genelleşen durumdur (evlilik). Sosyoloji olguları tek bir nedene indirgemeden, birçok etkenle birlikte, bütüncü bir bakışla açıklamaya çalışır.

Komşunun düğünü cumartesi akşamı biter; ama insanlar evlenmeye hiç ara vermez.

Bu iki cümle sosyolojinin ilk ayrımını taşır. Cumartesi akşamki düğün belli bir yerde, belli kişilerle bir kez yaşandı: bu bir toplumsal olaydır. Evlenmek ise her toplumda, her kuşakta tekrarlanır; kuralları, törenleri, yaşı vardır: bu bir toplumsal olgudur. Sosyolog tek bir düğünü anlatmakla yetinmez; binlerce düğüne bakıp evlenme yaşının neden yükseldiğini, törenin neden değiştiğini sorar. Yani olaydan yola çıkar, olguyu açıklamaya çalışır.

Tanım ve özellikler

Sosyoloji (toplum bilimi), insanların bir arada yaşamaktan doğan ilişkilerini, grupları, kurumları ve bunların değişmesini bilimsel yöntemle inceler. Bilim olduğu için bazı özellikleri vardır: olgusaldır (gözlenebilen toplumsal gerçekliğe dayanır), nesnel olmaya çalışır (sosyolog kendi beğenisini sonuca katmamaya çalışır), genelleyicidir (tek tek olaylardan genel eğilimlere ulaşır) ve birikimlidir (önceki araştırmaların üzerine kurulur). Sosyoloji “olması gereken”i değil, “olan”ı anlatır; bir toplumu iyi ya da kötü diye yargılamak onun işi değildir.

Toplumsal olay ile toplumsal olgu
Toplumsal olayToplumsal olgu
Zaman-mekânBelli bir zaman ve yere bağlıZamana yayılmış, birçok yerde görülen
TekrarBir kez yaşanır, aynen tekrarlanmazTekrarlanır, süreklilik gösterir
DüzeySomut, tekilGenel, soyut
Örnek2023 depreminden sonra bir ilçeden yaşanan göçKırdan kente göç
ÖrnekBir fabrikada geçen ay yapılan grevİşçi-işveren uyuşmazlıkları

İndirgemeci ve bütüncü yaklaşım

Boşanmaların arttığını düşün. “Bunun tek nedeni ekonomidir” diyen biri olguyu tek bir etkene bağlar: buna indirgemeci yaklaşım denir. Oysa boşanmaya ekonomik baskı, kentleşme, kadının çalışma hayatına girmesi, hukuktaki değişiklikler ve değerlerdeki dönüşüm birlikte etki eder. Olguyu bu etkenlerin karşılıklı ilişkisi içinde açıklamaya bütüncü yaklaşım denir. Sosyoloji, toplumsal olguların çok nedenli olduğunu kabul eder; bu yüzden bütüncü yaklaşımı benimser.

Topluma ne kazandırır, kimlerle komşudur?

Sosyoloji, toplumsal sorunların (göç, işsizlik, suç, aile içi sorunlar) nedenlerini ortaya koyarak çözüm önerilerine ve plancılara veri sağlar; insana kendi davranışının arkasındaki toplumsal etkileri görmeyi öğretir; farklı gruplara anlayışla bakmayı kolaylaştırır. Konusu geniş olduğu için pek çok bilimle iş birliği yapar.

Sosyoloji ve komşu bilimler
BilimNeyi inceler?Sosyolojiyle ortak alan
PsikolojiBireyin davranışı ve zihinsel süreçleriBireyin gruptaki davranışı (sosyal psikoloji)
TarihGeçmişte bir kez yaşanmış olaylarToplumsal değişmenin geçmişteki izleri
EkonomiÜretim, tüketim, bölüşümEkonominin aile, eğitim, tabakalaşmaya etkisi
Antropolojiİnsan ve kültürlerKültür, gelenek, aile yapısı
DemografiNüfusun yapısı ve hareketleriGöç, kentleşme, doğurganlık
Akılda kalsın: Olay = bir kez, olgu = her zaman. Soruda tarih, yer ya da kişi adı varsa çoğu kez olaydır; “genellikle, giderek, toplumlarda” gibi genelleyen sözcükler olguyu gösterir. Tek neden = indirgemeci, çok neden = bütüncü.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir parça verilir ve “parçada sözü edilen durum toplumsal olgu örneğidir / sosyolojinin hangi özelliğini vurgular?” diye sorulur. Bir araştırmacının “yalnız iklimle” ya da “yalnız ekonomiyle” açıkladığı durum, indirgemeci yaklaşım örneğidir.

TuzakSosyolojiye “toplumu düzeltme, iyi-kötü diye değerlendirme” görevi yükleyen şıktır; sosyoloji olanı betimler ve açıklar, değer yargısı vermez.

?Soru çöz

Bir araştırmacı, büyük kentlerde son yıllarda tek kişilik hanelerin artmasını yalnız konut fiyatlarıyla açıklamıştır. Bir sosyolog bu açıklamayı eksik bulmuş; geç evlenmeyi, yaşlı nüfusun artmasını ve bireysel yaşam tarzının yaygınlaşmasını da hesaba katmak gerektiğini söylemiştir.
Sosyoloğun bu eleştirisi aşağıdakilerden hangisine dayanır?

✓ C. Tek nedenli açıklama indirgemecidir; sosyolog olguyu birçok etkenle açıklayarak bütüncü yaklaşımı savunuyor. A olay–olgu ayrımıdır, burada tartışılan neden sayısı; B sosyoloji değer yargısı vermez, olanı açıklar; D geçmiş olayları inceleyen bilim tarihtir, parça güncel bir olguyu anlatıyor.

⇄Bilgi eşleştirme olay mı, olgu mu?

KAVRAM · TOPLUM

Toplumun parçaları: sosyal grup, kurum ve kuruluş farkı

MEB Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Toplum, sosyal grup, kurum ve kuruluş nedir, kurum ile kuruluş arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Toplum, belli bir toprakta yaşayan, ortak kültürü paylaşan ve birbirine bağlı insanların oluşturduğu bütündür. Sosyal grup, ortak amaç ve etkileşimle bir araya gelen en az iki kişidir. Kurum toplumun temel bir ihtiyacını karşılayan kalıplaşmış kurallar bütünüdür (eğitim); kuruluş ise o kurumun binası, personeli ve bütçesi olan somut örgütüdür (bir lise).

Sabah okula giden bir öğrenci aynı anda bir ailenin, bir sınıfın, bir arkadaş grubunun ve koca bir toplumun parçasıdır.

Toplum, belli bir toprak parçasında yaşayan, ortak bir kültürü, dili ve değerleri paylaşan, ihtiyaçlarını karşılamak için birbirine bağlı insanların oluşturduğu en kapsamlı bütündür. Toplumu oluşturan ögeler (bireyler, gruplar, kurumlar, kuruluşlar) birbirinden ayrı duramaz; biri değişince ötekiler de etkilenir. Örneğin kadınların eğitim düzeyi yükselince aile yapısı, iş hayatı ve evlenme yaşı birlikte değişir.

Sosyal grup

Sosyal grup, ortak bir amaç etrafında bir araya gelen, birbirleriyle etkileşim kuran, “biz” duygusu taşıyan ve belli kurallara uyan en az iki kişiden oluşur. Otobüs durağında bekleyen yirmi kişi grup değildir; aralarında ortak amaç, etkileşim ve “biz” duygusu yoktur. Aynı kişiler bir derneğin gezisine katılsa grup olurlar. Grupların amaçları ve işlevleri şunlardır: üyelerin ihtiyaçlarını karşılamak, onları sosyalleştirmek, dayanışma ve aidiyet duygusu vermek, davranışlarını denetlemek.

Sosyal grup çeşitleri
ÖlçütÇeşitÖrnek
İlişkinin niteliğiBirincil grup: yüz yüze, samimi, sürekli ilişkiAile, yakın arkadaşlar
İkincil grup: resmî, belli bir çıkar ya da amaç için, kısa süreli olabilirSendika, dernek, iş yeri
Katılma biçimiİradi olmayan: doğuştan içinde bulunulurAile, millet
İradi: isteyerek girilir, çıkılabilirSpor kulübü, siyasi parti
Kuralların biçimiResmî: yazılı kural, tüzük, hiyerarşiOrdu birliği, şirket
Resmî olmayan: yazısız kurallarMahalle arkadaşları

Kurum ve kuruluş: soyut kural, somut örgüt

Toplumsal kurum, toplumun sürekli bir temel ihtiyacını karşılamak için zamanla oluşmuş, kalıplaşmış kurallar, değerler ve davranış biçimlerinin bütünüdür. Beş temel kurum aile, eğitim, din, ekonomi ve siyasettir. Kurum soyuttur: eğitim kurumunu elinle tutamazsın, ama “çocuklar okula gider, sınıf geçmek için sınav verir” kurallarını herkes bilir. Kuruluş (organizasyon) ise bir kurumun amacını gerçekleştirmek için kurulmuş, binası, çalışanı, bütçesi ve yazılı kuralları olan somut örgüttür: bir lise, bir banka, bir belediye, bir hastane. Kurumlar uzun ömürlüdür; kuruluşlar açılır, kapanır, birleşir. Kurumları ayrıntısıyla Aile ve eğitim kurumu sayfasında ele alacağız.

Kurum mu, kuruluş mu?
Kurum (soyut)Karşıladığı ihtiyaçKuruluş örneği (somut)
AileNeslin sürmesi, sevgi, ilk sosyalleşmeAile danışma merkezi
EğitimBilgi ve kültürün aktarılmasıOkul, üniversite
Dinİnanç, anlam, ahlakCami, Diyanet İşleri Başkanlığı
EkonomiÜretim, tüketim, bölüşümBanka, fabrika, borsa
SiyasetDüzen, yönetim, güvenlikMeclis, belediye, siyasi parti
Akılda kalsın: Kurum = kural, kuruluş = kapı. Kapısından girebildiğin, adresi ve personeli olan her şey kuruluştur; “eğitim, aile, din” gibi kapısı olmayan kural sistemleri kurumdur. Grup için üç şart: ortak amaç + etkileşim + “biz” duygusu.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek listesi verilir ve “hangisi kurum değil kuruluştur?” ya da “hangisi sosyal grup sayılmaz?” diye sorulur.

Tuzak“eğitim” ile “okul”u ya da “ekonomi” ile “banka”yı eş saymaktır: ilki kurum, ikincisi kuruluştur. İkinci tuzak, aynı yerde bulunan insan topluluklarını (sinema seyircisi, kuyruktaki insanlar) grup sanmaktır.

▭Boşluk doldurma

Üretim, tüketim ve bölüşüm kurallarının bütünü olan ekonomi bir , binası ve personeli olan bir banka ise bir örneğidir. Üyeleri arasında yüz yüze ve samimi ilişki bulunan aile, gruba örnektir.

kurumkuruluşbirincilikincilolay

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir sosyal grup örneği değildir?

✓ A. Vapurdaki yolcular yalnızca aynı yerde bulunur; ortak amaç, etkileşim ve “biz” duygusu taşımadıkları için grup değil, rastlantısal bir topluluktur. B ortak amaçlı resmî olmayan bir gruptur; C çıkar etrafında örgütlenmiş ikincil gruptur; D yüz yüze ilişkili birincil gruptur.
SÜREÇ · DOĞUŞ

Sosyolojinin doğuşu: Sanayi Devrimi ve Fransız İhtilali'nin çocuğu

MEB Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sosyoloji neden 19. yüzyılda bağımsız bir bilim olarak ortaya çıktı?

Kısa cevap: Sosyoloji 19. yüzyılda Avrupa'da bağımsız bir bilim oldu. Sanayi Devrimi kentleşme, işçi sınıfı ve yoksulluk gibi yeni sorunlar yarattı; Fransız İhtilali eski düzeni sarstı; Aydınlanma ve bilimsel gelişmeler toplumun da bilimsel yöntemle incelenebileceği fikrini doğurdu. Toplumu düşünenler İbn Haldun'a kadar uzansa da adı Auguste Comte koydu.

Köyde herkes herkesi tanırken insanlar bir anda binlerce yabancıyla aynı fabrikada, aynı mahallede yaşamaya başladı.

Toplum üzerine düşünmek yeni değildir: Antik Yunan'dan beri filozoflar ideal toplumu tartıştı. 14. yüzyılda İbn Haldun, toplumsal olayların kendine özgü yasaları olduğunu söyleyip bunları inceleyen “umran ilmi”ni önerdi; bu yüzden sosyolojinin öncüsü sayılır. Ama sosyolojinin ayrı bir bilim olarak kurulması 19. yüzyılda, Avrupa'yı kökünden sarsan iki devrimin ardından oldu.

Dört gelişme aynı soruyu doğurdu: geleneksel bağlar çözülürken toplum nasıl bir arada kalacak?Görsel: Sınav Defteri

Neden tam o dönem?

Sanayi Devrimi üretimi evden fabrikaya taşıdı. Köylüler kentlere akın etti; kalabalık mahalleler, uzun çalışma saatleri, çocuk işçiler, salgınlar ve suç arttı. Geniş aile çözülmeye, eski dayanışma bağları zayıflamaya başladı. Fransız İhtilali (1789) ise krallığın, soyluluğun ve kilisenin otoritesini sarstı; eşitlik, özgürlük ve millet fikirleri yayıldı. Eski düzen yıkılınca yerine neyin konacağı sorusu doğdu. Aynı dönemde Aydınlanma düşüncesi ve doğa bilimlerindeki başarılar, doğanın yasaları bulunabiliyorsa toplumun yasalarının da bulunabileceği inancını güçlendirdi.

Bağımsız bilim olmak ne demek?

Bir alanın bağımsız bilim sayılması için kendine ait bir konusu, kavramları ve yöntemi olmalıdır. Auguste Comte bu yeni bilime önce “sosyal fizik”, sonra “sosyoloji” adını verdi. Emile Durkheim ise sosyolojinin konusunu “toplumsal olgular” olarak belirledi, bir yöntem önerdi ve sosyolojiyi üniversitede ayrı bir ders hâline getirdi. Böylece sosyoloji felsefenin bir dalı olmaktan çıkıp kendi ayakları üzerinde durdu.

Akılda kalsın: Sosyolojinin doğuşu “iki devrim + bir düşünce”dir: Sanayi Devrimi (yeni sorunlar), Fransız İhtilali (sarsılan otorite), Aydınlanma ve bilim (yeni yöntem). Öncüsü İbn Haldun, adını koyan Comte, bilimsel yöntemi sistemleştiren Durkheim.
Sınavda

Nasıl sorulur“Sosyolojinin bağımsız bir bilim olarak ortaya çıkmasında etkili olan gelişmelerden biri değildir?” kalıbı gelir. Doğru cevap çoğu kez dönemle ilgisi olmayan ya da sosyolojinin doğuşunun sonucu olan bir ifadedir.

Tuzakİbn Haldun'un 14. yüzyılda yaşamasına bakıp sosyolojinin bağımsız bilim olarak o dönemde kurulduğunu sanmaktır; İbn Haldun öncüdür, bağımsız bilim 19. yüzyıl Avrupa'sındadır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Comte yeni bilime “sosyoloji” adını verdi
  2. İbn Haldun umran ilmini önerdi
  3. Durkheim sosyolojiyi üniversitede ayrı bir ders hâline getirdi
  4. Fransız İhtilali eski düzeni sarstı
  5. İngiltere'de Sanayi Devrimi başladı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi sosyolojinin 19. yüzyılda bağımsız bir bilim hâline gelmesini hazırlayan gelişmelerden biri değildir?

✓ D. Küresel iletişim ağları 20. yüzyılın sonunda yaygınlaşan bir küreselleşme olgusudur; 19. yüzyıldaki doğuşu hazırlayamaz. A Sanayi Devrimi'nin getirdiği kentleşmedir; B Aydınlanma ve bilimsel gelişmelerin etkisidir; C Fransız İhtilali'nin yarattığı otorite krizidir; üçü de doğuşun nedenidir.
SOSYOLOG · KURUCULAR

İbn Haldun'dan Weber'e: kurucu sosyologlar ve anahtar kavramları

MEB Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyoloji nedir, toplumsal olay ile toplumsal olgu arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyoloji, toplumsal olay ve olguları bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Toplumsal olay belli bir zamanda ve yerde bir kez yaşanan somut durumdur (bir düğün); toplumsal olgu ise tekrarlanan, süreklilik gösteren ve genelleşen durumdur (evlilik). Sosyoloji olguları tek bir nedene indirgemeden, birçok etkenle birlikte, bütüncü bir bakışla açıklamaya çalışır.

Sosyoloji nedir? Olay ve olgu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İbn Haldun, Comte, Durkheim, Marx ve Weber'in sosyolojiye katkıları nelerdir?

Kısa cevap: İbn Haldun umran ilmi ve asabiyetle sosyolojinin öncüsüdür. Comte sosyolojiye adını verdi ve üç hâl yasasını ileri sürdü. Spencer toplumu organizmaya benzetti. Marx toplumu ekonomi ve sınıf çatışmasıyla, Weber bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamla açıkladı. Durkheim toplumsal olguların bir şey gibi incelenmesini isteyip mekanik ve organik dayanışmayı ayırdı.

Aynı fabrikaya altı düşünürü gönderseydin her biri başka bir şey görürdü: biri sınıf çatışmasını, biri dayanışmayı, biri işçinin çalışmaya yüklediği anlamı.

Sınavda sosyologlar çoğunlukla bir görüş parçası olarak gelir: “Toplumsal olgular bireyin dışındadır ve onu zorlar” diyen kimdir? Bu yüzden her sosyoloğu bir soru ve iki üç anahtar kavramla hatırlamak yeter. Doğum-ölüm yılları sorulmaz; tablo bilgi olsun diye veriyor.

Kurucu sosyologlar: kim, hangi soru, hangi kavram?
SosyologTemel sorusuAnahtar kavramlar
İbn Haldun
1332–1406, Mukaddime
Devletler nasıl kurulur, güçlenir ve çöker?Umran ilmi; asabiyet (dayanışma, birlik bilinci); göçebe (bedevi) – yerleşik (hadari) hayat; döngüsel tarih
Auguste Comte
1798–1857
Toplumun yasaları bulunup düzen yeniden kurulabilir mi?Sosyoloji adı (önce “sosyal fizik”); pozitivizm; üç hâl yasası: teolojik → metafizik → pozitif; düzen ve ilerleme
Herbert Spencer
1820–1903
Toplum nasıl evrimleşir?Toplum bir organizmadır, kurumlar onun organlarıdır; toplumsal evrim (basitten karmaşığa)
Karl Marx
1818–1883
Eşitsizlik ve değişmenin kaynağı nedir?Altyapı (ekonomi) üstyapıyı (hukuk, siyaset, din, sanat) belirler; sınıf çatışması; tarihsel materyalizm; yabancılaşma
Emile Durkheim
1858–1917
Toplumu bir arada tutan nedir?Toplumsal olgu bireyin dışındadır, zorlayıcıdır, “şey gibi” incelenir; kolektif bilinç; mekanik ve organik dayanışma; anomi
Max Weber
1864–1920
İnsanlar eylemlerine nasıl anlam verir?Anlayıcı (anlamacı) sosyoloji; öznel anlam; Protestan ahlakı ve kapitalizm; rasyonelleşme, bürokrasi (“demir kafes”)

Durkheim'ın iki dayanışması

Durkheim'a göre küçük, geleneksel toplumlarda insanlar birbirine çok benzer: aynı işi yapar, aynı inançları paylaşır. Onları benzerlik bir arada tutar: mekanik dayanışma. Sanayi toplumunda ise iş bölümü gelişir; fırıncı, mühendis, şoför birbirine benzemez ama birbirine muhtaçtır. Bu karşılıklı bağımlılığa organik dayanışma der. Hızlı değişme sırasında eski kurallar zayıflayıp yenileri oturmazsa ortaya çıkan kuralsızlık hâline anomi adını verir.

Marx ile Weber: aynı kapitalizme iki bakış

Marx toplumun temelinde ekonominin, yani maddi koşulların yattığını; din, hukuk ve siyasetin bu temelin üstüne kurulduğunu söyler. Weber ise ters yönü de gösterir: Ona göre Avrupa'da kapitalizmin doğmasında, çalışmayı ve birikimi erdem sayan Protestan ahlakı gibi kültürel etkenler de rol oynamıştır. Yani fikirler ve değerler de ekonomiyi biçimlendirebilir. Weber sosyolojinin görevini, insanların eylemlerine yükledikleri öznel anlamı anlamak olarak görür.

Ek bilgi: üç büyük kuram

Sonraki sosyologlar bu kurucuların izinden üç kuram geliştirdi. İşlevselci kuram (Durkheim, Spencer, Parsons) toplumu her parçası bir işlev gören uyumlu bir bütün sayar. Çatışmacı kuram (Marx'tan esinlenir) toplumu çıkar grupları arasındaki çatışmayla açıklar. Sembolik etkileşimci kuram (Mead, Blumer, Goffman) anlamın insanların gündelik etkileşiminde oluştuğunu söyler.

Akılda kalsın: Her sosyoloğa bir anahtar: İbn Haldun → asabiyet, Comte → üç hâl, Spencer → organizma, Marx → altyapı-sınıf, Durkheim → olgu-dayanışma-anomi, Weber → anlam-rasyonelleşme. “Benzerlik mi bağlıyor, ihtiyaç mı?” sorusu Durkheim'ın iki dayanışmasını ayırır: benzerlik = mekanik, iş bölümü = organik.
Sınavda

Nasıl sorulurBir düşünürün görüşü adı verilmeden anlatılır, “bu görüş hangi sosyoloğa aittir?” ya da “hangi kavramla açıklanır?” diye sorulur.

TuzakMarx ile Weber'i karıştırmaktır: ekonominin kültürü belirlediğini söyleyen Marx, kültürün ve anlamın ekonomiyi etkilediğini gösteren Weber'dir. İkinci tuzak, organik dayanışmayı “organizma benzetmesi” sanıp Spencer'a vermektir; organik dayanışma Durkheim'ındır ve iş bölümüne dayanır.

⇄Bilgi eşleştirme sosyolog – kavram

?Soru çöz

Bir düşünüre göre geleneksel köy toplumunda insanlar aynı işleri yapıp aynı inançları paylaştıkları için birbirine bağlıdır. Sanayi kentinde ise herkes farklı bir iş yapar ve bu farklılık insanları birbirine muhtaç kılarak yeni bir bağ kurar.
Bu görüş aşağıdaki kavram çiftlerinden hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Benzerliğe dayanan bağ mekanik, iş bölümünün doğurduğu karşılıklı bağımlılık organik dayanışmadır (Durkheim). A Marx'ın ekonomi–kültür ilişkisidir; C İbn Haldun'un göçebe–yerleşik hayat ayrımıdır, dayanışmanın kaynağını değil yaşam biçimini anlatır; D Comte'un düşünce aşamalarıdır.
YÖNTEM · ARAŞTIRMA

Sosyolojinin yöntemleri: tümevarım, tümdengelim ve analoji

MEB Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplum, sosyal grup, kurum ve kuruluş nedir, kurum ile kuruluş arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplum, belli bir toprakta yaşayan, ortak kültürü paylaşan ve birbirine bağlı insanların oluşturduğu bütündür. Sosyal grup, ortak amaç ve etkileşimle bir araya gelen en az iki kişidir. Kurum toplumun temel bir ihtiyacını karşılayan kalıplaşmış kurallar bütünüdür (eğitim); kuruluş ise o kurumun binası, personeli ve bütçesi olan somut örgütüdür (bir lise).

Toplum, grup, kurum, kuruluş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyolojik araştırmalarda kullanılan tümevarım, tümdengelim ve analoji yöntemleri nedir?

Kısa cevap: Sosyolojik araştırmalarda üç akıl yürütme yöntemi kullanılır. Tümevarım tek tek gözlemlerden genel bir sonuca ulaşır; tümdengelim genel bir ilkeden tek bir duruma sonuç çıkarır; analoji (benzetme) iki durum arasındaki benzerlikten yola çıkarak birinde görüleni ötekine uygular. Gözlem, anket ve görüşme ise bu yöntemlere veri sağlayan tekniklerdir.

On köyde gençlerin kente göç ettiğini görüp “kırsal bölgeler genç nüfus kaybediyor” demek, bir yöntem kullanmaktır.

Sosyolog bilgiye rastgele ulaşmaz; gözlemlerinden sonuç çıkarırken belli bir akıl yürütme yolu izler. Bu yollar üç tanedir ve aralarındaki fark yöntedir: özelden genele mi, genelden özele mi, yoksa özelden özele mi gidiliyor?

Üç yöntemi oklarının yönüyle ayırt et: yukarı, aşağı, yatay.Görsel: Sınav Defteri

Üç yöntem, üç yön

Tümevarım: Araştırmacı tek tek durumları gözler, ortak özelliği bulur ve genel bir yargıya varır. Sosyolojide en çok kullanılan yoldur, çünkü toplumsal olgular ancak çok sayıda gözlemle genellenebilir. Tümdengelim: Önceden kabul edilmiş genel bir ilkeden yola çıkıp tek bir duruma uygulanır. Analoji (benzetme): Birbirine benzeyen iki durumdan birinde görülen bir özelliğin ötekinde de bulunacağı sonucuna varılır; Spencer'ın toplumu organizmaya benzetmesi de bir analojidir. Analoji yeni fikir üretmekte yararlıdır ama benzerlik yüzeysel kalırsa yanıltabilir.

Ek bilgi: veri toplama teknikleri

Yöntem akıl yürütmenin yönünü belirler; veriyi ise teknikler toplar. Gözlem (davranışı yerinde izleme; araştırmacı gruba katılırsa katılımlı gözlem), anket (çok kişiye aynı soruları yazılı sorma), görüşme (mülakat) (yüz yüze derinlemesine soru), monografi (tek bir köyü, aileyi ya da kurumu bütün yönleriyle inceleme), istatistik ve belge incelemesi. Sabahattin Bey'in etkilendiği Le Play, aile monografileriyle tanınır.

Akılda kalsın: Tüme-VAR-ım: çoktan genele VARırım. Tümden-GEL-im: genelden tek duruma GELirim. Analoji: yan yana iki benzer durum. Soruda “birçok … incelendi, hepsinde …” varsa tümevarım; “bilindiği gibi tüm … , o hâlde bu …” varsa tümdengelim; “… gibi, … da” benzetmesi varsa analoji.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir araştırma öyküsü verilir: “Araştırmacının izlediği yol hangisidir?” Cevabı bulmak için sonucun gözlemlerden mi çıktığına, yoksa önceden bilinen bir ilkenin mi uygulandığına bak.

TuzakÖrnek sayısına aldanmaktır: tümdengelimde de tek bir örnek vardır, analojide de; fark, analojide genel bir ilkenin hiç kullanılmamasıdır. Anket ya da gözlem gibi teknikler “yöntem” şıkkı olarak gelirse yanlıştır; bu üç akıl yürütme yolu ayrı tutulur.

⇄Bilgi eşleştirme örnek – yöntem

?Soru çöz

Bir sosyolog, kırk farklı mahallede yaptığı incelemelerde komşuluk ilişkilerinin zayıf olduğu yerlerde yaşlıların daha yalnız kaldığını görmüş ve “komşuluk bağı zayıfladıkça yaşlıların yalnızlığı artar” sonucuna ulaşmıştır.
Sosyoloğun kullandığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kırk ayrı gözlemden genel bir yargıya ulaşılmış; yön özelden genele, yani tümevarım. B genel bir ilkeden tek duruma inerdi, burada ilke en sonda çıkıyor; C iki benzer durum arasında aktarım olurdu, karşılaştırılan iki durum yok; D bir akıl yürütme yöntemi değil, tek nedenle açıklama eğilimidir.
SOSYOLOG · TÜRKİYE

Türk sosyologları: Ziya Gökalp, Sabahattin Bey ve Hilmi Ziya Ülken

MEB Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyoloji neden 19. yüzyılda bağımsız bir bilim olarak ortaya çıktı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyoloji 19. yüzyılda Avrupa'da bağımsız bir bilim oldu. Sanayi Devrimi kentleşme, işçi sınıfı ve yoksulluk gibi yeni sorunlar yarattı; Fransız İhtilali eski düzeni sarstı; Aydınlanma ve bilimsel gelişmeler toplumun da bilimsel yöntemle incelenebileceği fikrini doğurdu. Toplumu düşünenler İbn Haldun'a kadar uzansa da adı Auguste Comte koydu.

Sosyolojinin doğuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ziya Gökalp, Sabahattin Bey ve Hilmi Ziya Ülken'in sosyolojiye katkıları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'de sosyoloji, Osmanlı'nın son döneminde “devlet nasıl kurtarılır?” sorusuyla doğdu. Ziya Gökalp, Durkheim'dan etkilenerek hars-medeniyet ayrımını ve “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” formülünü geliştirdi. Sabahattin Bey, Le Play'den etkilenerek teşebbüs-i şahsî ve adem-i merkeziyeti savundu. Hilmi Ziya Ülken, Türk düşünce ve sosyoloji tarihini sistemli biçimde inceledi.

Sosyoloji Osmanlı'ya bir kitap rafından değil, çöken bir imparatorluğu kurtarma telaşından girdi.

19. yüzyılın sonunda Osmanlı aydınları Batı karşısında geri kalmanın nedenini arıyordu. Sosyoloji onlara toplumun yapısını anlayıp doğru reçeteyi bulma umudu verdi. Bu yüzden ilk Türk sosyologları yalnız bilim insanı değil, aynı zamanda birer reform düşünürüydü. İki büyük çizgi doğdu: toplumu ve devleti merkeze alan Ziya Gökalp ile bireyi ve girişimi merkeze alan Sabahattin Bey.

Ziya Gökalp (1876–1924)

Diyarbakırlı Gökalp, Fransız sosyoloğu Durkheim'ın ekolünden etkilendi; Durkheim gibi toplumu bireyin üstünde gördü. 1914'te İstanbul Darülfünunu'nda ilk sosyoloji derslerini verdi. En bilinen fikri hars–medeniyet ayrımıdır: hars (kültür) bir milleti millet yapan dil, din, ahlak ve estetik gibi millî değerlerdir; medeniyet ise bilim, teknik ve yöntem gibi milletler arası, evrensel birikimdir. Ona göre Batı'nın medeniyeti alınmalı, millî hars korunmalıdır. Bu düşünce “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” formülünde ifadesini bulur. Toplumsal çatışma yerine meslek gruplarının dayanışmasını (solidarizm) savundu. Başlıca eseri Türkçülüğün Esaslarıdır; fikirleri Cumhuriyet'in kültür ve eğitim politikalarını etkiledi.

Sabahattin Bey (Prens Sabahattin, 1878–1948)

Osmanlı hanedanından olan Sabahattin Bey, Fransız sosyoloğu Le Play'in monografiye ve aile incelemesine dayanan ekolünü benimsedi. Toplumları cemaatçi (kamucu) ve bireyci diye ayırdı; Osmanlı'nın geri kalmasını, bireyin her şeyi devletten beklediği cemaatçi yapıya bağladı. Çözüm olarak ekonomide teşebbüs-i şahsî (bireysel girişim) ve yönetimde adem-i merkeziyet (yerinden yönetim) önerdi. Eğitimde ezberci değil, bireyin yeteneğini geliştiren uygulamalı modeli savundu. Fikirlerini Türkiye Nasıl Kurtarılabilir? adlı eserinde topladı.

Hilmi Ziya Ülken (1901–1974)

Ülken, sosyolojiyi ve düşünce tarihini akademik bir disiplin olarak Türkiye'de yerleştiren isimlerdendir. Türk ve İslam düşüncesini Batı düşüncesiyle karşılaştırmalı inceledi; kültürü bir toplumun karakterini oluşturan fikir, inanç, teknik ve davranış kalıplarının sistemi olarak tanımladı. Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi ve tercüme hareketlerinin medeniyetlere etkisini inceleyen Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü başlıca eserleridir.

Türk sosyologları: görüş ve eser
SosyologEtkilendiği / çizgisiAnahtar kavramEser
Ziya GökalpDurkheim; toplumcu, millîHars–medeniyet; Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak; solidarizmTürkçülüğün Esasları
Sabahattin BeyLe Play; bireyci, liberalTeşebbüs-i şahsî; adem-i merkeziyet; cemaatçi–bireyci toplumTürkiye Nasıl Kurtarılabilir?
Hilmi Ziya ÜlkenDüşünce ve sosyoloji tarihiKültür bir sistemdir; Türk-İslam ve Batı düşüncesinin karşılaştırılmasıTürkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi
Mümtaz TurhanKültür değişmesiBatılılaşma taklitle değil bilim ve teknikle olurKültür Değişmeleri; Garplılaşmanın Neresindeyiz?
Nurettin TopçuAnadolu irfanı, ahlakTaklitçi modernleşme eleştirisi; manevi köklere dönüşTürkiye'nin Maarif Davası
Akılda kalsın: Gökalp = G: Grup, toplum, hars, “Hak yok, vazife var” → Durkheim. Sabahattin = S: Şahsî teşebbüs, adem-i merkeziyet, birey → Le Play. Gökalp devleti ve toplumu, Sabahattin bireyi ve yerinden yönetimi öne alır.
Sınavda

Nasıl sorulurGörüş parçası verilir: “Batı'nın tekniği alınmalı, millî kültür korunmalıdır” → Gökalp; “kalkınma bireysel girişim ve yerinden yönetimle olur” → Sabahattin Bey.

TuzakGökalp'i Le Play'le, Sabahattin Bey'i Durkheim'la eşleştiren şıktır. İkinci tuzak hars ile medeniyetin yerini değiştirmektir: millî olan hars (kültür), evrensel olan medeniyettir.

▭Boşluk doldurma

Ziya Gökalp'e göre dil, din, ahlak ve estetikten oluşan millî değerler , bilim ve teknik gibi evrensel birikim ise olarak adlandırılır. Sabahattin Bey ise kalkınmanın yolunu bireysel girişim anlamına gelen ilkesinde görür.

harsmedeniyetteşebbüs-i şahsîasabiyetsolidarizm

?Soru çöz

Bir düşünüre göre Osmanlı toplumunun geri kalmasının nedeni, bireyin her işini devletten beklediği ve kendi gücüne güvenmediği toplumsal yapıdır. Kurtuluş, bireyin girişimci olarak yetiştirilmesi ve yönetimin merkezden yerele doğru dağıtılmasıyla mümkündür.
Bu görüşler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Bireysel girişim (teşebbüs-i şahsî) ve yerinden yönetim (adem-i merkeziyet) Sabahattin Bey'in reçetesidir. A Gökalp toplumu ve devleti öne alır, merkeziyetçi reformları savunur; B Turhan Batılılaşmanın taklitle değil bilimle olması gerektiğini anlatır; D İbn Haldun devletlerin yükselişini asabiyetle açıklar, Osmanlı'yı incelemez.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi sosyolojinin 19. yüzyılda bağımsız bir bilim hâline gelmesini hazırlayan gelişmelerden biri değildir?

✓ D. Küresel iletişim ağları 20. yüzyılın sonunda yaygınlaşan bir küreselleşme olgusudur; 19. yüzyıldaki doğuşu hazırlayamaz. A Sanayi Devrimi'nin getirdiği kentleşmedir; B Aydınlanma ve bilimsel gelişmelerin etkisidir; C Fransız İhtilali'nin yarattığı otorite krizidir; üçü de doğuşun nedenidir.Kaynak: bu sayfa · Sosyolojinin doğuşu

?Soru 2

Bir sosyolog, kırk farklı mahallede yaptığı incelemelerde komşuluk ilişkilerinin zayıf olduğu yerlerde yaşlıların daha yalnız kaldığını görmüş ve “komşuluk bağı zayıfladıkça yaşlıların yalnızlığı artar” sonucuna ulaşmıştır.
Sosyoloğun kullandığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kırk ayrı gözlemden genel bir yargıya ulaşılmış; yön özelden genele, yani tümevarım. B genel bir ilkeden tek duruma inerdi, burada ilke en sonda çıkıyor; C iki benzer durum arasında aktarım olurdu, karşılaştırılan iki durum yok; D bir akıl yürütme yöntemi değil, tek nedenle açıklama eğilimidir.Kaynak: bu sayfa · Yöntemler: tümevarım, tümdengelim, analoji

?Soru 3

Bir düşünüre göre Osmanlı toplumunun geri kalmasının nedeni, bireyin her işini devletten beklediği ve kendi gücüne güvenmediği toplumsal yapıdır. Kurtuluş, bireyin girişimci olarak yetiştirilmesi ve yönetimin merkezden yerele doğru dağıtılmasıyla mümkündür.
Bu görüşler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Bireysel girişim (teşebbüs-i şahsî) ve yerinden yönetim (adem-i merkeziyet) Sabahattin Bey'in reçetesidir. A Gökalp toplumu ve devleti öne alır, merkeziyetçi reformları savunur; B Turhan Batılılaşmanın taklitle değil bilimle olması gerektiğini anlatır; D İbn Haldun devletlerin yükselişini asabiyetle açıklar, Osmanlı'yı incelemez.Kaynak: bu sayfa · Türk sosyologları

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi bir sosyal grup örneği değildir?

✓ A. Vapurdaki yolcular yalnızca aynı yerde bulunur; ortak amaç, etkileşim ve “biz” duygusu taşımadıkları için grup değil, rastlantısal bir topluluktur. B ortak amaçlı resmî olmayan bir gruptur; C çıkar etrafında örgütlenmiş ikincil gruptur; D yüz yüze ilişkili birincil gruptur.Kaynak: bu sayfa · Toplum, grup, kurum, kuruluş

?Soru 5

Bir araştırmacı, büyük kentlerde son yıllarda tek kişilik hanelerin artmasını yalnız konut fiyatlarıyla açıklamıştır. Bir sosyolog bu açıklamayı eksik bulmuş; geç evlenmeyi, yaşlı nüfusun artmasını ve bireysel yaşam tarzının yaygınlaşmasını da hesaba katmak gerektiğini söylemiştir.
Sosyoloğun bu eleştirisi aşağıdakilerden hangisine dayanır?

✓ C. Tek nedenli açıklama indirgemecidir; sosyolog olguyu birçok etkenle açıklayarak bütüncü yaklaşımı savunuyor. A olay–olgu ayrımıdır, burada tartışılan neden sayısı; B sosyoloji değer yargısı vermez, olanı açıklar; D geçmiş olayları inceleyen bilim tarihtir, parça güncel bir olguyu anlatıyor.Kaynak: bu sayfa · Sosyoloji nedir? Olay ve olgu

?Soru 6

Bir düşünüre göre geleneksel köy toplumunda insanlar aynı işleri yapıp aynı inançları paylaştıkları için birbirine bağlıdır. Sanayi kentinde ise herkes farklı bir iş yapar ve bu farklılık insanları birbirine muhtaç kılarak yeni bir bağ kurar.
Bu görüş aşağıdaki kavram çiftlerinden hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Benzerliğe dayanan bağ mekanik, iş bölümünün doğurduğu karşılıklı bağımlılık organik dayanışmadır (Durkheim). A Marx'ın ekonomi–kültür ilişkisidir; C İbn Haldun'un göçebe–yerleşik hayat ayrımıdır, dayanışmanın kaynağını değil yaşam biçimini anlatır; D Comte'un düşünce aşamalarıdır.Kaynak: bu sayfa · Kurucu sosyologlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sosyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →