Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler: karpal tünel, dermatit, sinir, kalp ve üreme sistemi

Tekrarlayan hareket, zorlayıcı duruş ve kimyasal temasın kas-iskelet sistemi, cilt, sinir sistemi, kalp-damar ve böbrek-üreme sisteminde yaptığı hastalıkları öğren.

6 durakİş yeri hekimliği
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HASTALIK · KAS-İSKELET

İşe bağlı kas-iskelet hastalıkları: bel ağrısından tenis dirseğine

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeslek hastalıkları listesinde hangi gruplar var, hangi hastalık hangi grupta?Bağlantılı konudan (Meslek hastalıklarına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de meslek hastalıkları listesi, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'nin Ek-2'sidir. Liste beş gruptur: A kimyasal maddeler, B meslekî cilt hastalıkları, C pnömokonyozlar ve diğer solunum hastalıkları, D meslekî bulaşıcı hastalıklar, E fizik etkenler. Her satırda hastalık ve belirtileri, yükümlülük süresi ve hastalık tehlikesi olan başlıca işler yazar.

Meslek hastalıkları listesi: A–E grupları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İşe bağlı kas-iskelet hastalıkları nelerdir, risk etkenleri nelerdir?

Kısa cevap: İşe bağlı kas-iskelet hastalıkları tekrarlayan hareket, kuvvet gerektiren iş, zorlayıcı ya da uzun süre sabit duruş, lokal basınç ve titreşimle gelişir. En sık olanları bel ve boyun-omuz ağrısı, tendinit ve tendon kılıfı iltihabı (De Quervain), epikondilit (tenis dirseği), bursit ve sinir sıkışmalarıdır. Listede fizik etkenler grubunda E-6 satırındadır.

Bir hazır giyim atölyesinde dikiş makinesinin başında sekiz saat aynı hareketi yapan kadın, sağ el bileğinin başparmak tarafındaki şişlik ve ağrıyla revire geliyor. Bir kat yukarıda depocu beli için ağrı kesici istiyor.

Kas-iskelet bozuklukları, EU-OSHA'ya göre Avrupa'da işle ilgili en sık sağlık sorunudur. Çoğu tek bir olayla değil, küçük yüklerin yıllarca birikmesiyle gelişir. Risk etkenleri üç katmanda toplanır: fiziksel (tekrar, kuvvet, zorlayıcı duruş, statik yük, lokal basınç, titreşim, soğuk), örgütsel (yüksek tempo, mola eksikliği, iş çeşitliliğinin azlığı, stres) ve bireysel (yaş, kondisyon, önceki yaralanma). Bu etkenlerin ölçülmesini ve REBA, RULA, NIOSH yöntemlerini İş Güvenliği serisindeki Ergonomi ve elle taşıma sayfasında bulabilirsin.

En sık tablolar

Bel ağrısı en yaygın olanıdır; büyük bölümü belirli bir yapısal nedene bağlanamayan mekanik ağrıdır. Ağır kaldırma, eğilip dönme ve bütün vücut titreşimi riski artırır. Bel ağrısının çok etkenli olduğu için çoğunlukla işle ilgili hastalık sayıldığını Meslek hastalıklarına giriş sayfasında gördük. Tendinit ve tendon kılıfı iltihabı aşırı kullanılan tendonda ağrı, şişlik ve hareketle çıtırtı yapar. Başparmak tarafındaki tendon kılıfının daralmasına De Quervain hastalığı denir; kasiyer, dikişçi ve paketlemecide görülür. Omuzda kolu uzun süre yukarıda tutan işlerde rotator manşet (omuz döndürücü kaslar) tendiniti gelişir.

Epikondilit, kasların dirsek kemiğine yapıştığı yerin aşırı yüklenmesidir. Dış yandaki biçimi lateral epikondilit (tenis dirseği) ön kolun açıcı kaslarından kaynaklanır; çekiç, tornavida ve anahtarla, el bileğini zorlayarak çalışanlarda görülür. İç yandaki biçim medial epikondilittir (golfçü dirseği). Bursit eklem çevresindeki sıvı keselerinin sürekli baskıyla iltihaplanmasıdır: diz çökerek çalışan yer döşeyicisinde, temizlikçide ve bahçıvanda dizkapağı önü bursiti görülür. Sinir sıkışmalarını bir sonraki konuda ayrıca ele alıyoruz.

Listedeki E-6 satırları: iş, hastalık, yükümlülük
SatırHastalıkListedeki örnek işlerYükümlülük
E-6, aBursit (diz, dirsek, omuz)Diz çökerek döşeme, temizlik, bahçıvanlık3 ay
E-6, bTendon kılıfı iltihabı (De Quervain dahil), periostit, epikondilitKasiyer, dikişçi, piyanist; çekiç ve tornavidayla çalışma3 ay
E-6, cMenisküs zararlarıMadenci, parkeci, kaldırım döşeyici3 ay
E-6, dOmur çıkıntısı yırtılmasıKürekle çalışma, ağır yük taşıma1 ay
E-6, eSinir felçleri (karpal tünel dahil)Bileği sürekli bükerek çalışma, titreşimli alet6 ay
E-6, fKas kramplarıKlavye işi, müzisyen, iplik eğirme1 ay

Liste bütün E-6 hastalıkları için ortak bir şart koyar: kesin karar için ayrıntılı bir iş analizi yapılmalı ve hastalık ile çalışma biçimi arasında tam uygunluk bulunmalıdır. Önlemde sıra yine kaynaktadır: iş istasyonunun ve aletin uyarlanması, tekrarın azaltılması, iş rotasyonu, molalar ve yakınmanın erken bildirilmesi.

Akılda kalsın: Hastalığın adı çoğu kez işi söyler: tenis dirseği çekiçle, hizmetçi dizi diz çökerek, De Quervain kasada gelişir. Listede hepsi E-6'dadır ve çoğunun yükümlülüğü 3 ay, sinir felçlerininki 6 ay. Kesin tanının şartı iş analizidir.
Sınavda

Nasıl sorulurİş–hastalık eşleştirmesi, risk etkenleri ya da “hangisi kas-iskelet hastalığı değildir” kalıbı sorulur.

TuzakLateral epikondiliti dirseğin iç yanına ve kapayıcı kaslara bağlamaktır; tenis dirseği dış yandadır. İkinci tuzak, kas-iskelet hastalıklarının listede ayrı bir grubu olduğunu sanmaktır; fizik etkenler grubundadır. Üçüncü tuzak, örgütsel etkenleri (tempo, mola) risk sayılmayan şeyler sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme iş → hastalık

?Soru çöz

İşe bağlı kas-iskelet hastalıklarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Listede kas-iskelet hastalıkları ayrı bir grup değildir, fizik etkenler grubunun E-6 satırındadır. A doğrudur: tempo ve mola risk etkenidir; C tenis dirseğinin doğru tanımıdır; D listenin E-6 için koyduğu iş analizi şartıdır. B'yi doğru sandıran, A–E gruplarını hastalığın organına göre kurulmuş sanmaktır; gruplar etkene göredir.
HASTALIK · SİNİR SIKIŞMASI

Karpal tünel sendromu: el bileğinde sıkışan median sinir

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTitreşime bağlı beyaz parmak hastalığı nedir, bütün vücut titreşimi hangi hastalıkları yapar?Bağlantılı konudan (Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

El-kol titreşimi (kırıcı, taşlama, motorlu testere) el-kol titreşim sendromu yapar: soğukta parmakların bembeyaz kesildiği titreşime bağlı Raynaud fenomeni (beyaz parmak), uyuşma ve duyu kaybı, el bileği ve dirsekte kemik-eklem hasarı. Bütün vücut titreşimi (iş makinesi, kamyon, traktör) bel ağrısı, disk hernisi ve omurga dejenerasyonuyla ilişkilidir.

Titreşim: beyaz parmak, el-kol sendromu, bel

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karpal tünel sendromu nedir, vücudun hangi bölgesinde oluşur ve hangi sinir sıkışır?

Kısa cevap: Karpal tünel sendromu, el bileğinin avuç tarafındaki dar kanalda median sinirin sıkışmasıdır. Başparmak, işaret, orta parmak ve yüzük parmağının yarısında, özellikle geceleri uyuşma ve karıncalanma yapar; ilerlerse başparmak kökündeki kaslar erir. Bileği tekrarlı büken, kuvvetle kavrayan ve titreşimli aletle çalışanlarda sıktır; kesin tanı sinir iletim testiyle konur.

Bir tavuk işleme tesisinde bıçakla parça ayıran işçi, geceleri elinin uyuşmasıyla uyandığını, ancak elini silkeleyince rahatladığını anlatıyor. Küçük parmağında hiçbir yakınma yok.

Karpal tünel, el bileğinin avuç tarafında, bilek kemikleriyle bunların üstünü örten sert bir bağ arasında kalan dar bir kanaldır. İçinden parmakları büken tendonlar ve median sinir geçer. Tendon kılıfları şişince ya da bilek uzun süre bükük kalınca kanalın içindeki basınç artar ve en hassas yapı olan sinir sıkışır. Bu yüzden karpal tünel sendromu bir “tuzak nöropati”, yani sinirin dar bir geçitte sıkışmasıdır.

Uyuşan parmak, sıkışan siniri ve yerini ele verir.Görsel: Sınav Defteri

Belirti, muayene, tanı

Uyuşma ve karıncalanma median sinirin beslediği alanda olur; küçük parmak korunur. Yakınma geceleri artar, el silkelenince hafifler. İlerlemiş olguda kavrama güçsüzleşir, eşya elden düşer, başparmak kökündeki kas kitlesi erir. Muayenede bileğin avuç tarafına hafifçe vurmak parmaklara elektrik çarpması hissi yayar (Tinel belirtisi); bilekleri bir dakika bükülü tutmak uyuşmayı başlatır (Phalen testi). Liste sinir felçlerinde kesin tanı için elektrodiyagnostik, yani sinir iletim çalışması ve EMG ister; yükümlülük süresi 6 aydır (E-6, e).

Risk etkenleri işle ilgilidir: bileği tekrarlı bükmek ve germek, kuvvetle kavramak, avuca dayanan sert alet sapı, titreşimli alet ve soğuk. İş dışı etkenler de vardır: gebelik, diyabet, tiroid az çalışması, romatoid artrit ve obezite; tanıda bunlar sorgulanır.

Kübital tünel ve öteki sıkışmalar

Kübital tünel sendromu, ulnar sinirin dirseğin iç yanındaki oluktan geçerken sıkışmasıdır; küçük parmakta ve yüzük parmağının yarısında uyuşma yapar. Dirseğe dayanarak ya da dirseği uzun süre bükük tutarak çalışmak riski artırır. Kurşunun yaptığı düşük eli ise Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında gördük: o tabloda sıkışma yoktur, radial sinir zehirle hasar görür.

Akılda kalsın: Karpal = el bileği, avuç tarafı, median sinir; kübital = dirsek iç yanı, ulnar sinir. Parmak haritası yeri söyler: başparmaktan yüzük parmağının yarısına kadar uyuşma median, küçük parmak ulnar. Gece uyanıp eli silkelemek karpal tünelin tipik öyküsüdür.
Sınavda

Nasıl sorulurKarpal tünel sendromunun vücuttaki yeri, sıkışan sinir ya da tanı yöntemi sorulur; 2025'te diğer sağlık personeli testinde sendromun yeri soruldu.

