İlkyardım ve sağlığın geliştirilmesi: ilkyardım örgütlenmesi, sağlığı geliştirme ve beslenme

İşyerinde ilkyardım sisteminin nasıl kurulduğunu, sağlığı geliştirme programlarının nasıl planlanıp değerlendirildiğini ve çalışanın beslenme gereksinimini öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MEVZUAT · İLKYARDIM YÖN. md.19

İşyerinde ilkyardım örgütlenmesi: ilkyardımcı sayısı, belge ve acil müdahale planı

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşyeri hekiminin ve diğer sağlık personelinin görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşyeri hekiminin görevleri İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik'in 9. maddesinde beş grupta toplanır: rehberlik, risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi, eğitim-bilgilendirme-kayıt ve işbirliği. Diğer sağlık personeli (DSP) hekimle birlikte çalışır; öykü alır, muayenede yardım eder, kayıt tutar, ama muayene edip rapor düzenlemez.

İşyeri hekimi ve DSP'nin sağlık görevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İşyerinde kaç çalışana bir ilkyardımcı bulundurulur, ilkyardımcı belgesi kaç yıl geçerlidir?

Kısa cevap: İlkyardım Yönetmeliği md.19'a göre işveren az tehlikeli işyerinde her 20 çalışan için, tehlikelide her 15, çok tehlikelide her 10 çalışana kadar bir ilkyardımcı bulundurur; sonuç yukarı yuvarlanır. İlkyardım eğitimi 16 saattir, teorik ve uygulamalı sınavın her birinden 85 puan gerekir. İlkyardımcı belgesi 3 yıl geçerlidir; süre bitmeden önceki 3 ayda güncelleme eğitimi alınır.

Bir lojistik deposunda forklift çatalından düşen koli bir çalışanın ayağına çarpıyor. Herkes birbirine bakıyor: ilkyardım çantası nerede, belgesi olan kim, ambulans hangi kapıdan girecek?

İlkyardım, Yönetmeliğin tanımıyla (md.4), ani hastalık ya da yaralanmada kişinin hayatını korumak, durumunun kötüleşmesini önlemek ve iyileşmesine destek olmak için olay yerindeki mevcut imkânlarla yapılan hızlı ve etkili müdahaledir. İlaçla tedavi ve tıbbi girişim ilkyardım değildir. İlkyardımcı, Sağlık Bakanlığının standartlarına uygun eğitimi alıp belge sahibi olan kişidir; iyi niyetli ama belgesiz bir çalışan sayıya girmez.

Yükümlülük üç metinde birleşir. 6331 md.11 işverene ilk yardım konusunda eğitimli, yeterli sayıda çalışanı görevlendirme ve işyeri dışındaki kuruluşlarla (112, itfaiye, hastane) irtibatı kurma ödevi verir. Acil Durumlar Yönetmeliği md.11 ilk yardım ekibini dört acil durum ekibinden biri sayar ve sayıyı İlkyardım Yönetmeliği'ne bırakır. İşyeri hekimi de ilkyardım ve acil müdahale hizmetlerinin örgütlenmesini ve personelin eğitimini yürütür (İH-DSP Yön. md.9). DSP'nin bu işi hekimle birlikte yürüttüğünü İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında gördük.

İlkyardımcı sayısı (İlkyardım Yön. md.19)
Tehlike sınıfıKuralÖrnek: 31 çalışan
Az tehlikeliher 20 çalışan için 131 ÷ 20 = 1,55 → 2
Tehlikeliher 15 çalışana kadar 131 ÷ 15 = 2,07 → 3
Çok tehlikeliher 10 çalışana kadar 131 ÷ 10 = 3,1 → 4
İlkyardımcı = çalışan ÷ 20, 15 ya da 10, yukarı yuvarlaSınır sayısının kendisi tam sayı verir: tehlikeli sınıfta 15 çalışana 1, 16 çalışana 2 ilkyardımcı.

Bu dizi destek elemanının 30/40/50 dizisiyle sık karıştırılır; iki hesap yan yana İSG Mevzuatı serisindeki Risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı sayfasında işlenir. Acil Durumlar Yönetmeliği md.11/8 bir şey daha ister: destek elemanları ve yedekleri belirlenirken vardiya düzeni dikkate alınır. Gece vardiyasında belgeli kimse yoksa toplam sayı tutsa bile örgütlenme eksiktir.

Çözümlü örnek (sınav tipi)

Tehlikeli sınıftaki 61 çalışanlı bir matbaa iki vardiyayla çalışıyor: gündüz 41, gece 20 kişi. En az kaç ilkyardımcı gerekir, vardiyalara nasıl dağıtılır?

  1. Toplam: 61 ÷ 15 = 4,07 → 5 ilkyardımcı.
  2. Gündüz: 41 ÷ 15 = 2,7 → 3; gece: 20 ÷ 15 = 1,3 → 2.

Cevap: en az 5 ilkyardımcı; gündüz 3, gece 2 kişi olacak biçimde planlanır.

Belge, oda ve plan

İlkyardımcı olacak kişi en az ilkokul mezunudur (md.22). Eğitim 16 saattir (md.20) ve tamamına devam zorunludur. Teorik ve uygulamalı sınavların her birinden 100 üzerinden 85 alınır; teoriden kalan uygulamaya giremez. Belge 3 yıl geçerlidir; bitiminden önceki 3 ay içinde, ilk eğitimin yarısı kadar süren güncelleme eğitimi alınmazsa belge geçersiz olur (md.21, 23).

