Güdülenme ve duygular: Maslow, duygu türleri, sosyal biliş ve sosyal etki

Bir davranışı neyin başlatıp sürdürdüğünü, duyguların davranışa nasıl yön verdiğini, başkalarını nasıl yorumladığımızı ve grubun bizi nasıl etkilediğini örneklerle öğren.

5 durakAYT
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SÜREÇ · GÜDÜLENME

Güdülenme: davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren güç

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDavranış nasıl oluşur? Uyarıcı-organizma-tepki (U-O-T) şeması nedir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Davranış, bir uyarıcının organizmayı etkilemesi ve organizmanın buna tepki vermesiyle oluşur: uyarıcı → organizma → tepki (U-O-T). Uyarıcı ile tepki arasında duyum, algı, öğrenme, bellek, hatırlama, güdü ve kişilik gibi psikolojik süreçler yer alır. Bu yüzden aynı uyarıcı farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurur.

Davranışın oluşumu (U-O-T)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güdülenme nedir, birincil ve ikincil güdüler nelerdir?

Kısa cevap: Güdü, organizmayı harekete geçiren, davranışına yön ve süreklilik veren iç güçtür. Güdülenme süreci bir ihtiyaçla başlar, dürtü denen gerilimi doğurur, amaca yönelik davranışla sürer ve amaca ulaşınca gerilim azalır. Birincil güdüler doğuştan ve fizyolojiktir (açlık, susuzluk, uyku); ikincil güdüler sonradan öğrenilir ve psikososyaldir (başarı, onay, güç, sevgi).

Sabah kahvaltı etmeden çıktığın gün, öğlene doğru gözün yalnız kantinin kapısındadır; aynı gün akşam ise bir proje ödülü için uykunu feda edebilirsin.

Güdü, davranışın “neden”idir: organizmayı harekete geçirir, davranışa bir yön verir ve amaca ulaşılana kadar sürdürür. Güdü doğrudan görülmez; davranışın yönünden, şiddetinden ve ısrarından çıkarılır. Davranış ve gelişim sayfasında açlık ve susuzluğu iç uyarıcı olarak görmüştük; güdülenme, bu uyarıcının davranışa dönüşme sürecidir.

Güdülenme süreci: bir döngü

Güdülenme bir eksiklikle başlar, amaca ulaşınca gerilim azalır ve denge kurulur.Görsel: Sınav Defteri

İhtiyaç bir eksikliktir (vücutta su azalması). Eksiklik, organizmada dürtü denen bir gerilim yaratır (susuzluk). Dürtü organizmayı amaca yönelik bir davranışa iter (su aramak); amaca ulaşılınca (su içmek) gerilim azalır ve denge kurulur. Bu dengeyi kurma eğilimini, ruh sağlığı konusunda yeniden göreceğimiz “denge” ilkesinin bedendeki hâli olarak düşünebilirsin.

Birincil ve ikincil güdüler

Birincil ve ikincil güdüler
Birincil (fizyolojik) güdülerİkincil (psikososyal) güdüler
KaynağıDoğuştan, bedenin ihtiyacıSonradan, öğrenme ve sosyal çevre
AmacıYaşamı ve türü sürdürmekToplum içinde değer görmek, gelişmek
Kültürle değişir mi?İhtiyacın kendisi evrenseldir (doyurma biçimi değişir)Kişiden kişiye ve kültürden kültüre değişir
ÖrneklerAçlık, susuzluk, uyku, solunum, ağrıdan kaçınmaBaşarı, onay, güç, ait olma, sevgi ve saygı görme

İki grubun arasında bir de uyarıcı kaynaklı güdüler vardır: merak, keşfetme, yeni şeyler görme isteği. Bunlar bir bedensel eksiklikten doğmaz ama doğuştan gelir; bebeğin eline geçen her şeyi incelemesi böyledir. Güdülenme dış kaynaklı da olabilir: ödül kazanmak ya da cezadan kaçmak için çalışmak dışsal, konuyu merak ettiği için çalışmak içsel güdülenmedir. İçsel güdülenme genellikle daha kalıcıdır.

Akılda kalsın: Döngü: ihtiyaç → dürtü → davranış → amaç → doyum. Birincil = beden, doğuştan; ikincil = toplum, öğrenilmiş. Merak doğuştandır ama bedensel eksiklikten doğmaz: uyarıcı kaynaklı güdü.
Sınavda

Nasıl sorulurBir davranış örneği verilir, birincil mi ikincil güdüyle mi açıklanacağı sorulur. Bedenin bir eksikliğinden doğan her davranış birincildir; takdir görmek, sınıf birincisi olmak, bir gruba katılmak ikincildir.

