Göbeklitepe, Karahantepe ve Çatalhöyük: taşın ve köyün başladığı yer
Güncel Bilgiler · Kültür mirası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnadolu'nun ahşap camileri hangileridir, Gordion ve Sardes ne zaman listeye girdi, geçici liste nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (UNESCO ve Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.
2023'te Frig başkenti Gordion (Ankara) ile beş ilde beş camiden oluşan "Anadolu'nun Orta Çağ Ahşap Hipostil Camileri" listeye girdi: Afyon Ulu Camii, Sivrihisar Ulu Camii (Eskişehir), Arslanhane Camii (Ankara), Eşrefoğlu Camii (Konya), Mahmut Bey Camii (Kastamonu). 2025'te Sardes ve Bin Tepe (Manisa) eklendi. Aday olmayı bekleyenler geçici listededir (Kasım 2026: 80 alan).
✎Konu anlatımı
Göbeklitepe ve Karahantepe nerede, neden önemli; Çatalhöyük hangi ilde?
Kısa cevap: Göbeklitepe ve Karahantepe Şanlıurfa'dadır; yaklaşık 12 bin yıl önce, insanlar henüz çömlek yapmadan dikilen T biçimli dev taşlarıyla bilinir ve Taş Tepeler adlı kazı projesinin parçasıdır. Göbeklitepe 2018'de UNESCO Dünya Mirası oldu. Çatalhöyük Konya'nın Çumra ilçesindedir; duvar resimli evleriyle bilinen Neolitik köydür, 2012'de listeye girdi.Şanlıurfa'da bir tepenin üstündeki çatının altında, ziyaretçiler insan boyunu aşan taş sütunların çevresinde sessizce dolaşır; taşların üstünde tilki, yaban domuzu ve akrep kabartmaları vardır.
Bu sayfa iki soruya hazırlar: "Bu ören yeri hangi ilde?" ve "Bu ünlü yapı hangi ülkede, kim yaptırdı?". 2012'den beri yayımlanan güncel bilgiler sorularında Termessos (Antalya), Kibyra'daki Medusa mozaiği (Burdur), Kudüs'teki Kubbetü's-Sahra, Tac Mahal ve Çernobil soruldu. Hepsi aynı kalıptadır: yer ile eseri ya da olayı doğru eşlemek. Sırayı zamana göre kurduk; ilk durak, yerleşik hayatın başladığı Neolitik Çağ.
Göbeklitepe: "tarihin sıfır noktası"
Göbeklitepe Şanlıurfa'nın kuzeydoğusundaki Germuş Dağları'ndadır. İlk yapı katmanı MÖ 10. binyıla, yani yaklaşık 12 bin yıl öncesine gider. Asıl şaşırtıcı olan, bu anıtsal yapıların insanlar tarımı ve çömleği henüz benimsemeden, avcı-toplayıcı topluluklarca dikilmiş olmasıdır. Daire biçimli yapıların ortasında, insan bedenini simgeleyen T biçimli dikilitaşlar durur; bazılarında kollar, eller ve kemer kabartması seçilir. Kazılar Alman Arkeoloji Enstitüsünden Klaus Schmidt'in yönetiminde 1995'te başladı. Göbeklitepe 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi; listeyi UNESCO ve Türkiye sayfasında gördük.
Karahantepe ve Taş Tepeler
Göbeklitepe tek değildir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Şanlıurfa'daki aynı döneme ait tepeleri Taş Tepeler adıyla tek projede topladı; Eylül 2021'deki tanıtımda Göbeklitepe, Karahantepe, Gürcütepe, Sayburç, Çakmaktepe, Sefertepe ve Yeni Mahalle Höyüğü kazı alanı olarak sayıldı. Karahantepe kazısı 2019'da başladı ve proje içinde en çok haber olan alan oldu. Bakanlık Ekim 2025'te Karahantepe'de ilk kez insan yüzü işlenmiş T biçimli bir dikilitaş bulunduğunu duyurdu. Son duyuru: Ağustos 2026'da Karahantepe'de bulunan, leopar sırtında oturan bir insanı gösteren yaklaşık 11 bin yıllık heykel.
Çatalhöyük: köyün içinden bir şehir
Çatalhöyük Konya'nın Çumra ilçesindedir ve Göbeklitepe'den birkaç bin yıl sonraya, MÖ 8. ve 7. binyıla aittir. Burada insanlar artık tarım yapan yerleşik bir topluluktur. Evler bitişik yapılmış, aralarında sokak yoktur; girişler damdaki açıklıktandır. Duvar resimleri ve bereket heykelcikleri buranın simgesidir. Kazılar 1960'larda James Mellaart ile başladı. Çatalhöyük 2012'de UNESCO listesine girdi.
Ek bilgi: neden "tapınak" demekte acele edilmez?
Göbeklitepe uzun süre "dünyanın ilk tapınağı" diye anıldı. Son yıllardaki kazılarda aynı dönemden konut ve günlük yaşam izleri de bulunduğu için araştırmacılar yapıları yalnız tapınak diye nitelemekte daha temkinli. Sınavda bu tartışma sorulmaz; sorulan, yer (Şanlıurfa), dönem (Neolitik, yaklaşık 12 bin yıl önce) ve T biçimli dikilitaştır.
Nasıl sorulurÖren yeri verilip il sorulur ya da "hangisi Şanlıurfa'daki Taş Tepeler alanlarından biridir?" diye sorulur; görselli soruda T biçimli dikilitaş gösterilebilir.
TuzakGöbeklitepe ile Çatalhöyük'ün illerini ve dönemlerini karıştırmaktır: ikisi de Neolitik ama Göbeklitepe çok daha eskidir ve tarım öncesidir.
Sınavda işaretleTaş Tepeler'de her kazı sezonunda yeni buluntu duyurulur; sınavdan önceki yılın Bakanlık duyurusuna bak.
Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026
- UNESCO — World Heritage List (Türkiye): Göbeklitepe 2018, Çatalhöyük 2012 kayıt yılları
- UNESCO — Göbekli Tepe aday dosyası: Germuş Dağları, ilk katmanın MÖ 10. binyıla tarihlenmesi
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Taş Tepeler tanıtım toplantısı (23.09.2021): proje ve kazı alanları
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Karahantepe'de insan yüzlü dikilitaş (06.10.2025): buluntu, 10 alanda kazı
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Karahantepe'de 11 bin yıllık heykel (25.08.2026): son buluntu, kazının 2019'da başladığı
⇄Bilgi eşleştirme yer ve iz
?Soru çöz
Yaklaşık 12 bin yıl önce, tarım ve çömlek henüz bilinmezken dikilen T biçimli dev taşlarıyla tanınan, 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren ören yeri hangi ildedir?