UNESCO'nun dört listesi: yer, gelenek, şehir ve belge
Güncel Bilgiler · Kültür mirası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBM'nin uzman kuruluşları nelerdir, UNESCO, WHO, FAO ve ILO'nun merkezleri nerededir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Birleşmiş Milletler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Uzman kuruluşlar, BM ile anlaşma yaparak BM sistemine bağlanmış, kendi üyesi, bütçesi ve yönetimi olan bağımsız örgütlerdir; Kasım 2026 itibarıyla 15 tanedir. En çok sorulanlar UNESCO (Paris), WHO (Cenevre), FAO (Roma), ILO (Cenevre), IMF ve Dünya Bankası'dır (Washington). ILO 1919'da, IMF ve Dünya Bankası 1944'te, BM'den önce kurulmuştur.
✎Konu anlatımı
UNESCO Dünya Mirası, Somut Olmayan Kültürel Miras, Yaratıcı Şehirler ve Dünya Belleği arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: UNESCO'nun dört ayrı kaydı vardır: Dünya Mirası Listesi yerleri (anıt, ören yeri, doğal alan), Somut Olmayan Kültürel Miras listeleri yaşayan gelenekleri, Yaratıcı Şehirler Ağı bir sanat alanında öne çıkan şehirleri, Dünya Belleği kaydı belgeleri (el yazması, tablet, arşiv) kapsar. Kasım 2026 itibarıyla Türkiye'nin 22 Dünya Mirası alanı, 32 somut olmayan miras unsuru ve 9 yaratıcı şehri vardır.Bir turizm broşüründe "UNESCO korumasında" yazar; ama bir caminin, bir festivalin, bir şehrin ve bir el yazmasının UNESCO'ya giriş kapısı aynı değildir.
UNESCO'yu, merkezi Paris'te olan BM uzman kuruluşu olarak Birleşmiş Milletler sayfasında gördük. Kültür alanındaki en bilinen işi, insanlık için değerli sayılan mirası kayda geçirmektir. Ama tek bir "UNESCO listesi" yoktur; her biri ayrı bir sözleşmeye ya da programa dayanan dört kayıt vardır. 2012'den beri yayımlanan üç UNESCO sorusu da (Hıdrellez 2018, Kırşehir 2020, ahşap camiler 2024) bir öğenin hangi kayda girdiğini bilmeye dayandı.
Dokunulan miras, yaşanan miras
Dünya Mirası Listesi 1972'de Paris'te kabul edilen Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi'ne dayanır. Listeye yerinden oynatılamayan alanlar girer: kültürel (cami, antik kent, tarihî şehir), doğal (dağ, göl, kanyon) ya da ikisini birlikte taşıyan karma alanlar. Her yıl yazın toplanan Dünya Mirası Komitesi karar verir. Türkiye sözleşmeyi 16 Mart 1983'te onayladı. Bir ülke bir alanı aday göstermeden önce onu geçici listeye yazdırır; geçici listede olmak, Dünya Mirası olmak demek değildir.
Somut olmayan kültürel miras ise elle tutulmayan, kuşaktan kuşağa aktarılan bilgi ve uygulamadır: bir bayram, bir zanaat, bir müzik, bir söz geleneği. Dayanağı 2003'te kabul edilen Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi'dir; Türkiye 27 Mart 2006'da onayladı. Bu sözleşmenin iki ana listesi vardır: Temsili Liste ve yaşaması tehlikedeki unsurlar için Acil Koruma Gerektiren Liste. Kararı her yılın sonlarında toplanan Hükümetlerarası Komite verir.
Şehir ağı ve belge kaydı
Yaratıcı Şehirler Ağı 2004'te kuruldu; bir sözleşme değil, şehirlerin katıldığı bir ağdır. Her şehir bir yaratıcı alanla girer: gastronomi, müzik, edebiyat, tasarım, film, medya sanatları, zanaat ve halk sanatları gibi. Dünya Belleği programı ise 1992'de başladı ve belgesel mirası korur: el yazmaları, kil tabletler, arşivler, haritalar, filmler. Kayıtları UNESCO Yürütme Kurulu onaylar.
| Kayıt | Neyi kaydeder? | Dayanak | Türkiye (Kasım 2026) |
|---|---|---|---|
| Dünya Mirası Listesi | Taşınmaz kültürel, doğal ve karma alanlar | 1972 sözleşmesi; Türkiye 1983 | 22 alan |
| Somut olmayan kültürel miras | Yaşayan gelenek, bilgi, beceri | 2003 sözleşmesi; Türkiye 2006 | 32 unsur |
| Yaratıcı Şehirler Ağı | Bir yaratıcı alanda öne çıkan şehirler | 2004'te kurulan ağ | 9 şehir |
| Dünya Belleği | Belgesel miras: el yazması, tablet, arşiv | 1992'de başlayan program | altıncı konuda |
Nasıl sorulurYayımlanan UNESCO sorularının kalıbı budur: bir öğe verilir, hangi kayda girdiği ya da "hangisi bu listede değildir?" sorulur (2024: ahşap camiler).
TuzakHıdrellez, ebru ya da Karagöz gibi gelenekleri Dünya Mirası sanmaktır; onlar somut olmayan miras listesindedir. İkinci tuzak, geçici listedeki bir alanı listede saymaktır.
Sınavda işaretletoplam sayılar her yıl değişir; sınav yılındaki UNESCO sayfalarına göre işaretle.
Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026
- UNESCO World Heritage — The Convention: 1972 sözleşmesi, kültürel/doğal/karma alan, geçici liste
- UNESCO World Heritage — Türkiye: 22 alan, Türkiye'nin onayı 16 Mart 1983
- UNESCO ICH — Türkiye: 2003 sözleşmesinin Türkiye'ce onayı (27 Mart 2006), listeler
- UNESCO Creative Cities — Kırşehir: ağ ve yaratıcı alan sistemi
- UNESCO — Memory of the World: belgesel miras programı ve Uluslararası Kayıt
✎Boşluk doldurma dört kaydın adı
Kültepe tabletleri UNESCO'nun Dünya kaydındadır. Göbeklitepe ise Dünya Listesi'ndedir. Kırşehir müzik alanında Şehirler Ağı'nın üyesidir. Ebru sanatı kültürel miras listesine girdi.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi UNESCO'nun Dünya Mirası Listesi'nde değil, somut olmayan kültürel miras listesinde yer alır?