TuzakAçlıkla yapılan ama kültürle biçimlenen davranışlardadır: hangi yemeğin yeneceği kültüre göre değişse de güdü açlıktır, yani birincildir. Bir başka tuzak, dürtüyü ihtiyaçla eş tutmaktır: ihtiyaç eksikliktir, dürtü o eksikliğin yarattığı gerilimdir.

↕Sıralama güdülenme döngüsü

  1. Kantine gidip sıraya girer
  2. Gerilimi azalır, derse rahat döner
  3. Kahvaltı etmediği için vücudunda enerji eksilir
  4. Bir tost alıp yer
  5. Midesi kazınır, dikkati yemeğe kayar

?Soru çöz

Aşağıdaki davranışlardan hangisi ikincil (psikososyal) bir güdüyle açıklanabilir?

✓ C. Takdir görme isteği sonradan öğrenilen, toplumsal bir güdüdür. A susuzluk birincil, fizyolojik güdüdür; B uyku ihtiyacı birincil güdüdür; D elin çekilmesi bir reflekstir, güdülenmiş davranış bile değildir, ağrıdan kaçınmayla karıştırılıyor.
KURAM · MASLOW

Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi ve güdülenmiş davranış

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikoloji ne zaman bilim oldu, psikolojideki ekoller nelerdir ve temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji, Wilhelm Wundt'un 1879'da Leipzig'de ilk deneysel psikoloji laboratuvarını kurmasıyla felsefeden ayrılıp bağımsız bir bilim oldu. Ardından ekoller doğdu: yapısalcılık (Wundt), işlevselcilik (James), davranışçılık (Watson, Skinner), Gestalt (Wertheimer), psikanaliz (Freud), hümanistik yaklaşım (Maslow, Rogers) ve bilişsel yaklaşım. Her ekol bir öncekinin eksik bıraktığı soruya cevap aradı.

Bilim olma süreci ve ekoller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güdülenmiş davranış nasıl ayırt edilir? Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi nedir?

Kısa cevap: Güdülenmiş davranış bir amaca yöneliktir, ısrarla sürer, enerji harcatır ve amaca ulaşınca sona erer; refleks gibi güdülenmemiş davranışlarda bir amaç yoktur. Maslow ihtiyaçları beş basamakta sıralar: fizyolojik, güvenlik, ait olma ve sevgi, saygınlık, kendini gerçekleştirme. Alt basamaktaki ihtiyaçlar karşılanmadıkça üsttekiler genellikle davranışı belirlemez.

Deprem sonrası çadırda kalan bir aile, o hafta ödevin notunu değil, sıcak bir yemeği ve güvenli bir yatağı düşünür.

Güdülenmiş davranışı ne ayırt eder?

Güdülenmiş ve güdülenmemiş davranış
Güdülenmiş davranışGüdülenmemiş davranış
Bir amaca yöneliktir (sınavı kazanmak için çalışmak)Amaç yoktur (gözüne toz kaçınca kırpmak)
Engelle karşılaşınca ısrarla, başka yollarla sürerEngelde yön değiştirmez, otomatik gerçekleşir
Enerji ve çaba harcatır, yoğunluğu değişirÇaba gerektirmez
Amaca ulaşınca sona ererUyarıcı gelince başlar, gidince biter

Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi

Hümanistik yaklaşımın temsilcisi Abraham Maslow, insanın ihtiyaçlarını bir piramit gibi sıraladı. Tabanda yaşamı sürdürmeye yönelik ihtiyaçlar, tepede insanın kendi potansiyelini gerçekleştirme isteği vardır. Maslow'a göre alt basamaktaki ihtiyaçlar karşılanmadıkça üst basamaktakiler davranışın asıl yönlendiricisi olmaz. Açlıkla boğuşan biri için takdir görmek ikinci plandadır.

Alt basamaklar yaşamı sürdürür, üst basamaklar kişiyi geliştirir.Görsel: Sınav Defteri

Kendi potansiyelini gerçekçi değerlendirmek

Piramidin tepesindeki kendini gerçekleştirme, kişinin fiziksel, duygusal ve bilişsel özelliklerini ve yeteneklerini en üst düzeyde kullanmasıdır. Bunun ilk adımı kendi potansiyelini gerçekçi biçimde tanımaktır. Yeteneğinin çok altında hedef koyan kişi potansiyelini boşa harcar; yeteneğinin çok üstünde hedef koyan kişi ise sürekli engellenir, hayal kırıklığı ve stres yaşar. Gerçekçi hedef, kişiyi zorlayan ama ulaşılabilir olandır: hem başarıyı hem güdülenmeyi besler.

Akılda kalsın: Maslow basamakları alttan üste: Fizyolojik → Güvenlik → Ait olma-sevgi → Saygınlık → Kendini gerçekleştirme. “Önce karın doyar, sonra kalp, en son hayal.” Gerçekçi hedef = zorlayıcı ama ulaşılabilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin davranışı ya da sözü verilir, Maslow'un hangi basamağına karşılık geldiği sorulur; ya da “alt basamak karşılanmadan üst basamak öne çıkmaz” ilkesine örnek istenir.

TuzakAit olma ile saygınlığı karıştırmaktır: bir gruba kabul edilmek, sevilmek ait olma; o grupta başarısıyla takdir görmek saygınlıktır. Bir de güvenliği yalnız fiziksel sanma tuzağı vardır: düzenli bir işe ve gelire sahip olmak da güvenlik ihtiyacıdır.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve Maslow basamağı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi güdülenmiş bir davranışın özelliği değildir?

✓ A. Otomatik ve çabasız gerçekleşmek refleks gibi güdülenmemiş davranışların özelliğidir. B amaca yönelme güdülenmiş davranışın temel özelliğidir; C engelde ısrar da güdülenmiş davranışa aittir; D amaca ulaşınca bitme de güdülenmiş davranışın özelliğidir.
SÜREÇ · DUYGU

Duygular: korku, kaygı, öfke ve davranışa etkileri

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaErgenlik dönemi nedir, ergenlikte hangi fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal değişimler olur?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ergenlik, çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir ve hormonlarla başlayan hızlı bir değişimle gelir. Fiziksel alanda büyüme atağı ve cinsel olgunlaşma, bilişsel alanda soyut düşünme ve hipotez kurma, duygusal alanda duygu dalgalanmaları, sosyal alanda akranların öneminin artması ve bağımsızlık isteği görülür. Bu hızlı değişim olağandır; gelişim sürecinin bir parçasıdır.

Ergenlikte hızlı değişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Duygu nedir, duygu türleri nelerdir ve duygular davranışı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Duygu, bir uyarıcıya karşı yaşanan, bedensel uyarılma, öznel his ve dışavurum içeren tepkidir. Psikoloji duyguları gözlenebilir ve ölçülebilir yönleriyle inceler: haz, korku, kaygı, öfke, saldırganlık. Duygular güdülerle iç içedir: korku kaçma güdüsünü güçlendirir, engellenen güdü öfke doğurur. Duygular sözlerle ve beden diliyle ifade edilir; kontrol, onları bastırmak değil, fark edip uygun biçimde ifade etmektir.

Sınav kâğıdı önüne konduğunda kalbin hızlanır, avuçların terler, aklından “ya yapamazsam” geçer: üç ayrı olay, tek bir duygu.

Duygu üç bileşenden oluşur: bedensel uyarılma (kalp atışı, terleme, nefes), öznel yaşantı (“korkuyorum”) ve dışavurum (yüz ifadesi, ses tonu, davranış). Her duyguya bir genel uyarılmışlık eşlik eder: beden, duygunun gerektirdiği tepkiye hazırlanır. Psikoloji bilimi duyguları bu gözlenebilir ve ölçülebilir yönleri üzerinden inceler: kalp atışı ölçülür, yüz ifadesi kaydedilir, davranış gözlenir. Sevgi, merhamet, utanma gibi gözlenmesi ve ölçülmesi güç duygular bu yüzden bilimsel çalışmanın dışında kalır.

Temel duygular ve ayırt edici özellikleri
DuyguNeye karşı?Örnek
HazHoşa giden, ihtiyacı karşılayan durumUzun bir yürüyüşten sonra soğuk su içmek
KorkuBelirli, şu anda var olan bir tehlikeÜstüne koşan bir köpek
KaygıBelirsiz, gelecekteki bir tehdit“Sınavda ne olacak?” diye günlerce huzursuz olmak
ÖfkeEngellenme, haksızlıkSırası kesilen birinin sinirlenmesi
SaldırganlıkÖfkenin zarar verme davranışına dönüşmesiSinirlenip kapıyı tekmelemek, bağırmak

Duygu, dürtü ve güdü

Duygular güdülenmenin hem yakıtı hem sonucudur. Korku, tehlikeden kaçma güdüsünü güçlendirir; kaygı, sınava hazırlanma çabasını artırabilir. Öte yandan amaca ulaşmak sevinç ve haz, amaca giden yolun kesilmesi ise öfke ve hayal kırıklığı doğurur. Az kaygı kişiyi harekete geçirir, aşırı kaygı ise dikkati dağıtıp başarıyı düşürür.

Duyguların ifadesi ve kontrolü

Duygular sözel (“Kırıldım.”) ve sözel olmayan yollarla ifade edilir: mimikler, jestler, beden duruşu, ses tonu, göz teması. Beden dili çoğu zaman sözlerden daha açık konuşur; “İyiyim.” diyen birinin titreyen sesi gerçeği söyler. Duygu kontrolü, duyguyu yok saymak ya da bastırmak değildir. Duyguyu fark etmek, adını koymak, tepkiyi kısa bir süre ertelemek (nefes almak, ortamdan bir an uzaklaşmak) ve duyguyu kırıcı olmadan, “ben” diliyle ifade etmektir: “Sen hep geç kalıyorsun!” yerine “Beklediğimde kaygılanıyorum.”

Akılda kalsın: Duygu = beden + his + dışavurum. Korku somut ve şimdi, kaygı belirsiz ve gelecek. Öfke bir duygu, saldırganlık o duygunun zarar veren davranışa dönüşmesidir. Kontrol = bastırma değil, fark et, adlandır, ertele, uygun ifade et.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin yaşadığı duygu betimlenir, hangi duygu olduğu ya da duygunun davranışa etkisi sorulur.

TuzakKorku ile kaygıyı karıştırmaktır: tehlike belirli ve o anda varsa korku, belirsiz ve gelecekteyse kaygıdır. İkinci tuzak, duygu kontrolünü “duyguyu hiç belli etmemek” diye tanımlayan şıktır; sağlıklı kontrol duyguyu fark edip uygun biçimde ifade etmektir.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve duygu

?Soru çöz

Arkadaşına kırılan Mert, ona bağırmak yerine önce derin bir nefes alıyor, ardından “Sözlerin beni üzdü.” diyor. Mert'in davranışı aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ D. Mert duygusunu fark ediyor, tepkisini erteliyor ve ben diliyle ifade ediyor; bu sağlıklı duygu kontrolüdür. A bastırmada duygu dile getirilmez, Mert ise açıkça söylüyor; B saldırganlık zarar veren davranıştır, Mert bağırmıyor; C kaygı geleceğe dönük belirsiz bir tehdide karşı yaşanır, burada kırgınlık var.
SOSYAL · BİLİŞ

Sosyal biliş: başkalarını nasıl yorumlarız?

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlgıyı etkileyen etkenler nelerdir? Güdü, geçmiş yaşantı, beklenti ve kültür algıyı nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Duyum ve algı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Algıyı hem uyarıcının özellikleri hem de algılayan kişi etkiler. Kişiye bağlı etkenler güdü ve ihtiyaçlar, geçmiş yaşantılar, beklentiler, ilgi, duygu durumu ve kültürdür; sosyal-çevresel etkiler de algıyı yönlendirir. Bu yüzden algı seçicidir: aç biri yemek kokusunu, yeni araba alan biri yoldaki aynı model arabaları hemen fark eder.

Algıyı etkileyen etkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyal biliş nedir? İzlenim oluşturma, yükleme, yardımseverlik ve çekicilik ne demektir?

Kısa cevap: Sosyal biliş, insanların kendilerini ve başkalarını nasıl algıladığı, yorumladığı ve hatırladığıdır. Başlıca türleri: izlenim oluşturma (ilk bilgilerle hızlı bir kanıya varma), yükleme (davranışın nedenini kişiye ya da duruma bağlama), yardımseverlik (karşılık beklemeden yardım etme) ve çekicilik (yakınlık, benzerlik ve görünüşle birine yakınlık duyma). Tutum ve önyargılar da sosyal bilişin ürünüdür.

Yeni gelen öğretmen ilk derse beş dakika geç kalırsa, sınıfın yarısı onun “dağınık biri” olduğuna o gün karar verir.

Sosyal biliş, sosyal psikolojinin temel konusudur. Sosyal psikoloji bireyin düşünce ve davranışının başkalarından nasıl etkilendiğini inceler; sosyoloji ise toplumun yapısını, kurumlarını ve gruplarını. Aynı “moda” olgusuna sosyolog toplumsal değişim olarak, sosyal psikolog bireyin neden modaya uyduğu sorusuyla bakar.

İzlenim oluşturma

Birini tanırken az bilgiyle hızlıca bir kanıya varırız. İlk izlenim güçlüdür: ilk edinilen bilgiler sonradan gelenlerden daha ağır basar ve sonraki bilgiler de ilk izlenime uygun yorumlanır. Dış görünüş, giyim, ses tonu, göz teması gibi ipuçları ve zihnimizdeki kalıp yargılar (bir grup hakkında genellemeler) bu kanıyı biçimlendirir. Duyum ve algı sayfasında gördüğümüz beklenti etkisinin sosyal hayattaki karşılığı budur.

Yükleme

Yükleme, bir davranışın nedenini açıklama çabamızdır. Neden ya içsel (kişilik, yetenek, çaba) ya da dışsal (durum, şans, görevin zorluğu) etkenlere yüklenir. İnsanlar başkalarının davranışını kişiliğe bağlama, durumu hafife alma eğilimindedir: geç kalan öğretmen “dağınık” sayılır, trafikte kaldığı düşünülmez. Buna temel yükleme hatası denir. Kendi başarımızı ise yeteneğimize, başarısızlığımızı şansa ya da zor sorulara yükleme eğilimi gösteririz.

Yardımseverlik ve çekicilik

Yardımseverlik, karşılık beklemeden başkasına yardım etmektir. İlginç bir bulgu şudur: yardım gerektiren bir olayı izleyen kişi sayısı arttıkça her birinin yardım etme olasılığı azalır; herkes sorumluluğun başkasında olduğunu düşünür (seyirci etkisi). Çekicilik ise birine yakınlık duymamızı sağlayan etkenlerdir: sık karşılaşmak (yakınlık), tutum ve ilgilerde benzerlik, fiziksel çekicilik ve karşılıklılık (bizi beğeneni beğenme eğilimi).

Sosyal bilişin dört türü: soru ve örnek durum
TürSorduğu soruÖrnek durum
İzlenim oluşturma“Nasıl biri?”Yeni komşunun ilk selamından onun kibar biri olduğuna karar vermek
Yükleme“Bunu neden yaptı?”Arkadaşın sınavı geçince “şanslıydı”, kendin geçince “çok çalıştım” demek
Yardımseverlik“Yardım edecek miyim?”Kalabalık durakta düşen yaşlıya kimsenin uzanmaması (seyirci etkisi)
Çekicilik“Neden ona yakınlık duyuyorum?”Aynı servisi kullanan, aynı diziyi seven iki öğrencinin arkadaş olması

Tutum ve önyargı

Tutum, bir kişiye, nesneye ya da düşünceye karşı olumlu ya da olumsuz değerlendirme eğilimidir; bilgi, duygu ve davranış öğeleri içerir. Önyargı, bir grup ya da kişi hakkında yeterli bilgiye dayanmadan, çoğunlukla olumsuz tutum taşımaktır. Önyargı, kalıp yargıyla beslenir ve ayrımcı davranışa dönüşebilir.

Akılda kalsın: Dört türü tablodaki dört soruyla ayır; parçadaki durumu hangi sorunun cevabı olduğuna göre eşle. Temel yükleme hatası: başkasında kişiliği, kendimizde durumu görürüz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sosyal durum anlatılır, hangi sosyal biliş türünü örneklediği sorulur. Bir davranışın nedenini açıklama varsa yükleme, birini ilk karşılaşmada değerlendirme varsa izlenim oluşturma, kalabalıkta kimsenin yardım etmemesi varsa seyirci etkisi, benzer ilgilerden doğan arkadaşlık varsa çekiciliktir.

TuzakSosyal psikoloji ile sosyolojiyi karıştıran şıktır: bireyin grupta neden öyle davrandığını soran sosyal psikolojidir.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve sosyal biliş

?Soru çöz

Eda, sınıf arkadaşı derse geç kaldığında “Zaten tembelin teki.” diyor; kendisi geç kaldığında ise “Otobüs çok geç geldi.” diye açıklıyor. Eda'nın bu tutumu aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Eda başkasının davranışını kişiliğe (içsel), kendi davranışını duruma (dışsal) yüklüyor; bu yüklemede yanlılıktır. A seyirci etkisi kalabalıkta yardım etmeme ile ilgilidir; C çekicilik birine yakınlık duymaktır, burada bir değerlendirme var; D uyma grup baskısıyla davranışı değiştirmektir, Eda'nın yorumu grup baskısından doğmuyor.
SOSYAL · ETKİ

Sosyal etki: uyma, itaat ve sosyal çevrenin gücü

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMuzaffer Şerif kimdir, psikoloji araştırmalarında uyulması gereken etik kurallar nelerdir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Muzaffer Şerif, grup normlarının nasıl oluştuğunu otokinetik etki deneyleriyle, gruplar arası çatışmanın ortak üst amaçlarla azaldığını yaz kampı araştırmasıyla gösteren Türk sosyal psikologdur. Psikoloji araştırmalarında gönüllü katılım ve bilgilendirilmiş onam, istediği an ayrılma hakkı, gizlilik, zarar vermeme ve araştırma sonrası bilgilendirme temel etik kurallardır.

Muzaffer Şerif ve etik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyal etki nedir? Uyma, itaat, kabul etme, özümseme ve kültürel etki nasıl gerçekleşir?

Kısa cevap: Sosyal etki, başkalarının varlığının ya da beklentisinin bireyin düşünce ve davranışını değiştirmesidir. Uyma, grup baskısıyla davranışı gruba benzetmektir (Asch); itaat, bir otoritenin emrini yerine getirmektir (Milgram). Kişi grubun görüşünü gerçekten doğru bulursa kabul etme, bu görüş kendi değeri hâline gelirse özümseme gerçekleşir. Aile, arkadaş, medya, moda ve kültür davranışı biçimlendirir.

Asansöre binen herkes kapıya dönük duruyorsa, sen de içeri girince arkanı dönmezsin.

Uyma: grup ne derse

Psikoloji bilimi sayfasında Muzaffer Şerif'in deneyini gördük: belirsiz bir durumda insanlar ortak bir grup normu oluşturuyordu. Solomon Asch bir adım ileri gitti ve cevabın açıkça belli olduğu bir durum kurdu. Katılımcılardan bir çizginin üç çizgiden hangisine eşit olduğunu söylemeleri istendi; grubun öteki üyeleri araştırmacıyla anlaşmalıydı ve bazı denemelerde hep birlikte yanlış cevap verdi. Katılımcıların çoğu en az bir denemede, gözünün gördüğüne rağmen gruba katıldı. Gruptan dışlanmama isteği, kişinin kendi algısını bile bastırabiliyordu. Buna uyma denir.

İtaat: otorite emredince

Stanley Milgram, katılımcılara “öğretmen” rolü verdi; yanlış cevap veren “öğrenciye” giderek artan elektrik şoku vermelerini istedi. Şoklar gerçek değildi, öğrenci araştırmacının yardımcısıydı ama katılımcı bunu bilmiyordu. Beyaz önlüklü araştırmacı “Devam etmelisiniz.” dedikçe katılımcıların önemli bir kısmı en yüksek düzeye kadar devam etti. Bir otoriteden gelen emre boyun eğmeye itaat denir. Bu deney sonradan katılımcılara yaşattığı stres nedeniyle etik açıdan çok eleştirildi; psikoloji bilimi sayfasında saydığımız zarar vermeme ilkesi bu tartışmaların ürünüdür.

Üç ünlü sosyal etki araştırması
AraştırmacıDurumGösterdiği etki
Muzaffer ŞerifBelirsiz: karanlıkta sabit ışıkGrup normu oluşur, yargılar birbirine yaklaşır
Solomon AschAçık: çizgi uzunluğuUyma: doğruyu görse de gruba katılma
Stanley MilgramOtoritenin emriİtaat: vicdanına rağmen emri sürdürme

Kabul etme ve özümseme

Sosyal etkinin derinliği farklıdır. Kişi dışarıdan gruba uyup içinden katılmayabilir; grup dağılınca eski davranışına döner. Kabul etmede ise kişi grubun görüşünü gerçekten doğru bulur ve benimser. Özümsemede (içselleştirmede) bu görüş kişinin kendi değeri olur; ödül, ceza ya da gözetim olmadan da sürer. Yere çöp atmamak önce ceza korkusuyla başlayıp sonunda “çevreyi korumalıyım” değerine dönüştüyse özümsenmiştir.

Sosyal ve kültürel çevre

Bireyin davranışını en erken aile biçimlendirir; ergenlikte arkadaş grubunun etkisi artar. Toplum, moda ve medya neyin değerli, güzel ya da normal olduğuna dair örnekler sunar. Kültürel etki, bir toplumun dilini, değerlerini ve geleneklerini bireye aktarmasıdır. Her birey de toplumda roller üstlenir (öğrenci, kardeş, takım kaptanı); her role bağlı beklentiler davranışı yönlendirir.

Akılda kalsın: Şerif belirsizlik, Asch açık durum, Milgram otorite. Uyma = grup, itaat = otorite. Derinlik sırası: dıştan uyma → kabul etme → özümseme (gözetim olmasa da sürer).
Sınavda

Nasıl sorulurBir davranış anlatılır, uyma mı, itaat mi, özümseme mi olduğu sorulur. Ayırıcı soru, etkinin kimden geldiğidir: eşit konumdaki bir gruptan geliyorsa uyma, emir veren bir otoriteden geliyorsa itaat. Kimse görmezken de sürüyorsa özümsemedir.

TuzakŞerif ile Asch deneylerini karıştırmaktır: Şerif'te durum belirsizdi ve ortak norm oluştu, Asch'ta doğru cevap açıktı ve kişiler yine de gruba uydu.

✎Boşluk doldurma sosyal etkinin türü

Fıkrayı anlamadığı hâlde arkadaşları güldüğü için gülen Kerem'in davranışı örneğidir. Komutanının emriyle yağmurda nöbete devam eden askerin davranışı örneğidir. Ormanda kimse görmezken bile çöpünü yanına alan Selin'de çevre koruma kuralı .

uyma · itaat · özümsenmiştir · yükleme · seyirci etkisi

?Soru çöz

Bir araştırmada katılımcılara, cevabı açıkça belli olan bir görsel karşılaştırma sorulmuş; odadaki diğer kişilerin hepsi yanlış cevabı söyleyince katılımcıların bir kısmı da yanlış cevaba katılmıştır. Bu bulgu en çok hangi kavramla açıklanır?

✓ C. Doğru cevap açıkken eşit konumdaki grubun baskısıyla yanlışa katılmak uymadır (Asch). A itaatte emir veren bir otorite vardır, burada yok; B belirsiz durumda norm oluşması Şerif'in bulgusudur, burada cevap açıktır; D yükleme bir davranışın nedenini açıklamaktır, grup baskısı değildir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Seda, sınıf arkadaşının soyadını o an hatırlayamamış, biraz düşününce aklına gelmiştir. Freud'un zihin düzeylerine göre bu bilgi, hatırlanmadan önce hangi düzeyde bulunmaktadır?

✓ A. O an farkında olunmayan ama çabayla bilince getirilebilen bilgi bilinç öncesindedir. B bilinçaltındaki içerik kişinin çabasıyla kendiliğinden çıkmaz, bastırılmış istek ve anılardır; C bilgi o an farkında olunan düzeyde değildi; D duyusal bellek bir bellek türüdür, Freud'un zihin düzeylerinden biri değildir.Kaynak: Duyum ve algı · Bilinç ve bilinçlilik türleri

?Soru 2

On beş yaşındaki Deniz, bir haberi okuduktan sonra “Bu yasa değişirse insanlar ne yapar, kimler kazanır, kimler kaybeder?” diye farklı olasılıkları düşünmektedir. Deniz'in bu davranışı ergenlikte hangi alandaki gelişimi yansıtır?

✓ C. Varsayım kurup olasılıkları tartmak soyut düşünmenin, yani bilişsel gelişimin göstergesidir. A bedende bir değişim anlatılmıyor; B akran ya da aile ilişkisi yok, konu toplumsal olsa da işlem zihinseldir; D bir duygu ya da duygu değişimi söz konusu değil.Kaynak: Davranış ve gelişim · Ergenlikte hızlı değişim

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi psikolojinin temel (bilgi üreten) alt dallarından biridir?

✓ C. Gelişim psikolojisi, doğumdan yaşlılığa değişimi araştırarak bilgi üreten temel bir daldır. A klinik psikoloji bu bilgiyi tedavide kullanır, uygulamalıdır; B okul psikolojisi öğrencinin sorunlarına uygular; D endüstri ve örgüt psikolojisi iş yerinde personel seçimine uygular.Kaynak: Psikoloji bilimi · Alt dallar ve ilişkili bilimler

?Soru 4

Gece otoyolda art arda yanıp sönen ok biçimli ışıkların, gerçekte hiçbiri yerinden oynamadığı hâlde sola doğru akıyormuş gibi görünmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ B. Gerçek bir uyarıcı (yanıp sönen ışıklar) vardır ama hareketli algılanır; bu algı yanılsamasıdır. A halüsinasyonda hiçbir uyarıcı yoktur, burada ışıklar gerçekten var; C alışmada tekrarlanan uyarıcıya tepki azalır, burada yanlış algı var; D duyarlılaşmada tepki artar, algının yanlışlığı söz konusu değildir.Kaynak: Duyum ve algı · Algı ilkeleri ve yanılsamalar

?Soru 5

“Dikkat, duyumdan bellek ve öğrenmeye kadar bütün bilişsel süreçleri etkileyen bir üst süreçtir.” Bu yargıyı en iyi destekleyen örnek aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Dikkat başka yöne kayınca anlatılan algılanmamış, belleğe girmemiş ve öğrenilmemiştir; dikkatin bütün süreçleri etkilediği görülür. A tekrarlanan uyarıcıya alışmadır; B Müller-Lyer, C ay yanılsamasıdır, ikisi de algı yanılsamasıdır ve dikkat eksikliğinden doğmaz.Kaynak: Duyum ve algı · Dikkat ve dikkat türleri

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisinde duyum oluşmaz?

✓ A. Uyarıcı vardır ama şiddeti (tizliği) insan kulağının alabileceği sınırların dışındadır; duyum oluşmaz. B kas ve eklemlerden gelen duyumdur, beş duyuyla sınırlı sanılan bir duyum türü; C iç organlardan gelen duyumdur; D derideki sıcaklık duyumudur.Kaynak: Duyum ve algı · Duyum, alışma, duyarlılaşma

?Soru 7

Bir psikolog şöyle diyor: “Bilincin hangi parçalardan oluştuğunu sormak yerine, bilincin insanın çevresine uyum sağlamasında ne işe yaradığını sormalıyız.” Bu görüş aşağıdaki ekollerden hangisine aittir?

✓ A. “Ne işe yarar, uyum” sorusu William James'in işlevselciliğidir. B yapısalcılık, görüşün reddettiği “parçalar” sorusunu sorar; C davranışçılık bilinci hiç incelemez, yalnız davranışa bakar; D psikanaliz uyumu değil bilinçaltındaki istekleri öne çıkarır.Kaynak: Psikoloji bilimi · Bilim olma süreci ve ekoller

?Soru 8

Bir araştırmacı 500 lise öğrencisinin günlük ekran süresini ve uyku süresini ölçmüş, ekran süresi uzadıkça uyku süresinin kısaldığını bulmuştur. Bu araştırmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Araştırmacı iki değişkeni yalnız ölçmüş, hiçbirini değiştirmemiş; bu ilişkisel yöntemdir ve nedeni kanıtlamaz. A neden-sonuç yalnız deneyle kurulur, ilişkiden çıkarılamaz; C deney grubu ve değişkene müdahale yok, deneysel yöntemle karıştırılıyor; D 500 kişi var, tek kişilik vaka incelemesi değil.Kaynak: Psikoloji bilimi · Araştırma yöntemleri

?Soru 9

Yürümeye başlayan bir bebeğin evdeki nesneleri tek tek keşfetmesi, yeni sözcükler öğrenmesi ve annesinden kısa süre uzaklaşıp geri dönmeyi denemesi gelişimle ilgili hangi ilkeyi en iyi örnekler?

✓ A. Yürüme (fiziksel) keşfi, keşif sözcük öğrenmeyi (bilişsel), uzaklaşıp dönme bağımsızlığı (duygusal-sosyal) tetikliyor; alanlar birbirine bağlıdır. B “yalnız çocukluk” yanlış bir genellemedir, gelişim yaşam boyu sürer; C metinde boy-kilo artışı yok, büyümeyle karıştırılıyor; D keşif ve öğrenme çevreyle olur, yalnız kalıtıma bağlanamaz.Kaynak: Davranış ve gelişim · Yaşam boyu gelişim

?Soru 10

Aynı korku filmini izleyen iki arkadaştan biri sahnelerde gülerken öteki gözlerini kapatıyor. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Uyarıcı aynıdır; farklı tepkiyi organizmadaki algı, geçmiş yaşantı, duygu ve kişilik farkı doğurur. A film aynı ekranda, aynı sesle izleniyor, uyarıcı şiddeti aynı; C film bir dış uyarıcıdır, iç uyarıcıyla karıştırılıyor; D korkuya tepki yaşantıyla da şekillenir, yalnız kalıtıma bağlanamaz.Kaynak: Davranış ve gelişim · Davranışın oluşumu (U-O-T)
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Psikoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →