Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma: stres, mobbing, tükenmişlik ve özel risk grupları

İşin örgütlenmesinden doğan stres, yıldırma ve tükenmişliği, vardiyalı çalışmanın biyolojik saate etkisini ve gebe, genç, yaşlı çalışanın sağlık gereksinimlerini öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · PSİKOSOSYAL

Psikososyal riskler: iş yükü, söz hakkı ve iki stres modeli

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi mesleki etkenler kalp-damar hastalığı yapar, nitrogliserin işçilerinde pazartesi hastalığı nedir?Bağlantılı konudan (Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karbonmonoksit kalbe giden oksijeni azaltıp göğüs ağrısı ve ritim bozukluğu yapar; karbon sülfür damar sertliğini ve koroner hastalığı hızlandırır; halojenli çözücüler kalbi ritim bozukluğuna yatkın kılar. Nitrogliserin ve nitroglikol işçilerinde hafta başı baş ağrısı (pazartesi hastalığı) ve maruziyet kesildikten 1–2 gün sonra ani ölüm görülebilir. Kurşun, gürültü, stres ve vardiya da tansiyonu ve koroner riski artırır.

Kalp-damar: CO, karbon sülfür, nitratlar, gürültü, stres

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Psikososyal risk etmenleri nelerdir, Karasek talep-kontrol modeli ve Siegrist çaba-ödül modeli neyi anlatır?

Kısa cevap: Psikososyal riskler işin tasarımından, örgütlenmesinden ve yönetiminden doğan, çalışanda stres yaratan etmenlerdir: aşırı iş yükü, düşük karar yetkisi, rol belirsizliği, destek eksikliği, taciz. Karasek'in talep-kontrol modelinde en zararlı iş, yüksek talep ile düşük kontrolün birleştiği “yüksek gerginlikli iş”tir. Siegrist'e göre stres, yüksek çabanın düşük ödülle karşılanmasından doğar.

Bir çağrı merkezinde ekranın köşesindeki bekleyen çağrı sayacı kırmızıya dönüyor. Temsilci görüşmenin süresini, molasının saatini, hatta söyleyeceği cümleleri bile kendisi seçemiyor.

ILO ve DSÖ'nün 1984'te yaptığı tanıma göre psikososyal etmenler, bir yanda işin içeriği, örgütlenmesi, yönetimi ve ortam koşulları, öbür yanda çalışanın yetkinliği ve gereksinimleri arasındaki etkileşimdir. Gürültü gibi bir cihazla ölçülemezler, ama tehlike sayılırlar: Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (md.8) tehlike kaynaklarını sayarken fizikselin, kimyasalın ve biyolojiğin yanına psikososyal etmenleri de koyar. İşyeri hekimi de çalışanların stres etmenlerinden korunması için araştırma yapmakla görevlidir (İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği md.9).

Psikososyal risk etmenleri: başlıca gruplar
GrupÖrnek
İş yükü ve tempoYetiştirilemeyen iş, makine ya da müşteri hızına bağlı tempo, sürekli kesinti
Kontrol ve katılımNasıl ve ne zaman çalışacağına karar verememek, kararlara katılamamak
RolRol belirsizliği (beklenti açık değil), rol çatışması (çelişen talimatlar)
İlişkiler ve destekAmir ve iş arkadaşı desteğinin azlığı, yalnız çalışma, taciz
Çalışma süresiUzun saatler, gece ve vardiya, öngörülemeyen çizelge
Güvence ve gelecekİş güvencesizliği, düşük ücret, yükselme olanağının yokluğu, örgütsel değişim

Talep-kontrol modeli (Karasek)

Robert Karasek 1979'da iki ekseni birleştirdi: işin talebi (iş yükü, hız, zaman baskısı) ve çalışanın kontrolü (karar serbestliği, becerisini kullanma). Belirleyici olan talebin tek başına büyüklüğü değildir. Yüksek talep, düşük kontrolle birleşince yüksek gerginlikli iş ortaya çıkar; kalp-damar hastalığı, depresyon ve kas-iskelet yakınmaları bu grupta artar. Yüksek talep yüksek kontrolle birleşirse iş “aktif” olur: zorlayıcıdır ama öğrenmeyi ve motivasyonu artırır. Johnson ve Hall 1988'de üçüncü ekseni ekledi: sosyal destek. Yüksek gerginliğe destek yokluğu da eklenirse en ağır tablo, “izole gerginlik” oluşur.

Zararlı olan çok çalışmak değil, çok çalışırken söz hakkı olmamaktır.Görsel: Sınav Defteri

Çaba-ödül dengesizliği modeli (Siegrist)

Johannes Siegrist 1996'da işe bir terazi gibi baktı: bir kefede harcanan çaba, öbüründe karşılığında gelen ödül. Ödül yalnız ücret değildir; saygınlık, iş güvencesi ve yükselme olanağı da ödüldür. Yüksek çaba düşük ödülle karşılanırsa süregen stres doğar. Modelin kişisel boyutu aşırı bağlanmadır: işten zihinsel olarak kopamayan, onay için kendini tüketen çalışanda risk daha yüksektir. İki model de anketle ölçülür (İş İçeriği Ölçeği, Çaba-Ödül Dengesizliği Ölçeği, Kopenhag Psikososyal Anketi). Bu ölçümler devamsızlık, işgücü devri ve şikâyet kayıtlarıyla birlikte değerlendirilir. Sağlık, eğitim, sosyal hizmet, çağrı merkezi ve ulaştırma bu risklerin en yoğun olduğu işlerdir.