TuzakKarpal tüneli dirsek ya da boyunla karıştırmaktır; tünel el bileğindedir. İkinci tuzak, sıkışan siniri ulnar sanmaktır; ulnar sinir dirsekte, kübital tünelde sıkışır. Üçüncü tuzak, küçük parmağın da uyuştuğunu düşünmektir.

✎Boşluk doldurma sinir sıkışmaları

Karpal tünel sendromu bölgesinde sinirin sıkışmasıdır. Dirseğin iç yanındaki kübital tünelde ise sinir sıkışır ve küçük parmakta uyuşma yapar.

el bileği · median · ulnar · dirsek · radial · boyun

?Soru çöz

Karpal tünel sendromuyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Yakınmalar özellikle geceleri artar.
II. Uyuşma en belirgin olarak küçük parmakta görülür.
III. Meslek hastalığı listesine göre kesin tanıda elektrodiyagnostik yöntemlerden yararlanılır.

✓ D. Uyuşma geceleri artar (I) ve liste sinir felçlerinde kesin tanı için elektrodiyagnostik ister (III). II yanlıştır: küçük parmak ulnar sinirin alanıdır ve karpal tünelde korunur. A, B ve C II'yi doğru sayarak karpal tüneli dirsekteki kübital tünelle karıştırır.
HASTALIK · CİLT

Mesleki cilt hastalıkları: irritan ve alerjik dermatit, akne, kanser

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İrritan ve alerjik kontakt dermatit arasındaki fark nedir, yama testi ne işe yarar?

Kısa cevap: Mesleki cilt hastalıklarının çoğu kontakt dermatittir (temas egzaması). İrritan tip bağışıklık sistemi olmadan, maddenin deriyi doğrudan yıpratmasıyla gelişir; ıslak iş, deterjan ve çözücüler tipik nedendir, yama testi negatiftir. Alerjik tip önce duyarlanma ister, sonra çok az miktarla 1–3 gün içinde alevlenir; nikel, krom ve kauçuk katkıları başlıca alerjenlerdir, tanıda yama testi pozitiftir.

Bir şantiyede çimento harcı karan işçinin ellerinin sırtı kızarık, çatlak ve kaşıntılı. Aynı şantiyedeki temizlik görevlisinin ellerinde benzer bir tablo var; ikisinin nedeni aynı olmayabilir.

Deri, işyerinde maddelerle ilk karşılaşan organdır. Mesleki cilt hastalıklarının büyük çoğunluğu kontakt dermatittir ve bunların da çoğu irritan tiptir. Tutulan yer genellikle eller ve ön kollardır.

İrritan ve alerjik kontakt dermatit
İrritanAlerjik
MekanizmaDoğrudan deri hasarı; bağışıklık yokGecikmiş tip aşırı duyarlılık; önce duyarlanma
Kimde olur?Yeterli doz ve sürede herkesteYalnız duyarlanmış kişide
Doz ilişkisiDoz ve süreyle artarDuyarlanınca çok az miktar yeter
BaşlangıçTemas yerinde, birikerekYeniden temastan 1–3 gün sonra; temas alanının dışına yayılabilir
Tipik etkenIslak iş, deterjan, çözücü, kesme yağı, alkaliNikel, 6 değerli krom, kobalt, kauçuk katkıları, epoksi, formaldehit, saç boyası
Yama testiNegatifPozitif

Islak iş, çimento ve yama testi

Islak iş, ellerin gün boyu suyla temas etmesi, sık yıkanması ya da uzun süre geçirmez eldiven içinde kalmasıdır; temizlik, sağlık, kuaförlük ve mutfak işlerinde irritan dermatitin başlıca nedenidir. Çimento iki yolla birden zarar verir: alkali olduğu için irritan, içindeki 6 değerli krom nedeniyle alerjik etki yapar. Sağlık çalışanında lateks eldiven ayrı bir tablo yapabilir: dakikalar içinde gelişen kurdeşen ve nadiren anafilaksi, yani hızlı tip alerji.

Alerjik dermatitte tanının anahtarı yama testidir (epikutan test): şüpheli maddeler sırta bantla yapıştırılır, 48 saat sonra ve yeniden 3–4. günde okunur. Liste de kesin tanı için öykü, lezyonun yeri ve epikutan testleri sayar; irritan tipte testlerin negatif olduğunu, tanının öykü ve bulguya dayandığını belirtir. Test negatifse aynı işe dönüşle tekrarlayan alevlenme de tanıya yardım eder.

Akne ve cilt kanserleri

Mineral yağlarla çalışanda kıl köklerinde yağ aknesi gelişir. Klorlu aromatik maddeler (dioksin gibi) inatçı klorakne yapar; liste, yeni maruziyetten uzun süre sonra bile ağır nüksler görülebileceğini yazar. Cilt kanserleri listenin B-1 satırındadır: kurum, zift, katran, asfalt, antrasen ve mineral yağlar. 1775'te baca temizleyicilerinde kurumla gelişen kanserin tanımlanması, mesleki kanserin ilk kaydı sayılır. Açık havada çalışanlarda güneşin UV ışığı, ayrıca arsenik ve iyonlaştırıcı ışın da deri kanseri yapar.

Akılda kalsın: İrritan = herkes, doz, test negatif; alerjik = duyarlı kişi, az miktar, test pozitif. Çimento iki yüzlüdür: alkalisi irritan, kromu alerjik. Akneyi yağ ve klor, deri kanserini kurum-zift-katran, güneş ve arsenik yapar.
Sınavda

Nasıl sorulurİrritan ve alerjik dermatitin farkı, yama testinin hangi tipte işe yaradığı ya da madde–cilt hastalığı eşleştirmesi sorulur.

