İnsidans ve prevalans: hız, oran, orantı ve küvet benzetmesi
İş Sağlığı (İSG) · Çalışan sağlığı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürkiye'de meslek hastalığı tanısı neden az konuyor, işyeri hekimi ne yapmalı?Bağlantılı konudan (Meslek hastalıklarına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türkiye'de yılda yalnız bin dolayında meslek hastalığı tescil edilir. Uluslararası tahminlere göre beklenen sayı ise on binlercedir. Bunun başlıca nedenleri meslek öyküsü alınmaması, belirtilerin özgül olmaması, uzun latent dönem, kayıt dışı çalışma ve iş kaybı kaygısıdır. İşyeri hekimi sağlık gözetimi, ön tanı ve sevk, işverene yazılı bildirim ve önleme yoluyla bu açığı kapatır.
Türkiye'de az tanı, işyeri hekiminin rolü, önleme
✎Konu anlatımı
İnsidans ve prevalans nedir, aralarındaki fark nedir ve nasıl hesaplanır?
Kısa cevap: İnsidans belirli bir dönemde ortaya çıkan yeni olguların, o dönemin başında hastalığa yakalanma riski taşıyanlara bölümüdür; hastalanma riskini gösterir. Prevalans belirli bir anda ya da dönemde var olan bütün (eski + yeni) olguların toplam gruba bölümüdür; hastalık yükünü gösterir. Kronik hastalıkta prevalans insidanstan çok yüksektir, çünkü prevalans yaklaşık olarak insidans ile hastalık süresinin çarpımıdır.Bir tekstil fabrikasının yıllık değerlendirme raporunda tek bir satır var: “İşitme kaybı: 58 çalışan.” İşveren soruyor: “Bu çok mu?” Cevap, 58'in neye bölündüğüne ve kaçının bu yıl yeni olduğuna bağlı.
Epidemiyoloji, hastalıkların ve sağlıkla ilgili olayların bir grupta nasıl dağıldığını ve bu dağılımı neyin belirlediğini inceler; bulduğunu sağlık sorunlarını önlemede kullanır. İşyeri hekiminin elindeki ham sayı, ancak bir paydaya bölünüp zamana bağlanınca anlam kazanır. Bunun için üç tür kesir kullanılır:
| Ölçü | Pay ile payda | Örnek |
|---|---|---|
| Oran | Pay paydanın parçası değildir | Bölümdeki kadın çalışan / erkek çalışan = 1/3 |
| Orantı | Pay paydanın içindedir; yüzde ile verilir | Çalışanların yüzde 12'si sigara içiyor |
| Hız | Orantıya zaman eklenir; belli sürede olay / risk altındaki grup | Bir yılda 1000 çalışanda 20 yeni astım |
İnsidans: yeni olgu, risk altındaki kişi
İnsidans yalnız yeni olguları sayar. Payda, dönemin başında hastalığı olmayan, yani hastalanabilecek kişilerdir; zaten hasta olan payda dışında kalır. Kümülatif insidans (risk) bir dönemde sağlam birinin hastalanma olasılığıdır. Çalışanlar işe farklı zamanlarda girip çıktığında paydaya kişi-yıl yazılır: 10 kişinin 2'şer yıl izlenmesi 20 kişi-yıldır. Bu ölçüye insidans hızı denir. Etkenle hastalık arasındaki neden-sonuç ilişkisi insidansla araştırılır.
Prevalans: var olan bütün olgular
Prevalans bir anda (nokta prevalansı) ya da bir dönemde (dönem prevalansı) var olan eski ve yeni bütün olguları sayar; payda bütün gruptur. Hastalık yükünü, revir ve tedavi ihtiyacını gösterir. Silikoz ya da işitme kaybı gibi kalıcı hastalıklarda olgular birikir ve prevalans insidansın çok üzerine çıkar. Kısa süren bir grip salgınında ise ikisi birbirine yakındır.
400 çalışanlı fabrikada yıl başında 40 çalışanda işitme kaybı var. Yıl içinde 18 yeni olgu saptanıyor; kimse işten ayrılmıyor. Kümülatif insidans ve yıl sonu prevalansı nedir?
- Risk altındaki: 400 − 40 = 360; insidans = 18 ÷ 360 = 0,05 = %5.
- Yıl sonu olgu: 40 + 18 = 58; prevalans = 58 ÷ 400 = %14,5.
Cevap: insidans %5 (1000 çalışanda 50), yıl sonu prevalansı %14,5.
Bir kömür madeninde 200 işçi 3 yıl, 100 işçi 2 yıl izleniyor ve 16 yeni pnömokonyoz olgusu saptanıyor. İnsidans hızı nedir?
- Kişi-yıl: 200 × 3 + 100 × 2 = 800.
- 16 ÷ 800 = 0,02.
Cevap: 1000 kişi-yılda 20 yeni olgu.
Nasıl sorulurSayılar verilip insidans ya da prevalans hesaplatılır ya da tanımlar eşleştirilir.
Tuzakİnsidansın paydasına zaten hasta olanları da katmaktır; payda yalnız risk altındakilerdir. İkinci tuzak, payına eski olguları da yazmaktır; o prevalanstır. Üçüncü tuzak, kronik hastalıkta prevalansın düşük olacağını sanmaktır; olgular biriktiği için yüksektir.
✎Boşluk doldurma insidans ve prevalans
Belirli bir dönemde ortaya çıkan yeni olguların risk altındaki kişilere bölümüne denir. Belirli bir anda var olan eski ve yeni bütün olguların gruba bölümüne denir. Silikoz gibi kalıcı hastalıklarda prevalans insidanstan olur.
?Soru çöz
500 çalışanlı bir fabrikada yıl başında 50 çalışanda kontakt dermatit vardır. Yıl içinde 45 yeni dermatit olgusu saptanmış, işten ayrılan olmamıştır. Bu yıl için dermatitin kümülatif insidansı yüzde kaçtır?