Güdülenme: davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren güç
Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDavranış nasıl oluşur? Uyarıcı-organizma-tepki (U-O-T) şeması nedir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Davranış, bir uyarıcının organizmayı etkilemesi ve organizmanın buna tepki vermesiyle oluşur: uyarıcı → organizma → tepki (U-O-T). Uyarıcı ile tepki arasında duyum, algı, öğrenme, bellek, hatırlama, güdü ve kişilik gibi psikolojik süreçler yer alır. Bu yüzden aynı uyarıcı farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurur.
✎Konu anlatımı
Güdülenme nedir, birincil ve ikincil güdüler nelerdir?
Kısa cevap: Güdü, organizmayı harekete geçiren, davranışına yön ve süreklilik veren iç güçtür. Güdülenme süreci bir ihtiyaçla başlar, dürtü denen gerilimi doğurur, amaca yönelik davranışla sürer ve amaca ulaşınca gerilim azalır. Birincil güdüler doğuştan ve fizyolojiktir (açlık, susuzluk, uyku); ikincil güdüler sonradan öğrenilir ve psikososyaldir (başarı, onay, güç, sevgi).Sabah kahvaltı etmeden çıktığın gün, öğlene doğru gözün yalnız kantinin kapısındadır; aynı gün akşam ise bir proje ödülü için uykunu feda edebilirsin.
Güdü, davranışın “neden”idir: organizmayı harekete geçirir, davranışa bir yön verir ve amaca ulaşılana kadar sürdürür. Güdü doğrudan görülmez; davranışın yönünden, şiddetinden ve ısrarından çıkarılır. Davranış ve gelişim sayfasında açlık ve susuzluğu iç uyarıcı olarak görmüştük; güdülenme, bu uyarıcının davranışa dönüşme sürecidir.
Güdülenme süreci: bir döngü
İhtiyaç bir eksikliktir (vücutta su azalması). Eksiklik, organizmada dürtü denen bir gerilim yaratır (susuzluk). Dürtü organizmayı amaca yönelik bir davranışa iter (su aramak); amaca ulaşılınca (su içmek) gerilim azalır ve denge kurulur. Bu dengeyi kurma eğilimini, ruh sağlığı konusunda yeniden göreceğimiz “denge” ilkesinin bedendeki hâli olarak düşünebilirsin.
Birincil ve ikincil güdüler
| Birincil (fizyolojik) güdüler | İkincil (psikososyal) güdüler | |
|---|---|---|
| Kaynağı | Doğuştan, bedenin ihtiyacı | Sonradan, öğrenme ve sosyal çevre |
| Amacı | Yaşamı ve türü sürdürmek | Toplum içinde değer görmek, gelişmek |
| Kültürle değişir mi? | İhtiyacın kendisi evrenseldir (doyurma biçimi değişir) | Kişiden kişiye ve kültürden kültüre değişir |
| Örnekler | Açlık, susuzluk, uyku, solunum, ağrıdan kaçınma | Başarı, onay, güç, ait olma, sevgi ve saygı görme |
İki grubun arasında bir de uyarıcı kaynaklı güdüler vardır: merak, keşfetme, yeni şeyler görme isteği. Bunlar bir bedensel eksiklikten doğmaz ama doğuştan gelir; bebeğin eline geçen her şeyi incelemesi böyledir. Güdülenme dış kaynaklı da olabilir: ödül kazanmak ya da cezadan kaçmak için çalışmak dışsal, konuyu merak ettiği için çalışmak içsel güdülenmedir. İçsel güdülenme genellikle daha kalıcıdır.
Nasıl sorulurBir davranış örneği verilir, birincil mi ikincil güdüyle mi açıklanacağı sorulur. Bedenin bir eksikliğinden doğan her davranış birincildir; takdir görmek, sınıf birincisi olmak, bir gruba katılmak ikincildir.
TuzakAçlıkla yapılan ama kültürle biçimlenen davranışlardadır: hangi yemeğin yeneceği kültüre göre değişse de güdü açlıktır, yani birincildir. Bir başka tuzak, dürtüyü ihtiyaçla eş tutmaktır: ihtiyaç eksikliktir, dürtü o eksikliğin yarattığı gerilimdir.
↕Sıralama güdülenme döngüsü
- Kantine gidip sıraya girer
- Gerilimi azalır, derse rahat döner
- Kahvaltı etmediği için vücudunda enerji eksilir
- Bir tost alıp yer
- Midesi kazınır, dikkati yemeğe kayar
?Soru çöz
Aşağıdaki davranışlardan hangisi ikincil (psikososyal) bir güdüyle açıklanabilir?