TuzakMesleki dermatitlerin çoğunu alerjik sanmaktır; çoğu irritandır. İkinci tuzak, irritan dermatitte yama testinin pozitif çıkmasını beklemektir. Üçüncü tuzak, alerjik dermatitte dozun azaltılmasını yeterli önlem saymaktır; duyarlanmış kişide çok az miktar da alevlendirir, bu yüzden temas kesilmelidir.

↕Sıralama alerjik dermatitin gelişimi

  1. Aynı maddeyle çok az miktarda yeniden temas
  2. Alerjenin deriyle ilk teması
  3. 1–3 gün sonra kaşıntılı egzamanın ortaya çıkması
  4. Belirti vermeden bağışıklık sisteminin duyarlanması

?Soru çöz

Hastanede çalışan bir hemşirenin ellerinde günde onlarca kez yıkama ve uzun süre eldiven kullanımına bağlı kuruluk, çatlak ve kızarıklık gelişiyor; yama testi negatif çıkıyor. En olası tanı hangisidir?

✓ A. Sık yıkama ve geçirmez eldiven ıslak iştir; deriyi doğrudan yıpratır ve yama testi negatif kalır. B alerjik dermatit olsaydı yama testi pozitif çıkardı; C klorakne klorlu aromatik maddelerle gelişen bir aknedir; D lateks alerjisi eldivenden dakikalar sonra kurdeşenle gelir, kuruluk-çatlak tablosu değildir.
HASTALIK · SİNİR SİSTEMİ

Mesleki sinir sistemi hastalıkları: periferik nöropati ve solvent sendromu

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBenzen hangi hastalığı yapar, n-hekzan ve metanol zehirlenmesinin belirtileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Organik çözücülerin ortak etkisi sinir sistemini baskılamaktır; ayrıca her birinin kendine özgü hedefi vardır. Benzen kemik iliğini bozar, aplastik anemi ve lösemi yapar. n-Hekzan periferik sinirleri tutar ve el-ayaklarda uyuşmayla güçsüzlük yapar. Metanol görme sinirine zarar verip körlüğe yol açar. Toluen ise iliği bozmaz, sinir sistemi ve işitmeyi etkiler.

Organik çözücüler: benzen, n-hekzan, toluen, metanol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mesleki periferik nöropati ve toksik ensefalopati hangi maddelerle olur, solvent sendromu nedir?

Kısa cevap: Mesleki sinir sistemi hastalıkları iki ana tablo yapar. Toksik periferik nöropati genellikle iki tarafta simetrik, ayaklardan başlayan uyuşma ve güçsüzlüktür (n-hekzan, akrilamid, kurşun, arsenik, karbon sülfür). Toksik ensefalopati beyni tutar: kronik çözücü maruziyetinde unutkanlık, dikkat ve duygudurum bozukluğu (solvent sendromu), manganezde parkinsona benzer tablo, cıvada titreme görülür.

Yirmi yıldır kapalı alanlarda boya yapan usta, son yıllarda isimleri unuttuğunu, çabuk sinirlendiğini, akşamları bitkin düştüğünü anlatıyor. Eşi “eskisi gibi değil” diyor.

Sinir sistemi mesleki zehirlerin en sık hedeflerinden biridir. Maddelerin tek tek etkilerini Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında gördük. Burada hekimin karşısına çıkan tabloları sınıflandırıyoruz: sinirin neresi tutulmuş, tablo hangi maddeyi düşündürür?

Periferik nöropati

Toksik nöropati en uzun sinir liflerinden başlar; bu yüzden tablo ayak ve el uçlarında, iki tarafta simetrik uyuşma, karıncalanma ve güçsüzlükle başlar ve yukarı doğru ilerler; buna “eldiven-çorap” dağılımı denir. Bu, bir önceki konudaki tek sinirin tek noktada sıkışmasından temel farktır. n-Hekzan ve aynı ara ürünü oluşturan metil n-bütil keton, akrilamid, karbon sülfür ve arsenik bu tabloyu yapar; arsenikte nöropati özellikle ağrılı ve duyusaldır. Kurşun ise ağırlıkla motor sinirleri tutar ve düşük el yapar. Bazı organik fosforlu maddeler, akut zehirlenme geçtikten 1–3 hafta sonra geç başlayan bir nöropati yapabilir.

Sinir sistemi tablosu → düşündüren madde
TabloDüşündüren maddeler
Simetrik, ayaktan başlayan duyusal-motor nöropatin-Hekzan, metil n-bütil keton, akrilamid, karbon sülfür
Ağrılı duyusal nöropatiArsenik, talyum
Motor nöropati, düşük elKurşun
İstem titremesi, huzursuzluk, utangaçlıkCıva
Parkinsona benzer tabloManganez, karbon sülfür
Kronik ensefalopati: bellek, dikkat, duygudurumOrganik çözücü karışımları (boya, tiner, yapıştırıcı)

Ensefalopati ve solvent sendromu

Akut çözücü maruziyeti sarhoşluğa benzer bir uyuşukluk yapar ve geçer. Yıllar süren maruziyet ise kronik toksik ensefalopati bırakabilir; boyacılarda tanımlandığı için solvent sendromu ya da boyacı sendromu da denir. Belirtiler sinsi başlar: unutkanlık, dikkat dağınıklığı, yorgunluk, baş ağrısı, sinirlilik ve depresyon; ileri olguda zihinsel yıkım. Maruziyet kesilirse hafif tablolar durur ya da düzelir, ağır tablolar kalıcıdır. Manganez yürüme ve konuşma bozukluğuyla parkinsona benzer, cıva titreme ve kişilik değişikliği yapar.

Ek bilgi: tanı nasıl konur?