İSGB kurulan işyerinde en az 12 m² ilkyardım ve acil müdahale odası bulunur ve çalışanı en yakın sağlık birimine ulaştıracak araç hazır tutulur (İSG Hizmetleri Yön. md.10). İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği (Ek-1) ilkyardım malzemesinin kolay erişilir ve işaretli olmasını, acil telefon numaralarının görünür yerde durmasını ister. Bunları birbirine bağlayan belge acil müdahale planıdır: kim müdahale eder, kim 112'yi arar, ambulans hangi kapıdan girer, uzak sahada ilk saat nasıl yönetilir.

Akılda kalsın: Tehlike arttıkça ilkyardımcının baktığı kişi azalır: 20 → 15 → 10. Destek elemanında aynı yön, büyük sayılar: 50 → 40 → 30. Belgenin sayıları 16 saat, 85 puan, 3 yıl, son 3 ay.
Sınavda

Nasıl sorulurÇalışan sayısı ve tehlike sınıfı verilip en az ilkyardımcı sayısı sorulur.

Tuzakİlkyardımcı dizisi yerine destek elemanının 30/40/50 dizisiyle bölmektir. İkinci tuzak, sonucu aşağı yuvarlamaktır; 31 çalışanlı çok tehlikeli işyerinde 3 değil 4 ilkyardımcı gerekir. Üçüncü tuzak, belge süresini eğitmen belgesinin 5 yılıyla karıştırmaktır; ilkyardımcı belgesi 3 yıldır.

✎Boşluk doldurma ilkyardımcı belgesi

İlkyardım eğitimi saattir. Başarılı sayılmak için teorik ve uygulamalı sınavların her birinden 100 üzerinden puan alınır. İlkyardımcı belgesi yıl geçerlidir.

16 · 85 · 3 · 8 · 70 · 5

?Soru çöz

İlkyardım Yönetmeliği'ne göre 46 çalışanı olan, çok tehlikeli sınıftaki bir işyerinde en az kaç ilkyardımcı bulundurulmalıdır?

✓ C. Çok tehlikelide her 10 çalışana kadar bir ilkyardımcı gerekir: 46 ÷ 10 = 4,6, yukarı yuvarlanınca 5. A az tehlikeli sınıfın 20'lik dizisiyle (46 ÷ 20 → 3) bulunur; B tehlikeli sınıfın 15'lik dizisidir (46 ÷ 15 → 4); D destek elemanının 30'luk dizisidir (46 ÷ 30 → 2).
KAVRAM · İLKYARDIM

Koruma, bildirme, kurtarma: olay yerinde ilk dakikalar

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarbonmonoksit zehirlenmesi nasıl olur, hidrojen sülfür ve siyanür neden bu kadar tehlikeli?Bağlantılı konudan (Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zehirli gazlar üç yolla öldürür. Karbonmonoksit hemoglobine bağlanıp oksijenin taşınmasını engeller; siyanür ve hidrojen sülfür hücrenin oksijeni kullanmasını durdurur; azot ve metan gibi basit boğucular ise havadaki oksijenin yerini alır. İrritan gazlarda belirleyici olan suda çözünürlüktür: çok çözünenler hemen yakar, az çözünenler saatler sonra akciğer ödemi yapar.

Gazlar: CO, H₂S, siyanür, irritan ve boğucular

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlkyardımın temel uygulamaları nelerdir, olay yerinde ilkyardımcı önce ne yapar?

Kısa cevap: İlkyardımın temel uygulamaları koruma, bildirme ve kurtarmadır (KBK). Koruma olay yerinin güvenliğini sağlamaktır: ilkyardımcı önce kendini, sonra kazazedeyi ve çevreyi tehlikeden korur. Bildirme 112'ye açık ve eksiksiz bilgi vermektir. Kurtarma kazazedeye yerinde ve hızla müdahaledir. Hayat kurtarma zincirinin ilk iki halkası, yani 112'ye haber ve temel yaşam desteği, ilkyardımcıya aittir.

Bir arıtma tesisinde rögardan inen çalışan aşağıda yığılıp kalıyor. Arkadaşı onu çekip çıkarmak için hemen merdivene yöneliyor. İş sağlığı kayıtlarındaki ölümlerin bir kısmı tam bu adımda olur.

İlkyardımcının ilk görevi kahramanlık değil, durup bakmaktır. Rögar, silo, tank gibi kapalı alanlarda hidrojen sülfür ya da oksijen yetersizliği, bayılan çalışanı kurtarmaya inen ikinci, üçüncü kişiyi de düşürür. Bu gazları Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında gördük. Elektrik çarpmasında akım kesilmeden kazazedeye dokunulmaz. Trafikte ve yangında da önce ortam güvenli hale getirilir. Ölü bir ilkyardımcı kimseyi kurtaramaz.

Önce ortam, sonra telefon, sonra kazazede. Zincirin ilk iki halkası olay yerindeki kişinin elindedir.Görsel: Sınav Defteri

Bildirme: 112'ye ne söylenir?

Arayan kişi sakin ve açık konuşur. Söylenecekler: tam adres ve tarif, olayın ne olduğu (düşme, elektrik, zehirlenme), kazazede sayısı ve her birinin durumu (bilinç, solunum, kanama), yapılan müdahale ve geri dönüş için telefon numarası. Telefonu görevli kapatmadan kapatmaz. Büyük bir sanayi sitesinde ambulansı ana kapıda karşılayacak birinin görevlendirilmesi dakikalar kazandırır; bunu acil müdahale planı önceden belirler.

Kurtarma: öncelik sırası

Kazazedeye yaklaşınca önce bilinç kontrol edilir: seslenilir, omzuna hafifçe dokunulur. Ardından hava yolu açılır ve solunum değerlendirilir. Solunum ya da dolaşım durmuşsa, ağır kanama varsa öncelik budur; kırık ya da yanık bekleyebilir. Kazazede gereksiz yere hareket ettirilmez, çünkü omurga yaralanması olabilir. Yangın, gaz ya da göçük gibi bir tehlike varsa acil taşıma teknikleriyle uzaklaştırılır. Yanında kalınır, sıcak tutulur ve durumu sürekli izlenir. Bilinci kapalı birine ağızdan bir şey verilmez. Çok kazazedeli olayda ilkyardımcı önce en çok yardım bekleyeni değil, müdahaleyle kurtarılabilecek olanı seçer; bu ayırma işine triyaj denir.

İlkyardımcı neyi yapmaz?

Tanı koymaz, ilaç vermez, iğne yapmaz, çıkığı yerine oturtmaz, yarayı dikmez. Saplanmış cismi çıkarmaz; sabitleyerek hastaneye ulaştırır. Bunlar tıbbi girişimdir ve ilkyardımın tanımı dışındadır. Ayrıntılı uygulamalar (temel yaşam desteğinde bası ve soluk oranı, kanama durdurma, atel) 16 saatlik ilkyardım eğitiminin konusudur.

Akılda kalsın: Harfler sırayı da verir: Koruma → Bildirme → Kurtarma. Kurtarmada öncelik hayatı tehdit edenin: bilinç, solunum, dolaşım, ağır kanama. Zincirin dört halkası 112 → TYD → ambulans → hastane; ilk ikisi ilkyardımcının.
Sınavda

Nasıl sorulurOlay yeri tarif edilip ilk yapılacak iş, KBK'nın açılımı ya da hayat kurtarma zincirinin ilkyardımcıya ait halkaları sorulur.

TuzakElektrik çarpmasında ya da kapalı alanda doğrudan kazazedeye koşmayı doğru saymaktır; önce koruma gelir. İkinci tuzak, ambulans ekibinin müdahalesini ilkyardımcının halkası saymaktır; o üçüncü halkadır. Üçüncü tuzak, ağrı kesici vermeyi ilkyardım sanmaktır; ilaç verilmez.

↕Sıralama hayat kurtarma zinciri

  1. Ambulans ekibinin olay yerinde müdahalesi
  2. 112'nin aranarak sağlık kuruluşuna haber verilmesi
  3. Hastane acil servisinde ve ileri tedavi birimlerinde tedavi
  4. Olay yerinde temel yaşam desteği

?Soru çöz

Bir atölyede çalışan, elektrik panosuna dokunduktan sonra panonun önünde hareketsiz yatmaktadır. Olay yerine ilk gelen ilkyardımcının ilk yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İlk adım korumadır: akım kesilmeden kazazedeye dokunan ilkyardımcı da çarpılır. B bilinç kontrolü doğrudur ama korumadan sonra gelir; C akım varken çıplak elle tutmak ikinci kazazedeyi yaratır; D bilinci kapalı olabilecek birine ağızdan bir şey verilmez.
KAVRAM · SAĞLIĞI GELİŞTİRME

İşyerinde sağlığı geliştirme: Ottawa Şartı, Lüksemburg Bildirgesi ve işverene yararları

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş stresi sağlığı nasıl etkiler, tükenmişlik sendromunun Maslach'a göre üç boyutu nedir?Bağlantılı konudan (Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Süregen iş stresi hipertansiyon ve koroner kalp hastalığı, kas-iskelet ağrıları, sindirim yakınmaları, kaygı, depresyon ve uyku bozukluğuyla ilişkilidir; sigara ve alkol kullanımını, kazaları ve devamsızlığı artırır. Tükenmişliğin Maslach'a göre üç boyutu vardır: duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı duygusunda azalma. DSÖ tükenmişliği hastalık değil, mesleki bir olgu olarak sınıflar.

Stresin sağlık sonuçları ve tükenmişlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İşyerinde sağlığın geliştirilmesi nedir, işverene ve çalışana yararları nelerdir?

Kısa cevap: Sağlığı geliştirme, Ottawa Şartı'na (DSÖ, 1986) göre insanların sağlıkları üzerindeki denetimlerini artırma ve sağlıklarını iyileştirme sürecidir. İşyerinde sağlığı geliştirme, Lüksemburg Bildirgesi'ne (1997) göre işverenlerin, çalışanların ve toplumun işteki insanların sağlığını ve esenliğini iyileştirmek için birleşik çabasıdır. İşverene yararı devamsızlığın ve sağlık harcamalarının azalması, verim ve kalitenin artmasıdır; İSG önlemlerinin yerini almaz.

Bir otomotiv yan sanayi fabrikasının yemekhanesinde yeni bir pano asılı: “Merdiven kullanana adım puanı, sigarayı bırakana destek grubu.” Aynı hafta işyeri hekimi gürültü ölçüm sonuçlarını da işverene yazılı olarak bildiriyor.

Klasik iş sağlığı, işin zararından korur: gürültüyü azaltır, tozu emer, muayene eder. Sağlığı geliştirme bir adım öteye gider ve çalışanın genel sağlığını, yaşam biçimini ve esenliğini güçlendirmeyi hedefler. Kavramın uluslararası çerçevesi DSÖ'nün 1986'daki ilk Uluslararası Sağlığı Geliştirme Konferansı'nda kabul edilen Ottawa Şartıdır. Şart sağlığı yalnız bireyin davranışına bırakmaz; beş eylem alanı sayar:

  • Sağlıklı kamu politikası oluşturmak
  • Destekleyici çevreler yaratmak (işyeri bunlardan biridir)
  • Toplum eylemini güçlendirmek
  • Kişisel becerileri geliştirmek
  • Sağlık hizmetlerini koruyucu yönde yeniden yönlendirmek

Avrupa İşyerinde Sağlığı Geliştirme Ağı'nın (ENWHP) 1997 tarihli Lüksemburg Bildirgesi kavramı işyerine taşıdı. Tanımdaki üç taraf önemlidir: işveren, çalışan ve toplum. Bildirge bu çabanın üç yolunu sayar: işin örgütlenmesini ve çalışma ortamını iyileştirmek, çalışanların etkin katılımını sağlamak ve kişisel gelişimi desteklemek. Türkiye'de dayanak İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği md.9'dur: işyeri hekimi çalışanların sağlığının geliştirilmesi için gerekli etkinlikler konusunda işverene tavsiyede bulunur.

Sağlığı geliştirmenin yararları
KimeYarar
İşvereneDevamsızlığın ve iş günü kaybının azalması, sağlık ve sigorta harcamalarının düşmesi, verimin ve ürün-hizmet kalitesinin artması, işgücü devrinin azalması, bağlılığın ve kurum imajının güçlenmesi
ÇalışanaDaha iyi sağlık ve yaşam kalitesi, risk etmenlerinin (sigara, hareketsizlik, şişmanlık) azalması, iş doyumu, stresle baş etme becerisi
ToplumaKronik hastalık yükünün ve sağlık harcamasının azalması, sağlıklı davranışın aileye ve çevreye yayılması

Neyin yerini almaz?

Sağlığı geliştirme programı İSG önlemlerinin, risk değerlendirmesinin, KKD'nin ya da sağlık gözetiminin yerine geçmez; onları tamamlar. Gürültülü bir atölyede “sağlıklı yaşam semineri” verip gürültüyü azaltmamak, sorunu çalışanın yaşam biçimine yüklemektir. Bu hataya “kurbanı suçlama” denir. İyi program işten gelen riski azaltan önlemlerle bireysel davranışı destekleyen etkinlikleri birlikte yürütür. Stres konusunda gördüğümüz birincil önlem önceliği burada da geçerlidir: önce iş, sonra kişi.

Akılda kalsın: Ottawa 1986 kavramı tanımladı, Lüksemburg 1997 işyerine taşıdı. Lüksemburg'un üç tarafı işveren, çalışan, toplum. Yarar listesinde para, zaman ve kalite vardır; “yükümlülüğün kalkması” yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Sağlığı geliştirmenin işverene yararlarından hangisi değildir” kalıbı gelir.

TuzakGüvenlik önlemlerine, KKD'ye ya da risk değerlendirmesine gerek kalmamasını bir yarar saymaktır; sağlığı geliştirme bunların yerini almaz. İkinci tuzak, Ottawa Şartı'nı işyerine özgü bir belge sanmaktır; işyeri tanımı Lüksemburg Bildirgesi'nindir. Üçüncü tuzak, programı yalnız bireysel davranış eğitimi sanmaktır; iş örgütlenmesi ve ortam da programın parçasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme belge → içerik

?Soru çöz

Bir lojistik firması çalışanları için sigara bırakma desteği ve düzenli egzersiz programı başlatıyor. Bu programdan işverenin beklediği yararlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ D. Sağlığı geliştirme İSG önlemlerini tamamlar, yerini almaz; risk değerlendirmesi ve KKD yükümlülüğü aynen sürer. A devamsızlığın azalması, B bağlılık ve işgücü devrinin düşmesi, C sağlık harcamalarının azalması işverene sağlanan bilinen yararlardır.
YÖNTEM · SAĞLIĞI GELİŞTİRME

Sağlığı geliştirme programı: döngünün adımları ve başarı faktörleri

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşyerinde sağlığı geliştirme programı nasıl hazırlanır, programın başarısını hangi faktörler belirler?

Kısa cevap: Program bir döngüdür: yönetimi harekete geçir, ekip kur, ihtiyacı belirle, öncelik ver, ölçülebilir hedefle planla, uygula, değerlendir, iyileştir. Başarıyı yönetimin taahhüdü ve finansmanı, çalışanların katılımı ve amaçları benimsemesi, ihtiyaca dayanma, gizlilik, geri bildirim ve sonuçların herkesle paylaşılması belirler. Zorunlu katılım ve sonuçların yalnız yöneticilere iletilmesi başarıyı düşürür.

Bir hastanenin insan kaynakları birimi, bütün personele aynı gün “kilo verme yarışması” duyuruyor; tartı sonuçları da bölüm sorumlularına gönderilecek. Üç ay sonra katılım yüzde beşin altında.

DSÖ'nün 2010'da yayımladığı sağlıklı işyeri modeli, programı tek seferlik bir kampanya olarak değil, sürekli dönen bir iyileştirme döngüsü olarak kurar. Döngünün merkezinde iki şey durur: yönetimin taahhüdü ve çalışanların katılımı. Yukarıdaki hastane örneği ikisini de çiğnemiştir: çalışanlara ne istedikleri sorulmamış, kişisel ölçümler amirlerle paylaşılmıştır.

Döngü saat yönünde döner ve 8. adım yeniden 1. adıma bağlanır; merkezdeki iki koşul yoksa çark dönmez.Görsel: Sınav Defteri; DSÖ sağlıklı işyeri modeline göre.

İhtiyaç belirleme verisi işyerinin kendi kayıtlarıdır: periyodik muayene sonuçları, devamsızlık nedenleri, kaza kayıtları, çalışan anketi. Önceliklendirmede hem sorunun büyüklüğü hem çalışanların istediği tartılır. Plan ölçülebilir hedef içerir: “bir yılda sigara içen oranını yüzde 38'den 30'a indirmek” gibi. Değerlendirme üç düzeyde yapılır: süreç (kaç kişi katıldı, etkinlikler yapıldı mı), etki (sigara bırakan, kilo veren, kan basıncı düşen oranı) ve sonuç (devamsızlık, sağlık harcaması, iş kazası).

Başarıyı artıranlar ve düşürenler
Başarıyı artırırBaşarıyı düşürür
Üst yönetimin taahhüdü, bütçe ve çalışma saati içinde zamanFinansmanın ve yönetim desteğinin olmaması
Amaçların işveren ve çalışanlarca birlikte benimsenmesiProgramın yukarıdan dayatılması, zorunlu katılım
Çalışanların ihtiyacına ve verisine dayanmaHazır, herkese aynı paket
Kişisel sağlık bilgilerinin gizli tutulmasıBireysel sonuçların amirlere iletilmesi
Katılımcılardan düzenli geri bildirim alınmasıGeri bildirim kanalı olmaması
Sonuçların bütün çalışanlarla paylaşılmasıSonuçların yalnız yöneticilere bildirilmesi
İSG ile bütünleşme, sürekli programTek seferlik kampanya, kurbanı suçlama
Akılda kalsın: Başarının iki direği yönetim parası + çalışan sahiplenmesi. Üç kırmızı çizgi: zorla katılım, ifşa edilen kişisel veri, yalnız yöneticiye giden sonuç. Değerlendirmenin üç katı: süreç → etki → sonuç.
Sınavda

Nasıl sorulurProgramın başarısını olumlu etkileyen faktörlerden hangisinin olmadığı ya da program adımlarının sırası sorulur.

TuzakSonuçların yalnız yönetime raporlanmasını ya da katılımın zorunlu tutulmasını başarı faktörü saymaktır. İkinci tuzak, ihtiyaç belirlemeden doğrudan uygulamaya geçmeyi verimli sanmaktır. Üçüncü tuzak, değerlendirmeyi yalnız katılımcı sayısına indirgemektir; o süreç değerlendirmesidir, etki ve sonuç ayrıca ölçülür.

↕Sıralama program döngüsü

  1. Ölçülebilir hedefli plan hazırlanır ve uygulanır
  2. Üst yönetimin desteği alınır ve çalışanların da yer aldığı ekip kurulur
  3. Sonuçlar değerlendirilir, program iyileştirilip yeniden başlatılır
  4. Muayene, devamsızlık ve anket verisinden ihtiyaçlar belirlenip önceliklendirilir

?Soru çöz

Bir işyerinde sağlığı geliştirme programı planlanmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi programın başarısını olumsuz yönde etkiler?

✓ B. Zorunlu katılım sahiplenmeyi, kişisel verinin amirle paylaşılması gizliliği ve güveni bozar; ikisi de programı çökertir. A ihtiyaca dayanmak önceliği doğru koydurur; C ölçülebilir hedef ve değerlendirme döngünün parçasıdır; D yönetim taahhüdü ve finansman başarının temel koşuludur.
SAĞLIK · BESLENME

Çalışma yaşamında beslenme: enerji, toplu beslenme ve vardiyada öğün

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVardiyalı ve gece çalışması sağlığı nasıl etkiler, sağlık açısından en uygun vardiya düzeni hangisidir?Bağlantılı konudan (Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gece çalışması vücudun 24 saatlik biyolojik saatini (sirkadiyen ritim) bozar. Uyku bozukluğu, yorgunluk, sindirim yakınmaları, kalp-damar ve metabolik hastalıklar, üreme sorunları ve kaza riski artar; IARC gece vardiyasını grup 2A'ya koyar. Sağlık açısından uygun düzen ileri dönüşlüdür (sabah → akşam → gece), gece blokları kısa, vardiyalar arası dinlenme en az 11 saattir.

Vardiyalı ve gece çalışması: sağlık etkileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çalışanın enerji gereksinimi iş ağırlığına göre nasıl değişir, vardiyalı çalışan nasıl beslenmelidir?

Kısa cevap: Çalışanın enerji gereksinimi bazal metabolizma, fiziksel etkinlik ve besinlerin ısı etkisinden oluşur; iş ağırlaştıkça ve ortam soğudukça artar. Yeterli ve dengeli beslenme dikkat, verim ve kaza riskiyle doğrudan ilişkilidir. İşyeri hekimi yemekhane hijyenini izler, beslenme ve içme suyu konusunda işverene tavsiyede bulunur. Gece vardiyasında hafif, sıcak bir öğün önerilir; beden kütle indeksi 30 ve üzeri obezitedir.

Bir dökümhanede sabah vardiyasının ilk saatinde iki işçi baş dönmesiyle revire geliyor. İkisi de kahvaltı etmemiş; biri dün akşamdan beri yalnız çay içmiş.

Vücudun günlük enerji harcaması üç parçadan oluşur: bazal metabolizma (dinlenirken yaşamı sürdürmek için harcanan enerji, toplamın en büyük payı), fiziksel etkinlik ve besinlerin ısı etkisi (sindirim için harcanan küçük pay). İş ağırlaştıkça fiziksel etkinlik payı büyür. Büroda çalışan biriyle döküm, maden, orman ya da inşaat işçisinin gereksinimi arasında bin kaloriyi aşan fark olabilir. Soğuk ortamda vücut ısısını korumak için gereksinim artar. Sıcak ortamda ise asıl sorun su ve tuz kaybıdır.

Yeterli ve dengeli beslenme

Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) erişkin için enerjinin yaklaşık yüzde 45–60'ının karbonhidrattan, 10–20'sinin proteinden, 20–35'inin yağdan gelmesini önerir. Öğün atlamak kan şekerini düşürür; dikkat ve tepki süresi bozulur, hata ve kaza riski artar. Bu yüzden kahvaltı ve ağır işte ara öğün önemlidir. Sıcak ortamda susamayı beklemeden sık aralıklarla su içmek gerekir; ısı stresini Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar sayfasında gördük. Kurşunla çalışan işçide demir ve kalsiyum eksikliği kurşun emilimini artırır, dengeli beslenme bu yüzden de korur. Yaygın bir yanlış inanç, kurşun ya da solvent işinde verilen sütün zehirlenmeyi önlediğidir. Süt bir besindir, panzehir değildir; koruma maruziyeti azaltarak sağlanır.

Beden kütle indeksi (BKİ, DSÖ)
BKİ (kg/m²)Sınıf
18,5'in altıZayıf
18,5–24,9Normal
25,0–29,9Fazla kilolu (hafif şişman)
30 ve üzeriObez
BKİ = ağırlık (kg) ÷ boy² (m²)Bel çevresi erkekte 102 cm, kadında 88 cm üzerinde kalp-damar ve metabolik risk belirgin yükselir (DSÖ).
Çözümlü örnek

Boyu 1,80 m, ağırlığı 81 kg olan bir vinç operatörünün BKİ'si nedir?

  1. Boyun karesi: 1,80 × 1,80 = 3,24 m².
  2. 81 ÷ 3,24 = 25,0.

Cevap: BKİ 25,0; fazla kilolu sınıfının alt sınırı.

Toplu beslenme ve vardiya

İşyeri yemekhanesi binlerce kişinin günün en az bir öğününü karşılar; sağlıklı menü burada en geniş etkiyi yapar. Menüyü bir diyetisyenin planlaması, porsiyonun işin ağırlığına göre ayarlanması ve hijyen kuralları nitelikli toplu beslenmenin ölçütleridir. Tek bir hijyen hatası yüzlerce kişiyi aynı gün etkileyen bir besin zehirlenmesine dönüşebilir. İşyeri hekimi kantin, yemekhane ve içme suyunu izler ve işin gerektirdiği beslenme ihtiyacı için işverene tavsiyede bulunur (İH-DSP Yön. md.9). Kanserojen maddelerle ve biyolojik etkenlerle çalışılan alanlarda yemek, içmek ve sigara içmek yasaktır; çalışan elini yıkayıp iş giysisini çıkardıktan sonra yemekhaneye geçer. Gece vardiyasında ağır ve yağlı yemek yerine hafif, sıcak bir öğün önerilir. Ana öğün vardiya öncesine alınır, kafein vardiya sonuna doğru azaltılır. Vardiyanın biyolojik saate etkisini Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Enerji = bazal + etkinlik + sindirim; iş ağırlaşınca ve hava soğuyunca artar. BKİ'de iki eşik yeter: 25 fazla kilo, 30 obez. Süt panzehir değildir; koruyucu olan maruziyetin azalmasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurEnerji gereksinimini artıran durumlar, BKİ hesabı ya da vardiyada beslenme önerileri sorulur.

TuzakBoyu karesini almadan bölmektir; 1,80 m yerine 3,24 m² kullanılır. İkinci tuzak, kurşun işinde süt içirmeyi zehirlenmeye karşı önlem saymaktır. Üçüncü tuzak, gece vardiyasında yüksek kalorili ağır yemeği “uyanık tutar” diye önermektir; ağır yemek uyku hâlini artırır.

✎Boşluk doldurma BKİ ve bel çevresi

Beden kütle indeksi, vücut ağırlığının (kg) boyun (m) bölünmesiyle bulunur. DSÖ'ye göre BKİ ve üzeri obezitedir. Erkekte bel çevresinin cm'nin üzerinde olması yüksek risk sayılır.

karesine · 30 · 102 · iki katına · 25 · 88

?Soru çöz

Boyu 1,75 m, ağırlığı 92 kg olan bir forklift operatörünün beden kütle indeksi ve DSÖ sınıflamasındaki yeri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 1,75² = 3,0625; 92 ÷ 3,0625 ≈ 30,0 ve 30 ve üzeri obezitedir. B hesap doğru ama eşik yanlış okunmuştur, 30 fazla kilolu aralığında değildir; C boyun karesi yerine iki katıyla (3,5) bölünmüştür; D ağırlık boyun kendisine bölünmüştür.
SAĞLIK · GÜNCEL KONULAR

Güncel konular: sigara, alkol-madde, salgın, sıcak hava dalgası ve uzaktan çalışma

İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIsı çarpması ile ısı bitkinliği arasındaki fark nedir, soğukta çalışmada hangi hastalıklar görülür?Bağlantılı konudan (Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcakta hafiften ağıra ısı döküntüsü, ısı krampı (tuz kaybı), ısı bitkinliği (su ve tuz kaybı; bilinç açık, vücut ısısı 40 °C'nin altında) ve ısı çarpması görülür. Isı çarpmasında vücut ısısı 40 °C'yi aşar ve bilinç bozulur; hayatı tehdit eder, hemen soğutma gerekir. Soğukta hipotermi (vücut iç ısısı 35 °C'nin altı) ve donma görülür.

Sıcak ve soğuk: ısı çarpması, hipotermi, donma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İşyerinde sigara ve madde kullanımı, salgın hastalık, sıcak hava dalgası ve uzaktan çalışma için iş sağlığı açısından ne yapılır?

Kısa cevap: Sigara mesleki etkenlerle birleşince riski katlar; asbest ve sigaranın birlikte akciğer kanseri riski toplamdan yüksektir. Alkol ve madde sorunu olan çalışan özel politika gerektiren gruptadır; yaklaşım gizlilik ve tedaviye yönlendirmedir. Salgın hastalık acil durum tanımına girer. Sıcak hava dalgasında kademeli uyum, sık su, gölge ve dinlenme gerekir. Uzaktan çalışanı da işveren bilgilendirir, eğitir ve sağlık gözetimine alır (4857 md.14).

Bir inşaat şantiyesinde temmuz öğlesi termometre 41 dereceyi gösteriyor. Aynı firmanın muhasebe ekibi ise iki yıldır evden, mutfak masasındaki dizüstü bilgisayarla çalışıyor.

Sigara: tek başına değil, birlikte zararlı

Tütün ürünlerinin kapalı işyerlerinde içilmesi 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun ile yasaktır. İş sağlığı açısından asıl önemli olan sigaranın mesleki etkenlerle etkileşimidir. Asbest ve sigaranın sinerjisini Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler sayfasında gördük. Silika ve kömür tozunda sigara akciğer işlevini daha hızlı bozar. Karbon monoksit işinde sigara içenin kanındaki karboksihemoglobin zaten yüksektir. Kimyasalla bulaşmış elle sigara içmek maddeyi ağza taşır. Bu yüzden sigara bırakma desteği tozlu ve kimyasal işlerde koruyucu bir önlemdir. Türkiye'de ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı ücretsiz destek verir.

Alkol ve madde kullanımı

Alkol, ilaç ya da uyuşturucu bağımlılığı olan çalışan, İH-DSP Yönetmeliği md.9'da sayılan özel politika gerektiren gruptadır. Sorun hem kişinin sağlığını hem çevresindekilerin güvenliğini ilgilendirir: vinç operatörü, sürücü ya da yüksekte çalışan için tek bir dikkat kaybı ölümcüldür. ILO'nun 1996 tarihli uygulama kodu yaklaşımı özetler: önleme ve eğitim, gizlilik, tedaviye yönlendirme ve tedaviden sonra işe dönüş. Hekim tanıyı işverene açmaz; işverene yalnız işe uygunluk sonucunu bildirir.

Salgın hazırlığı

Acil Durumlar Yönetmeliği salgın hastalığı acil durum tanımına koyar (md.4). COVID-19 deneyimi bir salgın planının ne içermesi gerektiğini gösterdi: kritik işlerin belirlenmesi, uzaktan ya da dönüşümlü çalışma, havalandırma, hastalanan çalışanın işten uzak tutulması, temaslı izlemi, aşılama ve işe dönüş ölçütleri. Kontrol hiyerarşisi burada da geçerlidir; maske tek başına plan değildir.

İklim ve sıcak hava dalgası

Sıcak hava dalgaları sıklaştıkça açık alanda çalışan tarım, inşaat ve kargo işçileri ısı stresiyle daha sık karşılaşıyor. Önlemler: yeni başlayan ve izinden dönen çalışanın iş yükünü 1–2 hafta kademeli artırmak (ısıya uyum), susamayı beklemeden sık su, gölgede dinlenme molası, ağır işleri sabah erken saatlere almak, eşli çalışma ve ısı hastalığı belirtilerinin eğitimi. Güneşin morötesi ışınları da cilt kanseri riskini artırır.

Uzaktan çalışma

4857 md.14'e göre işveren uzaktan çalışanı İSG önlemleri konusunda bilgilendirir, eğitir, sağlık gözetimine alır ve verdiği ekipmanın güvenlik önlemlerini alır. Başlıca riskler ekranlı araç ergonomisi (masa, sandalye, ekran yüksekliği), uzun hareketsizlik, yalnızlık ve iş ile ev yaşamı arasındaki sınırın silinmesidir.

Akılda kalsın: Güncel konuların ortak sorusu “risk nereden geliyor, ilk önlem ne?” Sigarada etkileşim, madde kullanımında gizlilik ve tedavi, salgında acil durum planı, sıcakta uyum, su, gölge, uzaktan çalışmada işveren yükümlülüğü sürer.
Sınavda

Nasıl sorulurSıcak havada çalışma önerilerinden hangisinin yanlış olduğu, bağımlılığı olan çalışana yaklaşım ya da uzaktan çalışanda işverenin yükümlülükleri sorulur.

TuzakAğır işi günün en sıcak saatine bırakmayı ya da susayınca su içmeyi yeterli saymaktır. İkinci tuzak, madde kullanan çalışanın tanısını işverene bildirmeyi doğru saymaktır. Üçüncü tuzak, işyeri dışında çalışana İSG yükümlülüğünün uygulanmadığını sanmaktır; 4857 md.14 eğitim ve sağlık gözetimini açıkça sayar.

⇄Bilgi eşleştirme konu → öncelikli önlem

?Soru çöz

Sıcak hava dalgası sırasında açık alanda çalışanların korunmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. İşe yeni başlayan çalışanın iş yükü ilk günlerde kademeli olarak artırılır.
II. Susama hissi beklenmeden düzenli aralıklarla su içilir.
III. En ağır işler, iş günü kısa sürsün diye günün en sıcak saatlerine toplanır.

✓ C. Isıya uyum zaman aldığı için yeni başlayanın iş yükü kademeli artırılır (I); susama sıvı kaybının geç belirtisidir, su düzenli içilir (II). III yanlıştır: ağır iş sabah erken saatlere alınır. A II'yi atlar; B yalnız yanlış öncülü seçer; D III'ü de doğru sayar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Değerlendirme gebe çalışan için risk ortaya koyarsa işveren önce çalışma koşullarını ya da saatlerini geçici olarak değiştirir.
II. Sağlık raporuyla daha hafif işe verilen gebe çalışanın ücretinde yeni işe göre indirim yapılabilir.
III. Gebe çalışana periyodik kontrolleri için ücretli izin verilir.

✓ D. Önlem sırası koşul ve saat değişikliğiyle başlar (I) ve periyodik kontrol için ücretli izin verilir (III). II yanlıştır: hafif işe aktarılan gebe çalışanın ücretinden kesinti yapılmaz. A III'ü atlar; B ve C ücret kesintisini doğru sayar.Kaynak: Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma · Gebe ve emziren çalışan: teratojenler ve uyum

?Soru 2

Karpal tünel sendromuyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Yakınmalar özellikle geceleri artar.
II. Uyuşma en belirgin olarak küçük parmakta görülür.
III. Meslek hastalığı listesine göre kesin tanıda elektrodiyagnostik yöntemlerden yararlanılır.

✓ D. Uyuşma geceleri artar (I) ve liste sinir felçlerinde kesin tanı için elektrodiyagnostik ister (III). II yanlıştır: küçük parmak ulnar sinirin alanıdır ve karpal tünelde korunur. A, B ve C II'yi doğru sayarak karpal tüneli dirsekteki kübital tünelle karıştırır.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Karpal tünel ve kübital tünel sendromu

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi psikolojik tacizi (mobbing) işyerindeki sıradan bir çatışmadan ayıran özelliklerden biri değildir?

✓ A. Mobbingde taraflar denk değildir; hedef kişi kendini savunamayacak konumdadır. Denklik daha çok karşılıklı çatışmanın özelliğidir. B sistematiklik, C süreklilik (en az altı ay), D kasıt ve yalıtma mobbingi çatışmadan ayıran özelliklerdir.Kaynak: Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma · Mobbing ve işyerinde şiddet

?Soru 4

Düşük yapan hayvanlara eldivensiz müdahale eden ve çiğ süt tüketen bir veteriner hekimde akşamları yükselen ateş, gece terlemesi ve eklem-bel ağrısı gelişiyor. En olası tanı hangisidir?

✓ C. Düşük atığı ve çiğ süt brusellozun başlıca kaynaklarıdır; dalgalı ateş, terleme ve eklem-bel ağrısı tipik tablodur. A şarbonun mesleki biçimi siyah kabuklu deri yarasıdır; B leptospiroz kemirgen idrarlı suyla bulaşır; D kuduz ısırıkla bulaşır ve sinir sistemi tablosu yapar.Kaynak: Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler · Zoonozlar: bruselloz, şarbon, leptospiroz, KKKA, kuduz

?Soru 5

Vardiyalı çalışmanın sağlık etkilerini azaltmaya yönelik aşağıdaki önerilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Önerilen düzen ileri dönüştür (sabah → akşam → gece); iç saat geriye kaydırmaya zor uyar. A kısa gece blokları uyku borcunu sınırlar; B 11 saatlik dinlenme 4857 md.69'dadır; D gece çalışması sınırı 7,5 saattir, 8 değil.Kaynak: Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma · Vardiyalı ve gece çalışması: sağlık etkileri

?Soru 6

İşe bağlı kas-iskelet hastalıklarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Listede kas-iskelet hastalıkları ayrı bir grup değildir, fizik etkenler grubunun E-6 satırındadır. A doğrudur: tempo ve mola risk etkenidir; C tenis dirseğinin doğru tanımıdır; D listenin E-6 için koyduğu iş analizi şartıdır. B'yi doğru sandıran, A–E gruplarını hastalığın organına göre kurulmuş sanmaktır; gruplar etkene göredir.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · İşe bağlı kas-iskelet hastalıkları: bel, tendinit, epikondilit

?Soru 7

Bir çağrı merkezinde temsilcilerin çağrı yükü çok yüksektir; görüşme süresi, mola saati ve kullanılacak cümleler yönetimce belirlenmiştir. Karasek'in talep-kontrol modeline göre bu iş hangi gruptadır?

✓ B. Talep yüksek, karar serbestliği düşüktür; bu birleşim yüksek gerginlikli iştir. A aktif işte talep yüksek ama kontrol de yüksektir; C pasif işte talep düşüktür; D düşük gerginlikte talep düşük, kontrol yüksektir.Kaynak: Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma · Psikososyal riskler: talep-kontrol ve çaba-ödül

?Soru 8

Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Grup 4'ün tanımında etkili korunma ve tedavi yöntemi bulunmaz; “genellikle tedavisi var” ifadesi grup 3'e aittir. A md.15'teki ön bildirim süresidir; B md.10'daki maliyet kuralıdır; C md.13'teki 40 yıllık özel saklama süresidir.Kaynak: Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler · Biyolojik etkenler: 4 risk grubu ve işverenin yükümlülükleri

?Soru 9

Bir PVC fabrikasında yıllarca polimerizasyon reaktörlerini elle temizlemiş işçide karaciğer anjiyosarkomu saptanıyor. En olası mesleki etken hangisidir?

✓ A. Vinil klorür monomeri PVC'nin ham maddesidir ve karaciğer anjiyosarkomunun klasik mesleki nedenidir. B benzenin hedefi kemik iliğidir (lösemi); C asbest plevra mezotelyoması ve akciğer kanseri yapar; D formaldehit burun-yutak kanseri ve lösemiyle ilişkilidir.Kaynak: Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler · Kanserojen → organ: asbest, benzen, vinil klorür, aminler

?Soru 10

Akü fabrikasında yıllardır çalışan bir işçide tansiyon yüksekliği, kanda ürik asit artışı ve gut atakları, böbrek işlevlerinde azalma ve sperm sayısında düşme saptanıyor. Bu tabloyu en iyi açıklayan etken hangisidir?

✓ B. Akü işi kurşun maruziyetidir; kurşun kronik böbrek hastalığı, kurşun gutu ve tansiyon yapar, sperm sayısını da azaltır. A DBCP sperm yokluğu yapar ama pestisit üretimine özgüdür, böbrek-gut tablosu yapmaz; C karbon sülfür viskon ipek işinde damar sertliği yapar; D anestezik gaz riski ameliyathane personelinindir.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Böbrek ve üreme: kadmiyum, kurşun, DBCP, anestezik gazlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →