İşyeri sağlık hizmetleri: sağlık gözetimi, muayeneler ve biyolojik izleme

Çalışanın sağlığının işe girişten ayrılışa kadar nasıl izlendiğini; muayene türlerini ve sürelerini, biyolojik izlemeyi ve sağlık kayıtlarının gizliliğini öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MEVZUAT · İH YÖN. md.9, 16

İşyeri hekimi ve diğer sağlık personeli ne yapar? Beş görev grubu

İş Sağlığı (İSG) · İşyeri sağlık hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşyeri hekiminin ve diğer sağlık personelinin görevleri nelerdir?

Kısa cevap: İşyeri hekiminin görevleri İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik'in 9. maddesinde beş grupta toplanır: rehberlik, risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi, eğitim-bilgilendirme-kayıt ve işbirliği. Diğer sağlık personeli (DSP) hekimle birlikte çalışır; öykü alır, muayenede yardım eder, kayıt tutar, ama muayene edip rapor düzenlemez.

Bir OSGB'nin hekimi sabah 120 çalışanlı bir mobilya fabrikasına giriyor. Revirde onu işyeri hemşiresi ve o ay yapılacak periyodik muayenelerin listesi bekliyor.

Hekimin kim olabileceğini, hangi belgeyle çalıştığını ve işyerine ayda kaç dakika ayırdığını İSG Mevzuatı serisindeki İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi sayfasında bulabilirsin. Burada hekimin ve ekibinin işyerinde sağlık adına ne yaptığına bakıyoruz. Kuralların yeri İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik'tir (kısaca İşyeri Hekimi Yönetmeliği).

İşyeri hekiminin beş görev grubu (md.9)
GrupNeler var?
Rehberlikİşverene sağlık ve ortam gözetimi, KKD seçimi, hijyen, beslenme ve içme suyu konusunda öneri; iş kazası ve ramak kala olayların nedenlerini araştırma; önlemleri işverene yazılı bildirme
Risk değerlendirmesiRisk değerlendirmesine katılma; gebe, emziren, 18 yaş altı, kronik hastalığı olan gibi özel politika gerektiren grupları yakın takip
Sağlık gözetimiİşe giriş ve periyodik muayene, uygun işe yerleştirme, işe dönüş muayenesi, bulaşıcı hastalık kontrolü ve bağışıklama
Eğitim, bilgilendirme, kayıtÇalışan eğitimlerini planlama, ilkyardım örgütlenmesi, yıllık değerlendirme raporu, İSG-KATİP bildirimi
İşbirliğiİGU ile ortam ölçümü önerme, İSG kuruluyla çalışma, meslek hastalığı tanısına yetkili hastanelerle işbirliği, rehabilitasyon

Hekimin yetkileri de yazılıdır (md.10). İşyerinin bütün bölümlerinde inceleme yapar, belgelere ulaşır, çalışanlarla görüşür. Hayati tehlike ciddi, önlenemez ve acilse işin durdurulması için işverene başvurur; işi kendisi durdurmaz. Yükümlülükleri arasında meslek sırrını ve çalışanın kişisel sağlık dosyasını gizli tutmak, tespit ve önerilerini onaylı deftere yazmak ve meslek hastalığı ön tanısı koyduğu vakayı SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk etmek vardır (md.11). Muayene ve tetkiklerin parasını ise ne hekim ne çalışan öder: sağlık gözetiminin bütün maliyeti işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz (6331 md.15/4).

Diğer sağlık personeli: hekimin yanında

Diğer sağlık personeli (DSP), Bakanlıkça belgelendirilmiş hemşire, sağlık memuru, acil tıp teknisyeni ve çevre sağlığı teknisyeni ile işyeri hemşireliği belgesi olanlardır (md.4). Yönetmelik onun yerini tek cümleyle çizer: DSP işyeri hekimi ile birlikte çalışır (md.16). Çalışanın sağlık ve çalışma öyküsünü muayene formuna yazar, muayenede hekime yardım eder, veri toplar ve kayıt tutar. Özel politika gerektiren grupların takibini, ilkyardım örgütlenmesini, sağlık eğitimini ve hijyen izlemini hekimle birlikte yürütür. Tespit ve önerilerini işyeri hekimine iletir (md.18). Muayene etmek, işe uygunluk raporu yazmak ve ön tanı koymak ise hekimin işidir.

Akılda kalsın: Hekimin beş görev grubu: rehberlik, risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi, eğitim-kayıt, işbirliği. DSP'yi tek cümle tanımlar: hekimle birlikte çalışır, ona yardım eder, önerisini hekime iletir. İmza isteyen tıbbi karar (muayene sonucu, rapor, ön tanı) hekimdedir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görev listesi verilir ve “hangisi DSP'nin görevlerinden biri değildir” diye sorulur; bu kalıp 2025 DSP testinde çıktı.

Tuzakİşe giriş muayenesini yapmayı ya da işe uygunluk raporu düzenlemeyi DSP'ye vermektir. İkinci tuzak, hekimin işi kendisinin durdurabildiğini sanmaktır; hekim işverene başvurur. Bu serideki sorular dört şıklıdır; gerçek sınavda her test 50 soru, beş seçeneklidir ve 75 dakika sürer.

⇄Bilgi eşleştirme görev → kim?

?Soru çöz

İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi diğer sağlık personelinin görevlerinden biri değildir?

✓ D. İşe uygunluk raporu muayeneye dayanır ve işyeri hekiminden alınır (6331 md.15/3); DSP muayenede yalnız yardım eder. A md.16'daki öykü alma görevidir; B özel politika gerektiren grupların takibi DSP'ye açıkça verilmiştir; C ilkyardım örgütlenmesi hekimle birlikte yürütülür.
MEVZUAT · 6331 md.15

Sağlık gözetimi: hangi muayene ne zaman? 5, 3, 1 yıl ve 6 ay

İş Sağlığı (İSG) · İşyeri sağlık hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Periyodik sağlık muayenesi kaç yılda bir yapılır, işe giriş ve işe dönüş muayenesi ne zaman gerekir?

Kısa cevap: 6331 md.15'e göre işveren sağlık muayenesini işe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı ya da sağlık nedeniyle tekrarlanan uzaklaşmadan sonra işe dönüşte (çalışan isterse) ve düzenli aralıklarla yaptırır. Periyodik muayene az tehlikeli işte en geç 5, tehlikelide 3, çok tehlikelide 1 yılda bir; çocuk, genç ve gebede en geç 6 ayda bir yapılır.

Bir inşaat şirketi yeni sezon için 40 kalıpçı alıyor. Şantiye şefi “Pazartesi işbaşı” diyor, işyeri hekimi ise “Raporu olmayan iskeleye çıkmaz” diye cevap veriyor.

Sağlık gözetimi, çalışanın sağlığının işin risklerine göre düzenli izlenmesidir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu bunu işverenin yükümlülüğü yapar (md.15): işveren, çalışanı işyerinde maruz kalacağı risklere göre sağlık gözetimine tabi tutar. Muayenenin gerektiği dört an kanunda sayılıdır.

Muayene dört anda gelir; periyodik muayenenin sıklığını tehlike sınıfı belirler.Görsel: Sınav Defteri

Periyodik muayenenin sıklığını İşyeri Hekimi Yönetmeliği koyar (md.9). Süreler üst sınırdır: hekim gerek görürse kısaltır, uzatamaz. Hekim muayene ve tetkikler konusunda çalışanı bilgilendirir ve rızasını alır. Gece postasında çalışanlar da gözetimin içindedir.

Rapor, itiraz ve maliyet

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz (md.15/2). Rapor işyeri hekiminden alınır. 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde 2025'ten beri çalışan sağlığı merkezlerinden (ÇASMER), aile hekimlerinden ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir. Rapora itiraz Sağlık Bakanlığının belirlediği hakem hastanelere yapılır, karar kesindir. Muayenenin bütün maliyeti işverenindir ve çalışana yansıtılamaz.

Karıştırılan rakamlar: tehlike sınıfına göre üçlüler
KuralAz tehlikeliTehlikeliÇok tehlikeli
Periyodik muayene (en geç)5 yıl3 yıl1 yıl
Risk değerlendirmesinin yenilenmesi6 yıl4 yıl2 yıl
Çalışan eğitiminin tekrarı3 yılda 12 yılda 1yılda 1
İşyeri hekimi süresi (çalışan başına, ayda)5 dk10 dk15 dk
Çözümlü örnek

Tehlikeli sınıftaki bir plastik fabrikasına Mart 2026'da 17 yaşında bir çırak ile 30 yaşında bir usta giriyor. İlk periyodik muayeneleri en geç ne zaman yapılır?

  1. Usta: tehlikeli sınıf, Mart 2026 + 3 yıl = Mart 2029.
  2. Çırak 18 yaşından küçük, yani genç çalışan: Mart 2026 + 6 ay = Eylül 2026.

Cevap: Usta en geç Mart 2029'da, çırak en geç Eylül 2026'da.

Akılda kalsın: Muayene dört anda gelir: girişte, iş değişince, uzaklaşmadan dönüşte, düzenli aralıkla. Tehlike arttıkça süre kısalır: 5 → 3 → 1 yıl; çocuk, genç ve gebede 6 ay. Periyodik muayene her sınıfta risk değerlendirmesinin yenilenme süresinden (6/4/2) bir yıl kısadır. Süreler en geç sınırdır; hekim kısaltır, uzatamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurTehlike sınıfı verilir, periyodik muayenenin en geç kaç yılda bir yapılacağı sorulur; ya da md.15'ten öncüllü kalıp gelir.

Tuzak5/3/1 yılı risk değerlendirmesinin 6/4/2 yılıyla ya da eğitim tekrarının 3/2/1 sıklığıyla karıştırmaktır. İkinci tuzak, işe dönüş muayenesini her dönüşte zorunlu sanmaktır; kanun “talep etmeleri hâlinde” der.

Sınavda işaretleküçük az tehlikeli işyerinde rapor 2025'ten beri ÇASMER'den de alınabilir; eski kaynaklar yalnız “kamu sağlık hizmet sunucuları veya aile hekimleri” yazar.

✎Boşluk doldurma periyodik muayene

Periyodik muayene az tehlikeli sınıftaki işlerde en geç yılda, çok tehlikeli sınıftaki işlerde en geç yılda bir yapılır. Çocuk, genç ve gebe çalışanlarda bu süre en geç aydır.

5 · 1 · 6 · 2 · 4 · 3

?Soru çöz

6331 sayılı Kanun'un sağlık gözetimi hükümlerine göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Tehlikeli sınıftaki bir işte çalışacak kişi, işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılamaz.
II. Sağlık gözetiminin maliyeti çalışan ile işveren arasında paylaştırılabilir.
III. 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerinde sağlık raporu aile hekiminden de alınabilir.

✓ B. I md.15/2'nin, III md.15/3'ün hükmüdür. A III'ü atlar: küçük az tehlikeli işyerinde rapor aile hekiminden, ÇASMER'den ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucusundan da alınabilir. C ve D II'yi doğru sayar; oysa sağlık gözetiminin bütün maliyeti işverenindir ve çalışana yansıtılamaz (md.15/4).
SAĞLIK · İŞE UYGUNLUK

Uygun işe yerleştirme: “uygun işe uygun çalışan” nasıl sağlanır?

İş Sağlığı (İSG) · İşyeri sağlık hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşe uygunluk raporu nedir, kısıtlamalı uygunluk ne demektir?

Kısa cevap: Uygun işe yerleştirme, çalışanın sağlık durumunu işin gerektirdikleriyle karşılaştırıp onu sağlığını bozmayacak bir işe yerleştirmektir. Hekimin kararı genellikle dört biçimde çıkar: uygun, kısıtlamayla uygun, geçici olarak uygun değil ve uygun değil. Amaç adayı elemek değil, işi kişiye ya da kişiyi uygun işe uydurmaktır.

Aynı hafta revire üç kişi geliyor: diyabetli bir forklift operatörü, bel fıtığı ameliyatından dönen bir depocu ve gebe bir boya hattı işçisi. Hekimin üçüne de sorusu aynı: bu kişi bu işi sağlığını bozmadan yapabilir mi?

İşe giriş ve periyodik muayenenin asıl sorusu “Bu kişi hasta mı?” değil, “Bu kişi bu işe uygun mu?” sorusudur. İş sağlığında buna “uygun işe uygun çalışan” ilkesi denir. Hekim iki şeyi bilmek zorundadır: kişinin sağlık durumunu ve işin gerektirdiklerini (yük, vardiya, yükseklik, kimyasal, gürültü). İşi bilmeyen hekim doğru karar veremez. Bu yüzden işyerini gezmek ve risk değerlendirmesini okumak muayenenin parçasıdır.

Dört karar
KararNe demek?Örnek
Uygunİşi kısıtlamasız yapabilirSağlıklı büro çalışanı
Kısıtlamayla uygunİşi bir koşulla yapabilirAmeliyattan dönen depocu: bir süre ağır yük kaldırmasın
Geçici olarak uygun değilDurum düzelince yeniden değerlendirilirTedavisi süren akut hastalık
Uygun değilİş, kişinin sağlığı için kabul edilemez risk taşırİleri solunum yetmezliği olan adayın tozlu işe girişi

Kısıtlama işverene tanıyla değil, işle yazılır. Raporda “epilepsi” yazmaz; “yüksekte ve tek başına çalışmasın” yazar. Tanı gizlidir, işverenin bilmesi gereken yalnız kısıtlamadır.

Kimin için ayrıca rapor?

Yönetmelik (md.9) bazı çalışanlar için uygun işe yerleştirme muayenesi ve rapor ister: özel politika gerektiren gruplar, meslek hastalığı tanısı ya da ön tanısı alanlar, kronik hastalığı ya da madde bağımlılığı olanlar ve birden fazla iş kazası geçirenler. Meslek hastalığı tanısı ya da ön tanısı alan biri varsa hekim aynı ortamdaki diğer çalışanların muayenesini de tekrarlar. Hukuki çerçeve İSG Mevzuatı serisindeki Özel politika gerektiren gruplar sayfasındadır.

İşe dönüş ve başka işe geçiş

Sağlık nedeniyle tekrarlanan uzaklaşmadan sonra çalışan isterse hekim işe dönüş muayenesi yapar. Eski işinde çalışması sakıncalıysa sağlık durumuna uygun bir görev tavsiye eder ve işverenin onayına sunar. Bazı hâllerde mevzuat işvereni bağlar. Kimyasal maddede biyolojik sınır değer aşılırsa çalışanın maruziyetsiz bir işe alınması önlemler arasındadır. Pnömokonyoz tanısı alan çalışan için yetkili kuruluşun raporunda yazan çalışma koşullarını işveren sağlamak zorundadır (Tozla Mücadele Yönetmeliği md.13).

Akılda kalsın: Hekim tek soruya cevap verir: bu kişi, bu işi, sağlığını bozmadan yapabilir mi? Cevap dört türlüdür: uygun, kısıtlamayla uygun, geçici uygun değil, uygun değil. Kısıtlama işverene işin diliyle yazılır, tanıyla değil. Hekim tavsiye eder, işveren uygular.
Sınavda

Nasıl sorulur“Uygun işe yerleştirme için rapor düzenlenmesi gerekenlerden biri değildir” ya da vakalı “hekimin yapması gereken hangisidir” kalıbı gelir.

Tuzak“birden fazla iş kazası” ölçütünü tek kazaya indirmektir. İkinci tuzak, işe giriş muayenesinin amacını sağlıksız adayı elemek sanmaktır; amaç işle kişiyi uyumlu kılmaktır. Üçüncü tuzak, işe dönüşte görev değişikliğine hekimin karar verdiğini düşünmektir; hekim tavsiye eder, işveren onaylar.

↕Sıralama işe dönüşten yeni göreve

  1. Hekim eski görevi sakıncalı bulur, uygun bir görevi tavsiye edip işverenin onayına sunar
  2. Sağlık nedeniyle tekrar tekrar işten uzak kalan çalışan, dönüşte muayene talep eder
  3. İşveren onaylar, çalışan yeni görevine geçer, hekim izlemini sürdürür
  4. Hekim muayene eder ve bulguları işin gerektirdikleriyle karşılaştırır

?Soru çöz

İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi, uygun işe yerleştirilmesi için ayrıca sağlık muayenesi yapılıp rapor düzenlenmesi gereken çalışanlardan biri değildir?

✓ A. Yönetmelik “birden fazla iş kazası geçirmiş olanlar” der; tek kaza bu ölçüte girmez. B listede açıkça yazar; üstelik aynı ortamdakilerin muayenesi de tekrarlanır; C kronik hastalık listededir; D madde bağımlılığı da listededir.
SAĞLIK · BİYOLOJİK İZLEME

Biyolojik izleme: havaya değil, vücuda bakan ölçüm

İş Sağlığı (İSG) · İşyeri sağlık hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Biyolojik izleme nedir, ortam ölçümünden farkı nedir?

Kısa cevap: Biyolojik izleme, kimyasal maddenin, metabolitinin ya da erken etkisinin kan, idrar veya soluk havası gibi biyolojik örnekte ölçülmesidir. Ortam ölçümü maddenin havada ne kadar bulunduğunu, biyolojik izleme ise çalışanın vücuduna bütün yollardan ne kadar girdiğini gösterir. Sonuç biyolojik sınır değerle karşılaştırılır; kurşunda bağlayıcı sınır 70 µg/100 ml kandır.

Bir akü geri dönüşüm tesisinde ortam ölçümü sınırın altında çıkıyor, ama bir çalışanın kan kurşunu yüksek. Ölçüm cihazı yanılmıyor: çalışan molada elini yıkamadan sigara içiyor.

İki ölçüm aynı riskin iki ayrı yüzüne bakar. Ortam ölçümü (çalışma ortamı gözetimi) maddenin havadaki derişimini ölçer ve sonucu mesleki maruziyet sınır değeriyle karşılaştırır. Ölçümü iş hijyeni laboratuvarları yapar, hekim İGU ile birlikte gerekli ölçümü önerir. Biyolojik izleme ise maddenin vücuda girmiş hâline bakar. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik biyolojik sınır değeri “kimyasal maddenin ve metabolitinin uygun biyolojik ortamdaki konsantrasyonunun ve etki göstergesinin üst sınırı” diye tanımlar (md.4).

Ortam ölçümü havaya, biyolojik izleme vücuttaki doza ve erken etkiye, sağlık gözetimi kişinin sağlığına bakar.Görsel: Sınav Defteri

Neyi gösterir, neyi gösteremez?

Biyolojik izleme ortam ölçümünün göremediği üç şeyi gösterir: deriden ve ağızdan giren maddeyi, KKD'nin gerçekten koruyup korumadığını ve kişiden kişiye değişen alımı. Ağır işte hızlı soluyan çalışan aynı havadan daha çok madde alır. Sınırları da vardır: her madde için güvenilir gösterge yoktur, örneğin zamanı önemlidir ve kan alımı girişimseldir. Yarı ömrü kısa maddelerde örnek vardiya sonunda alınır; kan kurşunu gibi yavaş değişen göstergede zaman daha az önemlidir.

İki tür gösterge: örnekler
MaddeMaruziyet göstergesiEtki göstergesi
KurşunKan kurşunuİdrarda delta-aminolevülinik asit (ALA) artışı, çinko protoporfirin
Benzenİdrarda S-fenilmerkaptürik asit—
KarbonmonoksitKanda karboksihemoglobin—
Organik fosforlu tarım ilaçları—Kolinesteraz aktivitesinde düşme

Yönetmeliğin Ek-2'sinde biyolojik sınır değer yalnız kurşun için yazılıdır: bağlayıcı sınır 70 µg Pb/100 ml kan. Havadaki kurşun 0,075 mg/m³'ü ya da bir çalışanın kan kurşunu 40 µg/100 ml'yi aşarsa tıbbi gözetim yapılır. Sınır aşılırsa çalışan bilgilendirilir, risk değerlendirmesi ve önlemler gözden geçirilir, gerekirse çalışan maruziyetsiz bir işe alınır ve aynı maddeye maruz diğer çalışanlar da kontrol edilir (md.12). Maddelere göre göstergeleri Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Ortam ölçümü havaya, biyolojik izleme vücuda bakar. Hava temiz ama kan kirliyse kaçak yol aranır: deri, el-ağız, KKD. Maruziyet göstergesi maddenin kendisini ya da metabolitini, etki göstergesi vücudun erken tepkisini ölçer. Kurşunda iki rakam: 40 µg/100 ml'de gözetim başlar, 70 µg/100 ml bağlayıcı sınırdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBiyolojik izleme ile ortam ölçümünün farkı ya da bir madde–gösterge eşleşmesi sorulur.

TuzakBiyolojik izlemenin yalnız solunumla alınan maddeyi gösterdiğini sanmaktır; tersine, bütün giriş yollarını toplar. İkinci tuzak, kolinesterazı maruziyet göstergesi saymaktır; o bir etki göstergesidir. Üçüncü tuzak, kurşunun 40 ve 70 µg/100 ml değerlerini karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme madde → gösterge

?Soru çöz

Ortam ölçümüyle karşılaştırıldığında biyolojik izlemeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Biyolojik izleme vücuda girmiş maddeye baktığı için bütün giriş yollarını toplar. A ortam ölçümünün sınırını biyolojik izlemeye yükler; B biyolojik izlemenin ölçütü biyolojik sınır değerdir, maruziyet sınır değeri havaya aittir; D tersine, birçok madde için güvenilir gösterge yoktur.
SAĞLIK · TARAMA

Tarama testleri: odyometri, solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi kime yapılır?

İş Sağlığı (İSG) · İşyeri sağlık hizmetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşyerinde odyometri, solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi kime, ne zaman yapılır?

Kısa cevap: Tarama testi, risk değerlendirmesinde belirlenen etkene göre seçilir; işe girişte başlangıç değeri, periyodik muayenede karşılaştırma için yapılır. Gürültüde odyometri (85 dB(A) aşılırsa zorunlu), tozda solunum fonksiyon testi ve ILO standardında akciğer grafisi, ekranlı araçta göz muayenesi istenir. Asbestle çalışanda grafi en geç 2 yılda bir tekrarlanır.

Bir dökümhanenin revirinde üç dosya var: odyogramlar, spirometri çıktıları ve akciğer grafileri. Her dosyanın ilk sayfası aynı tarihi taşıyor: çalışanın işe giriş günü.

Tarama testi, belirti vermeden önce erken etkiyi yakalamak için sağlıklı görünen çalışana uygulanır. Herkese her test yapılmaz; test, risk değerlendirmesinde belirlenen etkene göre seçilir. Gürültülü hatta odyometri, büroda göz muayenesi gerekir. Testin değeri karşılaştırmadadır. İşe girişte yapılan ilk test başlangıç değeridir (bazal değer); sonraki her periyodik test onunla karşılaştırılır. İşe giriş testi yoksa yıllar sonraki bir kaybın işe bağlı olduğunu göstermek zorlaşır.

Etken, test ve mevzuattaki kural
EtkenTarama testiKural
GürültüOdyometri (işitme testi)85 dB(A) en yüksek maruziyet eylem değerini aşanlara yaptırılır; 80 dB(A)'yı aşanlara risk varsa yaptırılabilir (Gürültü Yön. md.13)
Kuvars, asbest ve öteki tozlarSolunum fonksiyon testi (SFT), standart akciğer grafisi (35×35 cm ya da dijital)Sıklığı hekim belirler; asbestte grafi en geç 2 yılda bir (Asbest Yön. md.16); kuvars ve asbestte grafiyi ILO okuyucusu değerlendirir
Ekranlı araçGöz muayenesiÇalışmaya başlamadan önce ve görme zorluğu olunca (Ekranlı Araçlar Yön. md.9)
Kurşun, benzen gibi kimyasallarBiyolojik izleme, kan sayımıRisk değerlendirmesi ve biyolojik sınır değere göre

ILO okuması ve sevk

Kuvars ve asbest bulunabilen işyerlerinde akciğer grafisini, ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografi Sınıflaması eğitimi almış okuyucu hekim değerlendirir. Kategori 0 okunan çalışan aralıklı muayeneyle izlenir; kategori 1 ve üzeri okunan çalışan SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk edilir (Tozla Mücadele Yönetmeliği md.11–12). Sınıflamanın ayrıntısını ve SFT'nin yorumunu Mesleki solunum hastalıkları sayfasında, odyogramın okunmasını Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar sayfasında göreceğiz.

Bazı etkenlerde gözetim maruziyet bitince de sürer. Asbest ve toz işlerinde hekim, maruziyet sonrası yapılacak değerlendirmeler hakkında çalışana bilgi verir ve gözetimin ne kadar süreceğini belirleyebilir. Uzun latent dönemli hastalıklar, çalışan işten ayrıldıktan yıllar sonra ortaya çıkabilir.

Akılda kalsın: Test etkeni izler: gürültü → odyometri, toz → SFT + grafi, ekran → göz. İlk test başlangıç değeridir; anlamı karşılaştırmada ortaya çıkar. Rakamlar: gürültüde 85 dB(A) aşılınca odyometri, asbestte grafi en geç 2 yılda bir, ILO okumasında kategori 1 ve üzeri sevk.
Sınavda

Nasıl sorulurEtken–test eşleştirmesi ya da “hangi durumda işitme testi yaptırılır” sorulur.

Tuzak80 dB(A)'yı zorunluluk eşiği sanmaktır; 80'i aşınca test yaptırılabilir, 85'i aşınca yaptırılır. İkinci tuzak, asbestte grafinin her yıl zorunlu olduğunu düşünmektir; mevzuat sıklığı hekime bırakır, üst sınırı 2 yıl koyar. Üçüncü tuzak, kategori 0 okunan çalışanın izlemden çıktığını sanmaktır; aralıklı muayeneyle izlenmeye devam eder.

✎Boşluk doldurma tarama eşikleri

Gürültüde en yüksek maruziyet eylem değeri olan dB(A) aşılırsa işitme testi işverence yaptırılır. Asbestle çalışanlarda akciğer grafisi en geç yılda bir tekrarlanır. ILO sınıflamasına göre kategori ve üzeri okunan çalışan yetkili sağlık hizmeti sunucusuna sevk edilir.

85 · 2 · 1 · 80 · 0 · 87

?Soru çöz

Bir dökümhanenin işyeri hekimi, kuvars tozuna maruz kalan çalışanların taramasını planlıyor. Aşağıdakilerden hangisi mevzuata uygun değildir?

✓ D. Kategori 0 “hastalık yok” demektir, “risk yok” demek değildir; Tozla Mücadele Yönetmeliği bu çalışanların aralıklı muayeneyle izlenmesini ister. A başlangıç değeri karşılaştırmanın temelidir; B kuvarslı işyerinde okuyucu değerlendirmesi zorunludur; C kategori 1 ve üzeri sevk eşiğidir.
MEVZUAT · KAYIT VE GİZLİLİK

Kişisel sağlık dosyası: kim görebilir, kaç yıl saklanır?

İş Sağlığı (İSG) · İşyeri sağlık hizmetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Çalışanın kişisel sağlık dosyasını kim görebilir, kayıtlar kaç yıl saklanır?

Kısa cevap: Her çalışan için muayene formları ve tetkik sonuçlarından oluşan bir kişisel sağlık dosyası tutulur ve işyerinde saklanır. Dosyadaki bilgiler gizlidir; işyeri hekimi ve DSP bunları korumakla yükümlüdür, işverene yalnız işe uygunluk sonucu bildirilir. Toz işlerinde kayıtlar işten ayrılıştan sonra 15 yıl, kanserojen ve asbestte maruziyet bitiminden sonra en az 40 yıl saklanır.

Bir OSGB'nin dolabında kilitli bir klasör var: 300 çalışanın muayene formları. İnsan kaynakları müdürü, bir çalışanın neden sık rapor aldığını öğrenmek için klasörü istiyor.

Sağlık gözetimi kâğıda dökülmezse yarım kalır. İşyeri hekimi işe giriş ve periyodik muayene sonuçlarını İşyeri Hekimi Yönetmeliği'nin Ek-2'sindeki forma uygun düzenler ve işyerinde saklar (md.9). Bu formlar, tetkik sonuçları ve maruziyet kayıtlarıyla birlikte çalışanın kişisel sağlık dosyasını oluşturur. Hekim yıl sonunda İGU ile birlikte yıllık değerlendirme raporu hazırlar (Ek-3).

Gizlilik: işveren tanıyı değil, sonucu bilir

6331 md.15/5 açıktır: muayene edilen çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması için sağlık bilgileri gizli tutulur. İşyeri hekimi de DSP de kişisel sağlık dosyasındaki bilgileri gizli tutmakla yükümlüdür (İH Yön. md.11 ve 18). İnsan kaynakları müdürü klasörü göremez; işveren yalnız “uygun” ya da “kısıtlamayla uygun” gibi sonucu öğrenir. Çalışan ise kendi muayene sonuçlarını ve etkilenme düzeyini görme hakkına sahiptir (Kimyasal Maddeler Yön. md.12).

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) sağlık verisini özel nitelikli kişisel veri sayar ve işlenmesini sıkı koşullara bağlar. Sır saklama yükümlülüğü altındaki hekim ve hemşire bu veriyi koruyucu hekimlik ve tıbbi teşhis gibi amaçlarla işler. İşverenin aynı veriyi başka bir amaçla kullanması hukuka aykırıdır.

Kayıtlar kaç yıl saklanır?
KayıtSaklama süresiDayanak
Toz işlerinde yapılan iş, çalışma süresi, toz ölçümü, kişisel sağlık dosyasıİşten ayrılıştan sonra 15 yıl; tozun yaptığı hastalığın yükümlülük süresi daha uzunsa o kadarTozla Mücadele Yön. md.14
Kanserojen ve mutajen maddeler: sağlık gözetimi ve maruziyet kayıtlarıMaruziyet bitiminden sonra en az 40 yılKanserojen veya Mutajen Maddeler Yön. md.17
Asbest maruziyeti kayıtlarıMaruziyet bitiminden sonra en az 40 yılAsbest Yön. md.17
Biyolojik etkenler: kişisel tıbbi kayıtlarSon maruziyetten sonra en az 15 yıl; bazı uzun seyirli enfeksiyonlarda 40 yılBiyolojik Etkenler Yön. md.16

Örüntü yükümlülük süresine benzer: hastalığın latent dönemi uzadıkça kayıt da uzun saklanır, çünkü yıllar sonraki bir tanı ancak eski kayıtla işe bağlanabilir. Toz işinde çalışan başka bir işyerine geçerse yeni işveren dosyayı ister, eski işveren onaylı bir örneğini gönderir. Kanserojen ya da kimyasal maddeyle çalışan işyeri kapanırsa kayıtlar SGK il müdürlüğüne teslim edilir. Kayıtlardan istatistik çıkarmayı Epidemiyoloji, eğitim ve etik sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Dosya hekimde, sonuç işverende: tanı gizli, uygunluk bilinir. Saklama süresi hastalığın gecikmesini izler: toz 15 yıl (yükümlülük süresi uzunsa daha çok), kanserojen ve asbest 40 yıl. Çalışan kendi sonucunu görebilir; işveren tanıyı göremez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Sağlık kayıtlarıyla ilgili hangisi yanlıştır” kalıbı gelir; çeldirici çoğu zaman tanının işverene bildirilmesidir.

TuzakKanserojen ve asbest kayıtlarının 40 yılını toz kayıtlarının 15 yılıyla karıştırmaktır; başlangıçları da farklıdır: toz kayıtlarında işten ayrılış, kanserojen ve asbestte maruziyetin bitişi. İkinci tuzak, gizlilik yükümlülüğünü yalnız hekime vermektir; DSP de aynı yükümlülüğü taşır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → ne yapılır?

?Soru çöz

Çalışanların sağlık kayıtlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Sağlık bilgileri gizlidir (6331 md.15/5); işverene tanı değil, yalnız işe uygunluk sonucu ve gerekiyorsa kısıtlama bildirilir. A doğrudur, DSP de md.18 ile aynı yükümlülüğü taşır; C doğrudur, çalışan kendi sonucunu görebilir; D doğrudur, Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği 40 yıl der.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Çalışanların sağlık kayıtlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Sağlık bilgileri gizlidir (6331 md.15/5); işverene tanı değil, yalnız işe uygunluk sonucu ve gerekiyorsa kısıtlama bildirilir. A doğrudur, DSP de md.18 ile aynı yükümlülüğü taşır; C doğrudur, çalışan kendi sonucunu görebilir; D doğrudur, Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği 40 yıl der.Kaynak: bu sayfa · Sağlık kayıtları, gizlilik ve saklama

?Soru 2

İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi, uygun işe yerleştirilmesi için ayrıca sağlık muayenesi yapılıp rapor düzenlenmesi gereken çalışanlardan biri değildir?

✓ A. Yönetmelik “birden fazla iş kazası geçirmiş olanlar” der; tek kaza bu ölçüte girmez. B listede açıkça yazar; üstelik aynı ortamdakilerin muayenesi de tekrarlanır; C kronik hastalık listededir; D madde bağımlılığı da listededir.Kaynak: bu sayfa · Uygun işe yerleştirme ve işe dönüş

?Soru 3

İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi diğer sağlık personelinin görevlerinden biri değildir?

✓ D. İşe uygunluk raporu muayeneye dayanır ve işyeri hekiminden alınır (6331 md.15/3); DSP muayenede yalnız yardım eder. A md.16'daki öykü alma görevidir; B özel politika gerektiren grupların takibi DSP'ye açıkça verilmiştir; C ilkyardım örgütlenmesi hekimle birlikte yürütülür.Kaynak: bu sayfa · İşyeri hekimi ve DSP'nin sağlık görevleri

?Soru 4

Bir dökümhanenin işyeri hekimi, kuvars tozuna maruz kalan çalışanların taramasını planlıyor. Aşağıdakilerden hangisi mevzuata uygun değildir?

✓ D. Kategori 0 “hastalık yok” demektir, “risk yok” demek değildir; Tozla Mücadele Yönetmeliği bu çalışanların aralıklı muayeneyle izlenmesini ister. A başlangıç değeri karşılaştırmanın temelidir; B kuvarslı işyerinde okuyucu değerlendirmesi zorunludur; C kategori 1 ve üzeri sevk eşiğidir.Kaynak: bu sayfa · Tarama testleri: odyometri, SFT, akciğer grafisi

?Soru 5

Ortam ölçümüyle karşılaştırıldığında biyolojik izlemeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Biyolojik izleme vücuda girmiş maddeye baktığı için bütün giriş yollarını toplar. A ortam ölçümünün sınırını biyolojik izlemeye yükler; B biyolojik izlemenin ölçütü biyolojik sınır değerdir, maruziyet sınır değeri havaya aittir; D tersine, birçok madde için güvenilir gösterge yoktur.Kaynak: bu sayfa · Biyolojik izleme ve ortam ölçümü

?Soru 6

6331 sayılı Kanun'un sağlık gözetimi hükümlerine göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Tehlikeli sınıftaki bir işte çalışacak kişi, işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılamaz.
II. Sağlık gözetiminin maliyeti çalışan ile işveren arasında paylaştırılabilir.
III. 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerinde sağlık raporu aile hekiminden de alınabilir.

✓ B. I md.15/2'nin, III md.15/3'ün hükmüdür. A III'ü atlar: küçük az tehlikeli işyerinde rapor aile hekiminden, ÇASMER'den ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucusundan da alınabilir. C ve D II'yi doğru sayar; oysa sağlık gözetiminin bütün maliyeti işverenindir ve çalışana yansıtılamaz (md.15/4).Kaynak: bu sayfa · Sağlık gözetimi: işe giriş, periyodik, işe dönüş
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →