Sosyoloji nedir? Toplumsal olay, toplumsal olgu ve bütüncü bakış
MEB Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Sosyoloji nedir, toplumsal olay ile toplumsal olgu arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Sosyoloji, toplumsal olay ve olguları bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Toplumsal olay belli bir zamanda ve yerde bir kez yaşanan somut durumdur (bir düğün); toplumsal olgu ise tekrarlanan, süreklilik gösteren ve genelleşen durumdur (evlilik). Sosyoloji olguları tek bir nedene indirgemeden, birçok etkenle birlikte, bütüncü bir bakışla açıklamaya çalışır.Komşunun düğünü cumartesi akşamı biter; ama insanlar evlenmeye hiç ara vermez.
Bu iki cümle sosyolojinin ilk ayrımını taşır. Cumartesi akşamki düğün belli bir yerde, belli kişilerle bir kez yaşandı: bu bir toplumsal olaydır. Evlenmek ise her toplumda, her kuşakta tekrarlanır; kuralları, törenleri, yaşı vardır: bu bir toplumsal olgudur. Sosyolog tek bir düğünü anlatmakla yetinmez; binlerce düğüne bakıp evlenme yaşının neden yükseldiğini, törenin neden değiştiğini sorar. Yani olaydan yola çıkar, olguyu açıklamaya çalışır.
Tanım ve özellikler
Sosyoloji (toplum bilimi), insanların bir arada yaşamaktan doğan ilişkilerini, grupları, kurumları ve bunların değişmesini bilimsel yöntemle inceler. Bilim olduğu için bazı özellikleri vardır: olgusaldır (gözlenebilen toplumsal gerçekliğe dayanır), nesnel olmaya çalışır (sosyolog kendi beğenisini sonuca katmamaya çalışır), genelleyicidir (tek tek olaylardan genel eğilimlere ulaşır) ve birikimlidir (önceki araştırmaların üzerine kurulur). Sosyoloji “olması gereken”i değil, “olan”ı anlatır; bir toplumu iyi ya da kötü diye yargılamak onun işi değildir.
| Toplumsal olay | Toplumsal olgu | |
|---|---|---|
| Zaman-mekân | Belli bir zaman ve yere bağlı | Zamana yayılmış, birçok yerde görülen |
| Tekrar | Bir kez yaşanır, aynen tekrarlanmaz | Tekrarlanır, süreklilik gösterir |
| Düzey | Somut, tekil | Genel, soyut |
| Örnek | 2023 depreminden sonra bir ilçeden yaşanan göç | Kırdan kente göç |
| Örnek | Bir fabrikada geçen ay yapılan grev | İşçi-işveren uyuşmazlıkları |
İndirgemeci ve bütüncü yaklaşım
Boşanmaların arttığını düşün. “Bunun tek nedeni ekonomidir” diyen biri olguyu tek bir etkene bağlar: buna indirgemeci yaklaşım denir. Oysa boşanmaya ekonomik baskı, kentleşme, kadının çalışma hayatına girmesi, hukuktaki değişiklikler ve değerlerdeki dönüşüm birlikte etki eder. Olguyu bu etkenlerin karşılıklı ilişkisi içinde açıklamaya bütüncü yaklaşım denir. Sosyoloji, toplumsal olguların çok nedenli olduğunu kabul eder; bu yüzden bütüncü yaklaşımı benimser.
Topluma ne kazandırır, kimlerle komşudur?
Sosyoloji, toplumsal sorunların (göç, işsizlik, suç, aile içi sorunlar) nedenlerini ortaya koyarak çözüm önerilerine ve plancılara veri sağlar; insana kendi davranışının arkasındaki toplumsal etkileri görmeyi öğretir; farklı gruplara anlayışla bakmayı kolaylaştırır. Konusu geniş olduğu için pek çok bilimle iş birliği yapar.
| Bilim | Neyi inceler? | Sosyolojiyle ortak alan |
|---|---|---|
| Psikoloji | Bireyin davranışı ve zihinsel süreçleri | Bireyin gruptaki davranışı (sosyal psikoloji) |
| Tarih | Geçmişte bir kez yaşanmış olaylar | Toplumsal değişmenin geçmişteki izleri |
| Ekonomi | Üretim, tüketim, bölüşüm | Ekonominin aile, eğitim, tabakalaşmaya etkisi |
| Antropoloji | İnsan ve kültürler | Kültür, gelenek, aile yapısı |
| Demografi | Nüfusun yapısı ve hareketleri | Göç, kentleşme, doğurganlık |
Nasıl sorulurKısa bir parça verilir ve “parçada sözü edilen durum toplumsal olgu örneğidir / sosyolojinin hangi özelliğini vurgular?” diye sorulur. Bir araştırmacının “yalnız iklimle” ya da “yalnız ekonomiyle” açıkladığı durum, indirgemeci yaklaşım örneğidir.
TuzakSosyolojiye “toplumu düzeltme, iyi-kötü diye değerlendirme” görevi yükleyen şıktır; sosyoloji olanı betimler ve açıklar, değer yargısı vermez.
?Soru çöz
Bir araştırmacı, büyük kentlerde son yıllarda tek kişilik hanelerin artmasını yalnız konut fiyatlarıyla açıklamıştır. Bir sosyolog bu açıklamayı eksik bulmuş; geç evlenmeyi, yaşlı nüfusun artmasını ve bireysel yaşam tarzının yaygınlaşmasını da hesaba katmak gerektiğini söylemiştir.
Sosyoloğun bu eleştirisi aşağıdakilerden hangisine dayanır?