Akılda kalsın: Karasek'in iki ekseni talep ve kontrol, Johnson-Hall'un eklediği destek; Siegrist'in terazisi çaba ve ödül, kişisel ağırlığı aşırı bağlanma. En kötü köşe hep aynıdır: çok iş, az söz hakkı, az destek.
Sınavda

Nasıl sorulurBir iş tarif edilip Karasek modelindeki yeri sorulur ya da model ile kavram eşleştirilir.

TuzakEn zararlı işi “yüksek talep, yüksek kontrol” sanmaktır; o aktif iştir. İkinci tuzak, ödül ve aşırı bağlanmayı Karasek'e mal etmektir; bunlar Siegrist'in kavramlarıdır. Üçüncü tuzak, sosyal desteği Karasek'in özgün iki ekseninden biri saymaktır; destek Johnson ve Hall'un eklemesidir.

⇄Bilgi eşleştirme model → temel kavram

?Soru çöz

Bir çağrı merkezinde temsilcilerin çağrı yükü çok yüksektir; görüşme süresi, mola saati ve kullanılacak cümleler yönetimce belirlenmiştir. Karasek'in talep-kontrol modeline göre bu iş hangi gruptadır?

✓ B. Talep yüksek, karar serbestliği düşüktür; bu birleşim yüksek gerginlikli iştir. A aktif işte talep yüksek ama kontrol de yüksektir; C pasif işte talep düşüktür; D düşük gerginlikte talep düşük, kontrol yüksektir.
HASTALIK · STRES VE TÜKENMİŞLİK

Stresin bedeni ve tükenmişliğin üç yüzü

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşe bağlı kas-iskelet hastalıkları nelerdir, risk etkenleri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşe bağlı kas-iskelet hastalıkları tekrarlayan hareket, kuvvet gerektiren iş, zorlayıcı ya da uzun süre sabit duruş, lokal basınç ve titreşimle gelişir. En sık olanları bel ve boyun-omuz ağrısı, tendinit ve tendon kılıfı iltihabı (De Quervain), epikondilit (tenis dirseği), bursit ve sinir sıkışmalarıdır. Listede fizik etkenler grubunda E-6 satırındadır.

İşe bağlı kas-iskelet hastalıkları: bel, tendinit, epikondilit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş stresi sağlığı nasıl etkiler, tükenmişlik sendromunun Maslach'a göre üç boyutu nedir?

Kısa cevap: Süregen iş stresi hipertansiyon ve koroner kalp hastalığı, kas-iskelet ağrıları, sindirim yakınmaları, kaygı, depresyon ve uyku bozukluğuyla ilişkilidir; sigara ve alkol kullanımını, kazaları ve devamsızlığı artırır. Tükenmişliğin Maslach'a göre üç boyutu vardır: duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı duygusunda azalma. DSÖ tükenmişliği hastalık değil, mesleki bir olgu olarak sınıflar.

Yoğun bakımda dokuz yıldır çalışan bir hemşire, eskiden adıyla seslendiği hastalardan artık “yedi numara” diye söz ettiğini fark ediyor. Sabahları işe gelmeden önce midesi kasılıyor.

Stres tepkisi kısa vadede yararlıdır: tehlike anında adrenalin ve kortizol yükselir, kalp hızlanır, kas kanlanır. Hans Selye bu tepkiyi genel uyum sendromu diye üç evrede anlattı: alarm, direnç ve tükenme. Sorun, uyarıcının hiç kesilmemesidir. İş stresi aylarca sürünce beden direnç evresinde kalır ve sonunda uyum kaynakları tükenir. Bunu izleyen yakınmalar kişiye özgü değil, işin örgütlenmesine bağlıdır.

Süregen iş stresinin sonuçları
AlanSonuç
BedenselHipertansiyon, koroner kalp hastalığı, kas-iskelet ağrıları (boyun, sırt), sindirim yakınmaları, bağışıklıkta zayıflama
RuhsalKaygı, depresyon, uyku bozukluğu, tükenmişlik
DavranışsalSigara, alkol ve madde kullanımında artış, dikkat hatası, iş kazası
ÖrgütselDevamsızlık, presenteizm (işte olup verimli olamama), işgücü devri, verim ve kalite düşüşü

Kalp-damar bağlantısını Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler sayfasında gördük. Japonca bir sözcük uç noktayı adlandırır: karoşi, aşırı çalışmaya bağlı ani ölüm. DSÖ ve ILO'nun 2021 ortak tahmini de haftada 55 saat ve üzeri çalışmanın inme ve iskemik kalp hastalığından ölüm riskini artırdığını gösterdi.

Tükenmişlik (Maslach)

Christina Maslach tükenmişliği özellikle insanlarla yoğun çalışılan işlerde (sağlık, eğitim, sosyal hizmet) uzun süren iş stresinin sonucu olarak tanımladı ve üç boyutla ölçtü (Maslach Tükenmişlik Envanteri):

  • Duygusal tükenme: çekirdek boyuttur; kişi duygusal kaynaklarının bittiğini, işe verecek bir şeyi kalmadığını hisseder.
  • Duyarsızlaşma: hizmet verdiği insanlara mesafeli, kayıtsız, hatta alaycı davranır; hastayı “yatak numarası” olarak görmek tipik örnektir.
  • Kişisel başarı duygusunda azalma: kendini işinde yetersiz ve etkisiz bulur.

DSÖ, ICD-11'de tükenmişliği tıbbi bir hastalık değil, “mesleki bir olgu” olarak sınıflar ve terimin yalnız iş bağlamında kullanılmasını ister. Bu onu depresyondan ayırır: tükenmişlik işe bağlıdır, depresyon yaşamın bütün alanlarına yayılır.

Önleme: önce kaynak

Önlem üç düzeyde kurulur. Birincil önlem kaynağa yönelir: iş yükünü ve personel sayısını düzenlemek, kontrol ve katılım vermek, rolleri netleştirmek, amir desteğini artırmak. İkincil önlem bireye yönelir: stresle baş etme, gevşeme ve zaman yönetimi eğitimi. Üçüncül önlem zarar oluştuktan sonradır: psikolojik danışmanlık, tedavi ve işe dönüş programı. Kontrol hiyerarşisinde olduğu gibi örgütsel önlem önce gelir. Yalnız bireysel eğitimle yetinmek, sorunu çalışanın “dayanıksızlığına” yüklemektir.

Akılda kalsın: Selye'nin sırası alarm → direnç → tükenme. Maslach'ın üç boyutu tükenme, duyarsızlaşma, başarı duygusunda azalma: önce enerji biter, sonra insanlara mesafe girer, en sonunda kişi kendine inanmaz. Önlemde de sıra vardır: işi düzelt, sonra kişiyi güçlendir.
Sınavda

Nasıl sorulurTükenmişliğin boyutlarından hangisi değildir ya da stresin sonuçları sorulur.

TuzakSiegrist'in “aşırı bağlanma” kavramını ya da “iş yükü artışı” gibi bir nedeni Maslach'ın boyutu saymaktır; boyutlar sonuçları anlatır. İkinci tuzak, tükenmişliği ICD-11'de bir hastalık tanısı sanmaktır; DSÖ onu mesleki olgu olarak sınıflar. Üçüncü tuzak, bireysel stres eğitimini birincil önlem saymaktır; birincil önlem işin kendisini düzenler.

↕Sıralama genel uyum sendromu

  1. Direnç: beden uyum sağlar, kortizol yüksek kalır
  2. Stres yaratan uyarıcıyla karşılaşma
  3. Tükenme: uyum kaynakları biter, hastalık belirir
  4. Alarm: adrenalin yükselir, kalp hızlanır

?Soru çöz

Maslach'a göre aşağıdakilerden hangisi tükenmişlik sendromunun boyutlarından biri değildir?

✓ D. Aşırı bağlanma, Siegrist'in çaba-ödül modelinin kişisel boyutudur; Maslach'ın boyutu değildir. A duygusal tükenme çekirdek boyuttur; B duyarsızlaşma insanlara mesafeli ve kayıtsız davranmaktır; C kişinin kendini işinde yetersiz bulmasıdır.
KAVRAM · MOBBİNG VE ŞİDDET

Psikolojik taciz (mobbing) ve işyerinde şiddet: sistematik yıpratma

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mobbing (psikolojik taciz) nedir, işyerinde şiddet nasıl önlenir?

Kısa cevap: Mobbing, bir çalışanı yıldırmak ya da işten uzaklaştırmak amacıyla sistematik ve sürekli biçimde uygulanan düşmanca davranışlardır. Leymann'ın ölçütüne göre davranışlar en az haftada bir kez ve en az altı ay sürer. Sıradan çatışmadan farkı süreklilik, sistematiklik ve güç dengesizliğidir. Türk Borçlar Kanunu md.417 işvereni psikolojik ve cinsel tacizi önlemekle yükümlü kılar.

Bir belediye biriminde uzman, toplantılara çağrılmadığını, e-postalarının yanıtsız kaldığını ve önüne aylardır yalnızca fotokopi işi konduğunu fark ediyor. Her olay tek başına küçük, toplamı ağır.

Kavramı 1980'lerde İsveç'te çalışan psikolog Heinz Leymann işyeri için tanımladı. Ona göre psikolojik taciz, bir ya da birkaç kişinin hedef seçtiği çalışana yönelik düşmanca ve etik dışı davranışlardır. Bu davranışlar en az haftada bir kez ve en az altı ay boyunca sürer. Leymann davranışları beş grupta topladı:

  • Kendini gösterme ve iletişimi engelleme: sözü kesilir, eleştiri yağar, konuşulmaz.
  • Sosyal ilişkilere saldırı: yok sayılır, yalıtılır, ayrı odaya alınır.
  • İtibara saldırı: dedikodu, alay, aşağılama.
  • Mesleki konuma saldırı: iş verilmez ya da anlamsız, yeteneğinin altında işler verilir.
  • Sağlığa saldırı: ağır işe zorlanır, tehdit edilir.

Psikolojik taciz amirden çalışana (dikey), eş düzeydekiler arasında (yatay) ya da çalışandan amire doğru olabilir. Onu sıradan bir anlaşmazlıktan ayıran dört özellik vardır: davranışlar sistematik, sürekli ve kasıtlıdır; taraflar arasında güç dengesizliği bulunur ve hedef kişi kendini savunamaz. Tek seferlik bir tartışma ya da karşılıklı gerilim mobbing değildir. Sağlık sonuçları ağırdır: kaygı, depresyon, uyku bozukluğu, psikosomatik yakınmalar ve travma sonrası stres belirtileri görülür.

Türkiye'de dayanak

Türk Borçlar Kanunu md.417'ye göre işveren, işçinin kişiliğini korumak ve özellikle işçilerin “psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları” için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Kamuda 2011/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi psikolojik tacizin önlenmesini düzenler. Başvuru için ALO 170 hattı kullanılır. Hukuki ayrıntılar İSG Mevzuatı serisindeki Temel hukuk ve iş hukuku sayfasında yer alır.

İşyerinde şiddet

Şiddet fiziksel saldırı kadar sözel tehdit ve hakareti de kapsar. İç şiddet çalışanlar arasında, dış şiddet müşteri, hasta ya da hasta yakınından gelir. Sağlık, güvenlik, gece açık perakende, para taşıma ve halkla yüz yüze kamu hizmetleri en riskli alanlardır. ILO'nun 190 sayılı Şiddet ve Taciz Sözleşmesi (2019) bu alandaki ilk uluslararası normdur. Sağlık kuruluşlarında çalışana yönelik şiddet “beyaz kod” ile bildirilir. Önleme risk değerlendirmesiyle başlar. Ardından açık bir sıfır tolerans politikası, ortam düzenlemesi (bekleme alanı, panik butonu, kamera, yalnız çalışmanın azaltılması), gerginliği yatıştırma eğitimi, kolay bildirim yolu ve mağdura psikolojik destek gelir.

Akılda kalsın: Mobbingin formülü sık + uzun + sistematik + güçsüz hedef: haftada en az bir, en az altı ay. Tek kavga mobbing değildir. Hekim için asıl ipucu, aynı birimden üst üste gelen uyku, kaygı ve psikosomatik yakınmalardır.
Sınavda

Nasıl sorulurMobbingi çatışmadan ayıran özellik ya da Leymann'ın süre ölçütü sorulur.

TuzakTarafların güç bakımından eşit olduğunu mobbingin özelliği saymaktır; mobbingde güç dengesizliği vardır. İkinci tuzak, süreyi bir ay ya da on iki ay sanmaktır; ölçüt en az altı aydır. Üçüncü tuzak, şiddeti yalnız fiziksel saldırı sanmaktır; sözel tehdit ve hakaret de şiddettir.

✎Boşluk doldurma mobbing ve şiddet

Leymann'ın ölçütünde düşmanca davranışlar en az haftada bir kez ve en az ay sürer. Türk Borçlar Kanunu'na göre işveren, işçilerin psikolojik ve tacize uğramaması için önlem alır. Sağlık kuruluşlarında çalışana yönelik şiddet kod ile bildirilir.

6 · cinsel · beyaz · 12 · sözel · mavi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi psikolojik tacizi (mobbing) işyerindeki sıradan bir çatışmadan ayıran özelliklerden biri değildir?

✓ A. Mobbingde taraflar denk değildir; hedef kişi kendini savunamayacak konumdadır. Denklik daha çok karşılıklı çatışmanın özelliğidir. B sistematiklik, C süreklilik (en az altı ay), D kasıt ve yalıtma mobbingi çatışmadan ayıran özelliklerdir.
SAĞLIK · VARDİYA VE GECE

Vardiyalı ve gece çalışması: biyolojik saat, uyku ve ileri dönüşlü vardiya

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMesleki kanserlerin özellikleri nelerdir, IARC grup 1, 2A, 2B ve 3 ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mesleki kanser maruziyetten genellikle 10–40 yıl sonra ortaya çıkar, görünüşüyle öteki kanserlerden ayırt edilemez ve tanısı meslek öyküsüne dayanır. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) maddeleri kanıt düzeyine göre sınıflar: grup 1 insanda kanserojen, 2A muhtemelen kanserojen, 2B olası kanserojen, 3 sınıflandırılamaz. Mesleki kanserler önlenebilir kanserlerdir.

Mesleki kanserin özellikleri ve IARC grupları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vardiyalı ve gece çalışması sağlığı nasıl etkiler, sağlık açısından en uygun vardiya düzeni hangisidir?

Kısa cevap: Gece çalışması vücudun 24 saatlik biyolojik saatini (sirkadiyen ritim) bozar. Uyku bozukluğu, yorgunluk, sindirim yakınmaları, kalp-damar ve metabolik hastalıklar, üreme sorunları ve kaza riski artar; IARC gece vardiyasını grup 2A'ya koyar. Sağlık açısından uygun düzen ileri dönüşlüdür (sabah → akşam → gece), gece blokları kısa, vardiyalar arası dinlenme en az 11 saattir.

Bir şişe dolum fabrikasında gece vardiyasının sonuna doğru, saat dörtte bant başındaki operatörün gözleri kapanıyor. Aynı saatte vücut ısısı da günün en düşük noktasında.

Beyinde bir “ana saat” (suprakiazmatik çekirdek) vardır; ışıkla ayarlanır ve uykuyu, vücut ısısını, hormonları yaklaşık 24 saatlik bir döngüde yönetir. Uyku hormonu melatonin karanlıkta salgılanır, ışık onu baskılar. Vücut ısısı ve dikkat sabaha karşı en düşük düzeydedir. Gece çalışan kişi bu saate karşı çalışır. Gündüz uykusu ise ışık, gürültü ve ev yaşamı yüzünden kısa ve bölünmüştür. Her gece biraz daha büyüyen bir uyku borcu birikir.

Sağlık etkileri

  • Uyku ve yorgunluk: uykusuzluk, gündüz uykululuğu, vardiya işi uyku bozukluğu. Hata ve kaza riski gece ve özellikle sabaha karşı artar.
  • Sindirim: düzensiz öğün ve gece yemeği dispepsi, gastrit, peptik ülser ve kabızlıkla ilişkilidir.
  • Kalp-damar ve metabolizma: hipertansiyon, koroner hastalık, şişmanlık ve tip 2 diyabet riski artar.
  • Üreme: adet düzensizliği, düşük ve erken doğumla ilişkili bulunmuştur.
  • Kanser: IARC gece vardiyasında çalışmayı grup 2A (muhtemelen kanserojen) sayar; Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler sayfasında gördük.
  • Sosyal yaşam: aile ve toplum saatinden kopma ruh sağlığını da yıpratır.

Yaş ilerledikçe (özellikle 45–50 yaş üstü) ve sabahçıl kişilerde uyum güçleşir. İnsülinle tedavi edilen diyabet, epilepsi, ağır kalp hastalığı, aktif peptik ülser ve ağır ruhsal hastalık, gece çalışmasında hekimin özellikle değerlendirdiği durumlardır. İşyeri hekimi gece postaları dahil bütün çalışanların sağlık gözetimini yapar (İH-DSP Yön. md.9).

Vardiya düzeni: mevzuat ve öneri
Konu4857 md.69Sağlık açısından öneri
Gece süresiEn geç 20.00'de başlar, en erken 06.00'da biter, en çok 11 saatGece vardiyası mümkünse kısa tutulur
Gece çalışmasıEn çok 7,5 saat (turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti, petrol aramada yazılı onayla aşılabilir)Ağır ve dikkat isteyen iş geceye bırakılmaz
DönüşBir hafta gece çalışan sonraki hafta gündüz çalışır (iki haftalık nöbetleşme de olur)İleri dönüş (sabah → akşam → gece), arka arkaya 2–3 gece
DinlenmePosta değişiminde kesintisiz en az 11 saatGece bloğundan sonra en az iki gün dinlenme

Neden ileri dönüş?

İç saat 24 saatten biraz uzun çalışır. Bu yüzden saati ileri almak, yani uyku zamanını geciktirmek, öne çekmekten kolaydır; yorgun bir gece sonrası sabaha geç yatmak, erken kalkmaktan kolay gelir. Sabah, akşam, gece sırasıyla dönen vardiya bu yüzden saat yönünde ya da ileri dönüşlüdür. Kısa gece blokları uyku borcunun birikmesini önler. Düzenli ve önceden bilinen çizelge, hafif bir gece öğünü ve karanlık-sessiz bir uyku odası da öneriler arasındadır. Hukuki kurallar İSG Mevzuatı serisindeki Çalışma süreleri ve izinler sayfasında anlatıldı.

Akılda kalsın: Vardiyada iki 11 ve bir 7,5 vardır: gece en çok 11 saat sürer, posta değişiminde en az 11 saat dinlenilir, gece çalışması en çok 7,5 saat olur. Vardiya güneş gibi döner: sabah → akşam → gece, ileri doğru.
Sınavda

Nasıl sorulurVardiya düzeni önerilerinden hangisinin yanlış olduğu, gece çalışmasının sağlık etkileri ya da gece süresi sorulur.

TuzakGeri dönüşlü düzeni (gece → akşam → sabah) doğru saymaktır; öneri ileri dönüştür. İkinci tuzak, uzun gece bloklarını “uyum kolaylaşır” diye önermektir; uyku borcu birikir. Üçüncü tuzak, gece çalışması sınırını 8 saat sanmaktır; 7,5 saattir.

↕Sıralama ileri dönüşlü vardiya

  1. Gece vardiyası (22.00–06.00)
  2. Sabah vardiyası (06.00–14.00)
  3. En az iki gün dinlenme
  4. Akşam vardiyası (14.00–22.00)

?Soru çöz

Vardiyalı çalışmanın sağlık etkilerini azaltmaya yönelik aşağıdaki önerilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Önerilen düzen ileri dönüştür (sabah → akşam → gece); iç saat geriye kaydırmaya zor uyar. A kısa gece blokları uyku borcunu sınırlar; B 11 saatlik dinlenme 4857 md.69'dadır; D gece çalışması sınırı 7,5 saattir, 8 değil.
SAĞLIK · GEBE VE EMZİREN

Gebe ve emziren çalışan: teratojenler, kritik dönem ve uygun iş

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi mesleki etkenler böbreğe ve üreme sağlığına zarar verir, DBCP ve anestezik gazların etkisi nedir?Bağlantılı konudan (Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Böbreği en çok kadmiyum (proksimal borucuk hasarı, idrarda küçük moleküllü protein), kurşun (kronik böbrek hastalığı, gut, tansiyon) ve inorganik cıva bozar; arsin akut böbrek yetmezliği yapar. Üremede erkekte DBCP (sperm yokluğu), kurşun, ısı ve radyasyon; kadında kurşun, anestezik gazlar ve kanser ilaçları düşük ve doğum sorunlarıyla ilişkilidir.

Böbrek ve üreme: kadmiyum, kurşun, DBCP, anestezik gazlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gebe ve emziren çalışan hangi işyeri etkenlerinden korunmalıdır, gebe çalışan için işveren ve hekim ne yapar?

Kısa cevap: Gebe çalışan; kurşun, cıva, anestezik gazlar, kanser ilaçları gibi teratojenlerden (fetüste yapı bozukluğu yapan etkenlerden), iyonlaştırıcı radyasyondan, kızamıkçık gibi enfeksiyonlardan, ağır yükten, uzun süre ayakta kalmaktan ve gece çalışmasından korunur. Risk varsa işveren önce çalışma koşullarını ya da saatlerini değiştirir, olmazsa başka işe aktarır. Gebe çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz.

Bir boya hattında çalışan genç kadın revire gelip gebe olduğunu söylüyor; testi bir hafta önce yapmış. Hekimin ilk sorusu, son iki ayda hangi çözücülerle çalıştığı.

Gebelikte iki canlı korunur: anne ve fetüs. Organların oluştuğu dönem (organogenez) yaklaşık 3. ile 8. haftalar arasıdır ve fetüs bu dönemde teratojenlere en duyarlıdır. Çoğu kadın bu dönemde gebeliğini henüz bilmez. Bu yüzden doğurganlık çağındaki kadınların çalıştığı işlerde riskin önceden azaltılması ve gebeliğin erken bildirilmesi önemlidir. Gebe ve Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği (md.6) de çalışanın gebeliğini işverene bildirmesini ister.

Gebelikte başlıca mesleki riskler
TürEtkenOlası etki
KimyasalKurşun, organik cıva, karbon monoksit, bazı organik çözücüler, anestezik gazlar, kanser ilaçlarıDüşük, doğumsal anomali, gelişme geriliği
Fizikselİyonlaştırıcı radyasyon, ağır yük, uzun süre ayakta kalma, aşırı sıcak, titreşim, yüksek basınç (dalış)Düşük, erken doğum, anomali
BiyolojikKızamıkçık (rubella), toksoplazma, sitomegalovirüs, parvovirüs B19, suçiçeğiDoğumsal enfeksiyon, anomali
Çalışma düzeniGece ve uzun saatler, yoğun stresErken doğum, düşük doğum ağırlığı

Gebelik ilerledikçe ağırlık merkezi öne kayar, eklem bağları gevşer, denge bozulur; düşme ve bel zorlanması riski artar. Bu yüzden yüksekte çalışma, merdivende çalışma ve ağır yük kaldırma gebeliğin sonuna doğru özellikle sakıncalıdır. Kurşunun, anestezik gazların ve kanser ilaçlarının üreme etkilerini Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler sayfasında gördük. Emziren çalışanda kurşun, cıva ve bazı çözücüler süte geçebilir.

Değerlendirme ve uyum

İşveren gebe ya da emziren çalışan için kimyasal, fiziksel, biyolojik etkenleri ve çalışma süreçlerini değerlendirir. Bu değerlendirmede çalışanı etkileyen psikososyal ve tıbbi etmenler de hesaba katılır (md.6). Risk saptanırsa önlem bir sıra izler (md.7). Önce çalışma koşulları ve saatleri geçici olarak değiştirilir. Bu olmazsa çalışan başka bir işe aktarılır. Sağlık raporu gerektiriyorsa daha hafif bir işte çalıştırılır ve ücretinden kesinti yapılmaz. Hiçbiri mümkün değilse çalışan isteğine bağlı olarak ücretsiz izinli sayılır. Gebe ya da emziren çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz (md.9). Gebeliği raporla saptanınca doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz, yeni doğum yapmış çalışan ise doğumdan sonra 1 yıl gece çalıştırılamaz (md.8). Gebe çalışana periyodik kontrolleri için ücretli izin verilir (md.11). Emziren çalışanın doğum izni bitip işe başlamadan önce çalışmasına engel bir durum olmadığı raporla belirlenir (md.12). Periyodik muayenenin gebede en geç altı ayda bir yapıldığını İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında gördük. Emzirme odası, kreş ve izin süreleri İSG Mevzuatı serisindeki Özel politika gerektiren gruplar sayfasındadır.

Akılda kalsın: Kritik pencere 3–8. hafta ve kadın çoğu kez henüz bilmez; önlem gebelik haberini beklemez. Gebe çalışanda sıra: koşulu değiştir → başka işe al → hafif iş (ücret kesilmez) → isteğe bağlı ücretsiz izin. Sayılar: 7,5 saat, doğumdan sonra 1 yıl gece yok, muayene en geç 6 ayda bir.
Sınavda

Nasıl sorulurGebe çalışan için işverenin yükümlülükleri öncüllü kalıpla ya da teratojen örnekleri sorulur.

TuzakHafif işe aktarılan gebenin ücretinin düşürülebileceğini sanmaktır; kesinti yapılmaz. İkinci tuzak, ilk önlemi doğrudan ücretsiz izin sanmaktır; o son çaredir ve çalışanın isteğine bağlıdır. Üçüncü tuzak, gece yasağını doğumdan sonra altı ay sanmaktır; yasak bir yıldır.

✎Boşluk doldurma gebe ve emziren çalışan

Organların oluştuğu ve teratojenlere en duyarlı dönem gebeliğin yaklaşık 3. ile . haftaları arasıdır. Gebe ya da emziren çalışan günde saatten fazla çalıştırılamaz. Yeni doğum yapmış çalışan doğumu izleyen yıl boyunca gece çalıştırılamaz.

8 · 7,5 · 1 · 12 · 11 · 6

?Soru çöz

Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Değerlendirme gebe çalışan için risk ortaya koyarsa işveren önce çalışma koşullarını ya da saatlerini geçici olarak değiştirir.
II. Sağlık raporuyla daha hafif işe verilen gebe çalışanın ücretinde yeni işe göre indirim yapılabilir.
III. Gebe çalışana periyodik kontrolleri için ücretli izin verilir.

✓ D. Önlem sırası koşul ve saat değişikliğiyle başlar (I) ve periyodik kontrol için ücretli izin verilir (III). II yanlıştır: hafif işe aktarılan gebe çalışanın ücretinden kesinti yapılmaz. A III'ü atlar; B ve C ücret kesintisini doğru sayar.
SAĞLIK · ÖZEL RİSK GRUPLARI

Genç, yaşlı, engelli ve kronik hastalığı olan çalışan: aynı iş, farklı beden

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşe uygunluk raporu nedir, kısıtlamalı uygunluk ne demektir?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uygun işe yerleştirme, çalışanın sağlık durumunu işin gerektirdikleriyle karşılaştırıp onu sağlığını bozmayacak bir işe yerleştirmektir. Hekimin kararı genellikle dört biçimde çıkar: uygun, kısıtlamayla uygun, geçici olarak uygun değil ve uygun değil. Amaç adayı elemek değil, işi kişiye ya da kişiyi uygun işe uydurmaktır.

Uygun işe yerleştirme ve işe dönüş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Genç işçi kaç yaşındadır, genç, yaşlı, engelli ve kronik hastalığı olan çalışanın sağlık gözetiminde nelere dikkat edilir?

Kısa cevap: Genç işçi 15 yaşını tamamlamış, 18 yaşını tamamlamamış kişidir; çocuk işçi 14 yaşını bitirmiş, 15'ini doldurmamış ve temel eğitimini tamamlamış kişidir. Genç bedeni büyümekte, deneyimi azdır; gece, gürültülü ve aşırı sıcak-soğuk işlerde çalıştırılmaz. Yaşlanan çalışanda gece ve sıcağa uyum azalır. Engelli ve kronik hastalığı olan çalışan uygun işe yerleştirilir.

Aynı lojistik deposunda üç kişi aynı rafı dolduruyor: 17 yaşındaki stajyer, 58 yaşındaki forklift operatörü ve insülin kullanan diyabetli bir sevkiyat görevlisi. Risk değerlendirmesi üçü için aynı sonucu vermez.

İşyeri hekimi “özel politika gerektiren grupları” yakın takibe ve korumaya alır, risk değerlendirmesinde özel olarak dikkate alır (İH-DSP Yön. md.9). Yönetmelik bu grupları sayar: gebe ya da emziren kadınlar, 18 yaşından küçükler, meslek hastalığı tanısı ya da ön tanısı olanlar, kronik hastalığı olanlar, yaşlılar, malul ve engelliler, alkol, ilaç ya da uyuşturucu bağımlılığı olanlar, birden fazla iş kazası geçirmiş olanlar. Bu grupların uygun işe yerleştirme muayenesini İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında gördük.

Özel risk grupları: neden özel, hekim neye bakar?
GrupNeden özel?Hekimin odağı
Genç (15–18)Kemik-kas ve hormon gelişimi sürer, risk algısı ve deneyim azdır, ilk aylarda kaza sıkYasak işler, muayene en geç 6 ayda bir, iş başı eğitimi
Yaşlanan çalışanAerobik kapasite, kas gücü, yakın görme ve işitme azalır; ısıya ve gece vardiyasına uyum güçleşirİş yeteneğinin izlenmesi, gece ve sıcak işte uyarlama
Engelliİşin ve ortamın kişiye uymaması asıl engeldirYeteneğe göre iş, erişilebilirlik, tahliyede refakat
Kronik hastalığı olanHastalık işten, iş hastalıktan etkilenirDiyabette hipoglisemi, epilepside nöbet, kalpte ağır iş ve sıcak
GöçmenDil engeli, eğitim eksikliği, tehlikeli ve kayıt dışı işlerde yoğunlaşmaEğitim ve uyarıların anlayacağı dilde verilmesi

Genç ve çocuk işçi

Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (md.4) iki grubu ayırır: çocuk işçi 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve temel eğitimini tamamlamıştır; genç işçi 15 yaşını tamamlamış, 18 yaşını tamamlamamıştır. Bu yaştakiler gece döneminde, gürültü ya da titreşimin yüksek olduğu ortamlarda, aşırı sıcak ya da soğuk işlerde, radyasyona ve zararlı maddelere maruz kalınan işlerde ve parça başı ücretli işlerde çalıştırılamaz (md.5). Günlük çalışma 24 saatte kesintisiz 14 saat dinlenme bırakacak biçimde düzenlenir (md.6). Gelişen akciğer, kemik ve sinir sistemi tozlara, çözücülere ve kurşuna daha duyarlıdır. Deneyimsizlik de kazanın en büyük nedenidir. Yasak işlerin ve çalışma sürelerinin listesi İSG Mevzuatı serisindeki Özel politika gerektiren gruplar sayfasındadır.

Yaşlanan çalışan

Yaşla bazı işlevler azalırken deneyim, yargı ve güvenilirlik artar. Yaşlanan çalışanda kaza daha seyrek ama daha ağır olur, iyileşme uzar. Finlandiya'da geliştirilen İş Yeteneği İndeksi kişinin işinin taleplerini sağlığı ve kapasitesiyle karşılaştırarak izlemeye yarar. Uyarlamalar basittir: iyi aydınlatma, ağır yükte mekanik yardım, gece ve sıcak işte azaltma, esnek mola.

Akılda kalsın: Yaş çizgileri: 14–15 çocuk işçi, 15–18 genç işçi. Genç için üç yasak çağrışımı: gece, gürültü, aşırı sıcak-soğuk. Özel grupta hekimin sorusu hep aynıdır: “Bu iş bu bedene uyuyor mu?” Önce iş uyarlanır, sonra kişi başka işe alınır.
Sınavda

Nasıl sorulurGenç işçi ya da çocuk işçi tanımındaki yaş aralığı ve özel politika gerektiren gruplar sorulur.

TuzakGenç işçiyi 14–15 yaş sanmaktır; o çocuk işçidir. İkinci tuzak, “16 yaşını doldurmuş” ifadesini genç işçi tanımı sanmaktır; o yalnız bazı işlerin ek listesidir. Üçüncü tuzak, yüksek ücretli çalışan gibi bir grubu özel politika grubu saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme grup → sağlık önceliği

?Soru çöz

Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'e göre “genç işçi” aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Yönetmelik genç işçiyi 15 yaşını tamamlamış, 18'ini tamamlamamış kişi diye tanımlar. B çocuk işçinin tanımıdır; C yalnız bazı işlerin izin verildiği ek listedeki yaş grubudur; D yönetmelikte yoktur, 18 yaşını dolduran yetişkin işçidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşısız bir sağlık çalışanında, kaynağı enfekte olan kanlı iğne batmasından sonra bulaş riski en yüksek olan etken hangisidir?

✓ B. Hepatit B kanda çok yüksek miktarda bulunur; enfekte kaynaktan bulaş riski %6–30'dur. A HIV'de risk yaklaşık %0,3'tür, en düşüğüdür; C hepatit C'de yaklaşık %1,8'dir; D tüberküloz iğneyle değil, solunumla bulaşır.Kaynak: Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler · Sağlık çalışanında enfeksiyon: iğne batması, hepatit, HIV, TB

?Soru 2

Karpal tünel sendromuyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Yakınmalar özellikle geceleri artar.
II. Uyuşma en belirgin olarak küçük parmakta görülür.
III. Meslek hastalığı listesine göre kesin tanıda elektrodiyagnostik yöntemlerden yararlanılır.

✓ D. Uyuşma geceleri artar (I) ve liste sinir felçlerinde kesin tanı için elektrodiyagnostik ister (III). II yanlıştır: küçük parmak ulnar sinirin alanıdır ve karpal tünelde korunur. A, B ve C II'yi doğru sayarak karpal tüneli dirsekteki kübital tünelle karıştırır.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Karpal tünel ve kübital tünel sendromu

?Soru 3

Mesleki etkenler ile kalp-damar etkileri arasındaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Nitrogliserinde ani ölüm maruziyet sırasında değil, hafta sonu kesildikten 1–2 gün sonra damar büzülmesiyle olur. A karbon sülfürün koroner etkisidir; B halojenli hidrokarbonların kalbi adrenaline duyarlılaştırmasıdır; C CO'nun oksijen taşınmasını bozmasının kalpteki sonucudur.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Kalp-damar: CO, karbon sülfür, nitratlar, gürültü, stres

?Soru 4

Basınç değişikliğine bağlı hastalıklarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. İrtifada oksijen yüzdesi değişmez; hava basıncı düştüğü için kana geçen oksijen azalır. A doğrudur: kabarcık çözünmüş azottan oluşur; B vurgunun tedavisidir; D listedeki geç zarardır (kemik nekrozu, yükümlülük 10 yıl). C'yi doğru sandıran, “havada oksijen az” sezgisidir; azalan oran değil kısmi basınçtır.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Basınç: vurgun, barotravma, yükseklik hastalığı

?Soru 5

Gürültüye bağlı işitme kaybıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Genellikle iki taraflı ve simetriktir.
II. Gürültüye maruziyet sona erdikten sonra da ilerlemeye devam eder.
III. Odyogramdaki ilk bulgu çoğunlukla 4000 Hz çevresindeki çentiktir.

✓ C. Kayıp iki kulakta simetrik gelişir (I) ve ilk iz 4000 Hz'deki V çentiğidir (III). II yanlıştır: liste kaybı “maruz kalma sona erdikten sonra ilerlemeyen” diye tanımlar. A III'ü atlar; B ve D, ilerlemenin süreceğini sanıp kaybı yaşa bağlı ya da başka nedenli kayıpla karıştırır.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Gürültüye bağlı işitme kaybı ve 4000 Hz çentiği

?Soru 6

Akü fabrikasında yıllardır çalışan bir işçide tansiyon yüksekliği, kanda ürik asit artışı ve gut atakları, böbrek işlevlerinde azalma ve sperm sayısında düşme saptanıyor. Bu tabloyu en iyi açıklayan etken hangisidir?

✓ B. Akü işi kurşun maruziyetidir; kurşun kronik böbrek hastalığı, kurşun gutu ve tansiyon yapar, sperm sayısını da azaltır. A DBCP sperm yokluğu yapar ama pestisit üretimine özgüdür, böbrek-gut tablosu yapmaz; C karbon sülfür viskon ipek işinde damar sertliği yapar; D anestezik gaz riski ameliyathane personelinindir.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Böbrek ve üreme: kadmiyum, kurşun, DBCP, anestezik gazlar

?Soru 7

İşe girişte 32 yaşında olan bir çalışanın sol kulak 4000 Hz eşiği 15 dB HL ölçülmüştür. Çalışan 54 yaşındayken aynı frekansta eşik 50 dB HL bulunuyor. Meslek hastalıkları listesindeki yaş payı kuralı uygulanırsa gürültüye bağlanabilecek eşik artışı kaç dB'dir?

✓ A. Toplam artış 50 − 15 = 35 dB; yaş payı yalnız 40'tan sonraki 14 yıl için (54 − 40) × 0,5 = 7 dB; 35 − 7 = 28 dB. B payı işe girişten (32 yaş) başlatır: 22 × 0,5 = 11 düşer. C yaş payını hiç düşmez. D işe giriş eşiğini yok sayıp 50 − 7 alır.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Odyogram okuma, yaş payı ve işitme koruma programı

?Soru 8

Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Grup 4'ün tanımında etkili korunma ve tedavi yöntemi bulunmaz; “genellikle tedavisi var” ifadesi grup 3'e aittir. A md.15'teki ön bildirim süresidir; B md.10'daki maliyet kuralıdır; C md.13'teki 40 yıllık özel saklama süresidir.Kaynak: Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler · Biyolojik etkenler: 4 risk grubu ve işverenin yükümlülükleri

?Soru 9

Mesleki kanserlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Mesleki kanserin latent dönemi genellikle 10–40 yıldır; birkaç ay değil. A doğrudur: tanıyı görünüm değil meslek öyküsü koydurur; B asbest ile sigaranın sinerjisidir; D önlenebilirlik ilkesidir. C'yi doğru sandıran, akut zehirlenmelerin hızını kansere taşımaktır.Kaynak: Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler · Mesleki kanserin özellikleri ve IARC grupları

?Soru 10

Düşük yapan hayvanlara eldivensiz müdahale eden ve çiğ süt tüketen bir veteriner hekimde akşamları yükselen ateş, gece terlemesi ve eklem-bel ağrısı gelişiyor. En olası tanı hangisidir?

✓ C. Düşük atığı ve çiğ süt brusellozun başlıca kaynaklarıdır; dalgalı ateş, terleme ve eklem-bel ağrısı tipik tablodur. A şarbonun mesleki biçimi siyah kabuklu deri yarasıdır; B leptospiroz kemirgen idrarlı suyla bulaşır; D kuduz ısırıkla bulaşır ve sinir sistemi tablosu yapar.Kaynak: Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler · Zoonozlar: bruselloz, şarbon, leptospiroz, KKKA, kuduz
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →