Psikososyal riskler: iş yükü, söz hakkı ve iki stres modeli
İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHangi mesleki etkenler kalp-damar hastalığı yapar, nitrogliserin işçilerinde pazartesi hastalığı nedir?Bağlantılı konudan (Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Karbonmonoksit kalbe giden oksijeni azaltıp göğüs ağrısı ve ritim bozukluğu yapar; karbon sülfür damar sertliğini ve koroner hastalığı hızlandırır; halojenli çözücüler kalbi ritim bozukluğuna yatkın kılar. Nitrogliserin ve nitroglikol işçilerinde hafta başı baş ağrısı (pazartesi hastalığı) ve maruziyet kesildikten 1–2 gün sonra ani ölüm görülebilir. Kurşun, gürültü, stres ve vardiya da tansiyonu ve koroner riski artırır.
Kalp-damar: CO, karbon sülfür, nitratlar, gürültü, stres
✎Konu anlatımı
Psikososyal risk etmenleri nelerdir, Karasek talep-kontrol modeli ve Siegrist çaba-ödül modeli neyi anlatır?
Kısa cevap: Psikososyal riskler işin tasarımından, örgütlenmesinden ve yönetiminden doğan, çalışanda stres yaratan etmenlerdir: aşırı iş yükü, düşük karar yetkisi, rol belirsizliği, destek eksikliği, taciz. Karasek'in talep-kontrol modelinde en zararlı iş, yüksek talep ile düşük kontrolün birleştiği “yüksek gerginlikli iş”tir. Siegrist'e göre stres, yüksek çabanın düşük ödülle karşılanmasından doğar.Bir çağrı merkezinde ekranın köşesindeki bekleyen çağrı sayacı kırmızıya dönüyor. Temsilci görüşmenin süresini, molasının saatini, hatta söyleyeceği cümleleri bile kendisi seçemiyor.
ILO ve DSÖ'nün 1984'te yaptığı tanıma göre psikososyal etmenler, bir yanda işin içeriği, örgütlenmesi, yönetimi ve ortam koşulları, öbür yanda çalışanın yetkinliği ve gereksinimleri arasındaki etkileşimdir. Gürültü gibi bir cihazla ölçülemezler, ama tehlike sayılırlar: Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (md.8) tehlike kaynaklarını sayarken fizikselin, kimyasalın ve biyolojiğin yanına psikososyal etmenleri de koyar. İşyeri hekimi de çalışanların stres etmenlerinden korunması için araştırma yapmakla görevlidir (İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği md.9).
| Grup | Örnek |
|---|---|
| İş yükü ve tempo | Yetiştirilemeyen iş, makine ya da müşteri hızına bağlı tempo, sürekli kesinti |
| Kontrol ve katılım | Nasıl ve ne zaman çalışacağına karar verememek, kararlara katılamamak |
| Rol | Rol belirsizliği (beklenti açık değil), rol çatışması (çelişen talimatlar) |
| İlişkiler ve destek | Amir ve iş arkadaşı desteğinin azlığı, yalnız çalışma, taciz |
| Çalışma süresi | Uzun saatler, gece ve vardiya, öngörülemeyen çizelge |
| Güvence ve gelecek | İş güvencesizliği, düşük ücret, yükselme olanağının yokluğu, örgütsel değişim |
Talep-kontrol modeli (Karasek)
Robert Karasek 1979'da iki ekseni birleştirdi: işin talebi (iş yükü, hız, zaman baskısı) ve çalışanın kontrolü (karar serbestliği, becerisini kullanma). Belirleyici olan talebin tek başına büyüklüğü değildir. Yüksek talep, düşük kontrolle birleşince yüksek gerginlikli iş ortaya çıkar; kalp-damar hastalığı, depresyon ve kas-iskelet yakınmaları bu grupta artar. Yüksek talep yüksek kontrolle birleşirse iş “aktif” olur: zorlayıcıdır ama öğrenmeyi ve motivasyonu artırır. Johnson ve Hall 1988'de üçüncü ekseni ekledi: sosyal destek. Yüksek gerginliğe destek yokluğu da eklenirse en ağır tablo, “izole gerginlik” oluşur.
Çaba-ödül dengesizliği modeli (Siegrist)
Johannes Siegrist 1996'da işe bir terazi gibi baktı: bir kefede harcanan çaba, öbüründe karşılığında gelen ödül. Ödül yalnız ücret değildir; saygınlık, iş güvencesi ve yükselme olanağı da ödüldür. Yüksek çaba düşük ödülle karşılanırsa süregen stres doğar. Modelin kişisel boyutu aşırı bağlanmadır: işten zihinsel olarak kopamayan, onay için kendini tüketen çalışanda risk daha yüksektir. İki model de anketle ölçülür (İş İçeriği Ölçeği, Çaba-Ödül Dengesizliği Ölçeği, Kopenhag Psikososyal Anketi). Bu ölçümler devamsızlık, işgücü devri ve şikâyet kayıtlarıyla birlikte değerlendirilir. Sağlık, eğitim, sosyal hizmet, çağrı merkezi ve ulaştırma bu risklerin en yoğun olduğu işlerdir.
Nasıl sorulurBir iş tarif edilip Karasek modelindeki yeri sorulur ya da model ile kavram eşleştirilir.
TuzakEn zararlı işi “yüksek talep, yüksek kontrol” sanmaktır; o aktif iştir. İkinci tuzak, ödül ve aşırı bağlanmayı Karasek'e mal etmektir; bunlar Siegrist'in kavramlarıdır. Üçüncü tuzak, sosyal desteği Karasek'in özgün iki ekseninden biri saymaktır; destek Johnson ve Hall'un eklemesidir.
⇄Bilgi eşleştirme model → temel kavram
?Soru çöz
Bir çağrı merkezinde temsilcilerin çağrı yükü çok yüksektir; görüşme süresi, mola saati ve kullanılacak cümleler yönetimce belirlenmiştir. Karasek'in talep-kontrol modeline göre bu iş hangi gruptadır?