Periferik nöropatide sinir iletim çalışması ve EMG tutulumun tipini ve yaygınlığını gösterir. Ensefalopatide standart nöropsikolojik testler kullanılır. Her iki durumda da alkol, diyabet, B12 eksikliği ve ilaçlar gibi iş dışı nedenler dışlanır; maruziyet öyküsü ve ortam ölçümü tanının yarısıdır.

Akılda kalsın: Simetrik ve uçlardan başlıyorsa zehir, tek sinir ve tek noktadaysa sıkışma. Ezber dörtlüsü: n-hekzan ayağı, kurşun bileği, manganez yürüyüşü, çözücü belleği bozar. Solvent sendromunda erken yakalamak kalıcı hasarı önler.
Sınavda

Nasıl sorulurMadde–sinir sistemi tablosu eşleştirmesi ya da kronik çözücü maruziyetinin belirtileri sorulur.

TuzakToksik nöropatiyi tek taraflı ve tek sinirli sanmaktır; tablo simetriktir. İkinci tuzak, kurşun nöropatisini duyusal saymaktır; kurşun ağırlıkla motor sinirleri tutar. Üçüncü tuzak, solvent sendromunu akut sarhoşluk tablosuyla karıştırmaktır; sendrom yıllar içinde gelişen kalıcı bir bozukluktur.

⇄Bilgi eşleştirme madde → sinir tablosu

?Soru çöz

Toksik periferik nöropati ile tuzak nöropati (sinir sıkışması) arasındaki ayırımda aşağıdakilerden hangisi toksik nöropatiyi düşündürür?

✓ C. Zehir bütün uzun lifleri birlikte etkiler, bu yüzden tablo iki tarafta simetrik ve uçlardan başlar. A tek sinirin tek noktada sıkışmasını anlatır; B karpal tünelin tipik öyküsüdür; D ulnar sinirin dirsekte, kübital tünelde sıkışmasıdır.
HASTALIK · KALP-DAMAR

Mesleki kalp-damar hastalıkları: karbonmonoksitten pazartesi hastalığına

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarbonmonoksit zehirlenmesi nasıl olur, hidrojen sülfür ve siyanür neden bu kadar tehlikeli?Bağlantılı konudan (Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zehirli gazlar üç yolla öldürür. Karbonmonoksit hemoglobine bağlanıp oksijenin taşınmasını engeller; siyanür ve hidrojen sülfür hücrenin oksijeni kullanmasını durdurur; azot ve metan gibi basit boğucular ise havadaki oksijenin yerini alır. İrritan gazlarda belirleyici olan suda çözünürlüktür: çok çözünenler hemen yakar, az çözünenler saatler sonra akciğer ödemi yapar.

Gazlar: CO, H₂S, siyanür, irritan ve boğucular

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi mesleki etkenler kalp-damar hastalığı yapar, nitrogliserin işçilerinde pazartesi hastalığı nedir?

Kısa cevap: Karbonmonoksit kalbe giden oksijeni azaltıp göğüs ağrısı ve ritim bozukluğu yapar; karbon sülfür damar sertliğini ve koroner hastalığı hızlandırır; halojenli çözücüler kalbi ritim bozukluğuna yatkın kılar. Nitrogliserin ve nitroglikol işçilerinde hafta başı baş ağrısı (pazartesi hastalığı) ve maruziyet kesildikten 1–2 gün sonra ani ölüm görülebilir. Kurşun, gürültü, stres ve vardiya da tansiyonu ve koroner riski artırır.

Bir patlayıcı madde fabrikasında çalışan işçi her pazartesi zonklayan bir baş ağrısıyla işe başladığını, çarşamba geldiğinde ağrının kendiliğinden geçtiğini anlatıyor. Hekimin asıl korktuğu ise pazar gecesi.

Kalp-damar hastalıkları çok etkenlidir; sigara, kolesterol, kalıtım ve yaş belirleyicidir. İş bu tabloya iki yolla girer: bazı maddeler kalbi ve damarları doğrudan bozar, bazı fiziksel ve örgütsel etkenler ise var olan riski artırır. İkinci gruptakiler çoğunlukla işle ilgili hastalık sayılır.

Kalbi doğrudan vuran maddeler

Karbonmonoksit kanın oksijen taşımasını bozduğu için kalp kası oksijensiz kalır; koroner hastası bir çalışanda düşük düzeyde bile göğüs ağrısı ve ritim bozukluğu başlatabilir. Karbon sülfür damar sertliğini hızlandırır; viskon ipek işçilerinde genç yaşta koroner hastalık bu yüzden görülür. Halojenli hidrokarbonlar (trikloretilen, bazı soğutucu gazlar) yüksek dozda kalbi adrenalinin etkisine duyarlı hâle getirir; ani ve öldürücü ritim bozukluğu yapabilir.

Nitrik asit esterleri (nitrogliserin, nitroglikol) patlayıcı ve ilaç yapımında kullanılır, damarları genişletir. Hafta başında baş ağrısı, yüz kızarması, baş dönmesi ve tansiyon düşüklüğü olur; vücut birkaç günde alışır. Hafta sonu maruziyet kesilince damarlar ters tepkiyle büzülür ve göğüs ağrısı başlar. Liste bu tabloyu açıkça yazar: belirtilerin hafta başında artması (pazartesi hastalığı) ve maruziyetin kesilmesinden 1–2 gün sonra ani ölümler; akut tablonun yükümlülüğü 15 gün, kroniğin 1 yıldır.

Etken → kalp-damar etkisi
EtkenEtkiTipik iş
KarbonmonoksitKalp kası oksijensizliği, göğüs ağrısı, ritim bozukluğuKapalı yerde motor, fırın, garaj
Karbon sülfürHızlanmış damar sertliği, koroner hastalıkViskon ipek, kauçuk
Nitrogliserin, nitroglikolPazartesi baş ağrısı; kesilince damar büzülmesi, ani ölümPatlayıcı, ilaç yapımı
Halojenli çözücülerKalbin adrenaline duyarlanması, ani ritim bozukluğuYağ alma, kuru temizleme, soğutma
KurşunTansiyon yüksekliğiAkü, hurda eritme
Gürültü, sıcak, soğukTansiyon artışı, kalbe ek yükAğır sanayi, döküm, açık hava
İş stresi, vardiya, uzun çalışma saatleriTansiyon ve koroner risk artışıSağlık, ulaşım, güvenlik

Riski artıran fiziksel ve örgütsel etkenler

Kurşun tansiyonu yükseltir. Gürültü stres tepkisiyle tansiyonu artırabilir; sıcakta çalışmak kalbe ek yük bindirir. Uzun çalışma saatleri, yüksek iş talebi ile düşük kontrol ve gece vardiyası koroner riskini artırır; bunları Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma sayfasında göreceğiz. İşyeri hekimi için pratik sonuç, kalp hastası çalışanın uygun işe yerleştirilmesidir: CO riskli, sıcak ya da ağır işten uzak tutulması gibi.

Akılda kalsın: Dört madde, dört yol: CO oksijeni keser, karbon sülfür damarı sertleştirir, halojenli çözücü ritmi bozar, nitrat kesilince damarı büzer. Nitratta tehlikeli gün çalışılan gün değil, maruziyetin kesildiği gündür: pazartesi baş ağrısı, hafta sonu ani ölüm.
Sınavda

Nasıl sorulurMadde–kalp etkisi eşleştirmesi ya da nitrat işçilerindeki pazartesi hastalığının mekanizması sorulur.

TuzakNitrat işçisindeki ani ölümü maruziyetin en yoğun olduğu güne bağlamaktır; ölüm maruziyet kesildikten 1–2 gün sonra olur. İkinci tuzak, karbon sülfürün etkisini yalnız sinir sistemiyle sınırlamaktır; damar sertliği de yapar. Üçüncü tuzak, kalp hastalığının her işte doğrudan meslek hastalığı sayılacağını düşünmektir; çok etkenli olduğu için çoğu kez işle ilgili hastalıktır.

↕Sıralama nitrat işçisinin haftası

  1. Hafta sonu maruziyetin kesilmesi
  2. Pazartesi işe dönüşte zonklayan baş ağrısı ve yüz kızarması
  3. 1–2 gün içinde damar büzülmesi, göğüs ağrısı, ani ölüm tehlikesi
  4. Hafta içinde vücudun alışması, yakınmaların geçmesi

?Soru çöz

Mesleki etkenler ile kalp-damar etkileri arasındaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Nitrogliserinde ani ölüm maruziyet sırasında değil, hafta sonu kesildikten 1–2 gün sonra damar büzülmesiyle olur. A karbon sülfürün koroner etkisidir; B halojenli hidrokarbonların kalbi adrenaline duyarlılaştırmasıdır; C CO'nun oksijen taşınmasını bozmasının kalpteki sonucudur.
HASTALIK · BÖBREK VE ÜREME

Böbrek ve üreme sistemi: kadmiyumun böbreği, DBCP'nin kısırlığı

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKurşun zehirlenmesinin belirtileri nelerdir, cıva ve kadmiyum hangi organa zarar verir?Bağlantılı konudan (Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kurşun kan yapımını bozar (kansızlık, bazofil noktalı eritrositler), sinirleri ve böbreği tutar, karın ağrısı yapar; göstergesi kan kurşunudur. Cıva buharı titreme, diş eti iltihabı ve huzursuzluk tablosu yapar. Kadmiyum böbrek borucuklarını ve kemiği bozar, krom burun septumunu deler, arsenik deride keratoz ve sinir hasarı yapar, manganez parkinsona benzer tablo oluşturur.

Metaller: kurşun, cıva, kadmiyum, krom, arsenik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi mesleki etkenler böbreğe ve üreme sağlığına zarar verir, DBCP ve anestezik gazların etkisi nedir?

Kısa cevap: Böbreği en çok kadmiyum (proksimal borucuk hasarı, idrarda küçük moleküllü protein), kurşun (kronik böbrek hastalığı, gut, tansiyon) ve inorganik cıva bozar; arsin akut böbrek yetmezliği yapar. Üremede erkekte DBCP (sperm yokluğu), kurşun, ısı ve radyasyon; kadında kurşun, anestezik gazlar ve kanser ilaçları düşük ve doğum sorunlarıyla ilişkilidir.

1970'lerin sonunda bir tarım ilacı fabrikasında çalışan erkek işçiler, aralarında çocuk sahibi olamayanların çok fazla olduğunu fark etti. Yapılan sperm sayımları ortak bir maddeye götürdü: DBCP.

Böbrek, kanı süzen ve maddeleri yoğunlaştıran organ olduğu için metallerin birikme yeridir. Üreme sistemi ise hızlı bölünen hücreleri ve hormon dengesiyle düşük dozlara bile duyarlıdır. İki sistem de sessiz hasar görür: belirti çıktığında hasar çoğu kez yerleşmiştir.

Böbrek

Kadmiyum böbreğin en tipik mesleki zehridir. Böbrekte birikir ve süzülen küçük molekülleri geri emen proksimal borucukları bozar; idrarda küçük moleküllü proteinler (β2-mikroglobulin gibi), şeker ve amino asitler kaçar. Kalsiyum kaybı kemik yumuşamasına yol açar. Hasar maruziyet bitince de genellikle geri dönmez; bu yüzden idrar kadmiyumu ve küçük moleküllü protein izlenir. Kurşun yıllar içinde kronik böbrek hastalığı, ürik asit yükselmesi ve gut (kurşun gutu), tansiyon yüksekliği yapar. İnorganik cıva idrarla bol protein kaçıran bir böbrek hastalığı yapabilir. Arsin gazının akut kan yıkımıyla böbreği tıkadığını Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında gördük. Mesane kanserini yapan aromatik aminleri Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler sayfasında göreceğiz.

Üreme sistemi

Erkekte DBCP (dibromokloropropan), toprak ilacı olarak kullanılan bir pestisittir; üretimindeki işçilerde sperm sayısında azalma ve sperm yokluğu (azoospermi) saptanmasıyla tarihe geçti ve birçok ülkede yasaklandı. Kurşun sperm sayısını ve hareketini azaltır. Isı (fırın başında çalışma, uzun süre oturarak araç kullanma) ve iyonlaştırıcı radyasyon da sperm üretimini bozar. Bazı glikol eterleri hem erkekte testisi hem gebelikte fetüsü etkiler.

Kadında kurşun plasentayı geçer; düşük, ölü doğum ve bebekte gelişme sorunlarıyla ilişkilidir. Atık gazları yeterince uzaklaştırılmayan ameliyathanelerde anestezik gazlar düşük riskiyle ilişkilendirilmiştir. Kanser ilacı hazırlayan eczacı ve hemşirelerde antineoplastik ilaçlar düşük ve doğumsal anomali riski taşır; bu ilaçlar güvenlik kabininde hazırlanır. İyonlaştırıcı radyasyon ve rubella gibi bazı enfeksiyonlar da gebelikte zararlıdır. Gebe ve emziren çalışanın korunmasını Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma sayfasında göreceğiz.

Böbrek ve üreme: etken → etki
SistemEtkenEtki
BöbrekKadmiyumProksimal borucuk hasarı, küçük moleküllü proteinüri, kemik yumuşaması
KurşunKronik böbrek hastalığı, gut, tansiyon
İnorganik cıva · arsinProteinli böbrek hastalığı · akut böbrek yetmezliği
Erkek üremeDBCPSperm azlığı ve yokluğu
Kurşun, ısı, iyonlaştırıcı radyasyon, glikol eterleriSperm sayısı ve kalitesinde azalma
Kadın üreme, gebelikKurşunDüşük, ölü doğum, gelişme sorunu
Anestezik gazlar, antineoplastik ilaçlarDüşük, doğumsal anomali riski
Akılda kalsın: Böbreğin üç metali: kadmiyum borucuğu, kurşun bütün böbreği ve eklemi (gut), cıva süzgeci bozar. Üremenin klasikleri: DBCP erkek kısırlığı, anestezik gaz ve kanser ilacı düşük. Kurşun iki listede birden: hem böbrek hem üreme.
Sınavda

Nasıl sorulurMadde–organ eşleştirmesi, özellikle kadmiyumun böbrek etkisi ya da DBCP'nin üreme etkisi sorulur.

TuzakKadmiyumun kronik hedefini akciğer sanmaktır; kronikte asıl hedef böbrek borucuklarıdır. İkinci tuzak, DBCP'yi kadın üreme sağlığına ya da kansere bağlamaktır; klasik etkisi erkekte sperm yokluğudur. Üçüncü tuzak, anestezik gaz riskini hastalara özgü sanmaktır; risk ameliyathane çalışanınındır.

✎Boşluk doldurma böbrek ve üreme

Kronik maruziyetinde böbreğin proksimal borucukları bozulur ve idrarda küçük moleküllü protein kaçar. Toprak ilacı olarak kullanılan üretim işçilerinde sperm yokluğuna yol açmıştır. Atık gazların uzaklaştırılmadığı ameliyathanelerde gazlar düşük riskiyle ilişkilendirilmiştir.

kadmiyum · DBCP · anestezik · manganez · benzen · klor

?Soru çöz

Akü fabrikasında yıllardır çalışan bir işçide tansiyon yüksekliği, kanda ürik asit artışı ve gut atakları, böbrek işlevlerinde azalma ve sperm sayısında düşme saptanıyor. Bu tabloyu en iyi açıklayan etken hangisidir?

✓ B. Akü işi kurşun maruziyetidir; kurşun kronik böbrek hastalığı, kurşun gutu ve tansiyon yapar, sperm sayısını da azaltır. A DBCP sperm yokluğu yapar ama pestisit üretimine özgüdür, böbrek-gut tablosu yapmaz; C karbon sülfür viskon ipek işinde damar sertliği yapar; D anestezik gaz riski ameliyathane personelinindir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi iyonlaştırıcı radyasyonun stokastik etkisidir?

✓ A. Lösemi bir kanserdir: eşik kabul edilmez, dozla şiddeti değil olasılığı artar. B, C ve D deterministiktir: belli bir eşiğin üstünde çok sayıda hücre ölünce çıkar ve doz arttıkça ağırlaşır. D'yi seçtiren, üreme hücresini kalıtsal etkiyle karıştırmaktır; kısırlık eşikli bir hücre ölümü tablosudur.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Radyasyon: deterministik ve stokastik etki, UV, IR, lazer

?Soru 2

15 yıldır asbestli izolasyon işinde çalışan bir işçinin spirometrisinde FVC beklenenin %62'si, FEV1 beklenenin %60'ı ve FEV1/FVC oranı 0,82 bulunuyor. Bu sonuç en çok hangisini düşündürür?

✓ B. FEV1 ve FVC birlikte düşmüş, oran normalin üstünde kalmış: restriktif örüntü, asbestli işte asbestozu düşündürür. A ve D obstrüksiyon için oranın 0,70 altına düşmesi gerekirdi; C iki değer de beklenenin %80'inin çok altında olduğu için normal sayılamaz.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Solunum fonksiyon testi ve ILO sınıflaması

?Soru 3

Basınç değişikliğine bağlı hastalıklarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. İrtifada oksijen yüzdesi değişmez; hava basıncı düştüğü için kana geçen oksijen azalır. A doğrudur: kabarcık çözünmüş azottan oluşur; B vurgunun tedavisidir; D listedeki geç zarardır (kemik nekrozu, yükümlülük 10 yıl). C'yi doğru sandıran, “havada oksijen az” sezgisidir; azalan oran değil kısmi basınçtır.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Basınç: vurgun, barotravma, yükseklik hastalığı

?Soru 4

Serada sırt pompasıyla ilaçlama yapan işçide bulanık görme, iğne başı gibi gözbebekleri, aşırı terleme, bol salya, yavaş nabız ve kas seğirmeleri var. Bu tabloyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Küçülmüş gözbebeği tabloyu uzaklaştırmaz, tam tersine en tipik muskarinik bulgusudur; bu şıkkı seçtiren yanılgı gözbebeği büyümesini beklemektir, o atropin gibi karşıt etkili maddelerin bulgusudur. B mekanizmayı, C deri yoluyla süren emilimi kesen ilk adımı, D etki göstergesini doğru verir.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Pestisitler: organik fosforlular ve karbamatlar

?Soru 5

Gürültüye bağlı işitme kaybıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Genellikle iki taraflı ve simetriktir.
II. Gürültüye maruziyet sona erdikten sonra da ilerlemeye devam eder.
III. Odyogramdaki ilk bulgu çoğunlukla 4000 Hz çevresindeki çentiktir.

✓ C. Kayıp iki kulakta simetrik gelişir (I) ve ilk iz 4000 Hz'deki V çentiğidir (III). II yanlıştır: liste kaybı “maruz kalma sona erdikten sonra ilerlemeyen” diye tanımlar. A III'ü atlar; B ve D, ilerlemenin süreceğini sanıp kaybı yaşa bağlı ya da başka nedenli kayıpla karıştırır.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Gürültüye bağlı işitme kaybı ve 4000 Hz çentiği

?Soru 6

Aşağıdaki çalışanlardan hangisinde bütün vücut titreşimine bağlı bel ağrısı ve disk hastalığı riski en belirgindir?

✓ D. İş makinesinin koltuğundan gelen sarsıntı bütün vücut titreşimidir ve hedefi bel omurlarıyla disklerdir. A, B ve C elle tutulan aletlerdir: el-kol titreşimi yapar, beklenen tablo beyaz parmak, uyuşma ve el bileği-dirsek hasarıdır. A'yı seçtiren, ormancılığı ağır iş diye beli zorlayan titreşimle karıştırmaktır.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Titreşim: beyaz parmak, el-kol sendromu, bel

?Soru 7

Bagasozisle ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Etkeni inorganik bir mineral tozudur; bu yüzden pnömokonyozlar arasında yer alır.
II. Küflü şeker kamışı küspesindeki mikroorganizmalara karşı gelişen bir aşırı duyarlılık tepkisidir.
III. Akut formda belirtiler maruziyetten saatler sonra başlar ve etkenden uzaklaşınca geriler.

✓ C. Bagasozis organik antijene karşı gelişen bir hipersensitivite pnömonisidir (II) ve akut formu saatler içinde başlayıp uzaklaşınca geriler (III). A ve B I'i doğru sayar; adındaki “-oz” eki onu silikoz ve asbestoz gibi bir pnömokonyoz sandırır, oysa etken mineral değildir. D aynı yanılgıyı II ve III'e ekler.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Hipersensitivite pnömonisi ve bisinoz

?Soru 8

Biyolojik izleme göstergeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Yönetmeliğin Ek-2'sinde bağlayıcı biyolojik sınır değer tek madde için, kurşun için yazılıdır: 70 µg Pb/100 ml. A kolinesterazı yanlış sınıflar, o bir etki göstergesidir; C kısa yarı ömürde vardiya sonu örnek alma kuralını yok sayar; D sigaranın karboksihemoglobini yükselttiğini atlar.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Madde → gösterge: biyolojik izleme tablosu

?Soru 9

Hidrojen sülfür (kükürtlü hidrojen) ile ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Yoğunluğu arttıkça koku alma duyusunu baskıladığı için uyarıcı etkisini yitirir.
II. Hücre düzeyinde oksijen kullanımını engeller.
III. Zehirli etkisi yoktur; yalnızca havadaki oksijenin yerini alarak boğar.

✓ B. Hidrojen sülfür yoğunlaştıkça koku uyarısı kaybolur (I) ve hücredeki solunum enzimini durdurur (II). III basit boğucuların (azot, metan, karbondioksit) tanımıdır, hidrojen sülfürün değil. A ve C bu yanılgıyı taşır; D ayrıca basit boğucu tanımını zehirli gazla birleştirir.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Gazlar: CO, H₂S, siyanür, irritan ve boğucular

?Soru 10

Kuvars tozuna maruz kalan bir çalışanın grafisi ILO 1/1 okunuyor ve yetkili kuruluş pnömokonyoz tanısı koyuyor. İşyeri hekimi için aşağıdakilerden hangisi en doğru yaklaşımdır?

✓ A. Tanı alan çalışan maruziyetten uzaklaştırılır ve bir vaka aynı ortamdaki başkalarını da düşündürür. B KKD'yi ilk ve yeterli önlem sanır, oysa son çaredir; C fibrozis geri dönmese de ilerlemesi yavaşlatılabilir ve izlem sürer; D sigarayı bırakmak yararlıdır ama asıl etken olan tozu ortadan kaldırmaz.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Korunma ve izlem: toz kontrolü, KKD, tarama
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →