Nobel ödülleri: bir vasiyetten doğan beş ödül, sonradan gelen altıncı
Güncel Bilgiler · Ödüller ve spor · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Nobel ödülleri ne zamandan beri verilir, hangi alanlarda verilir ve törenler nerede yapılır?
Kısa cevap: Nobel ödülleri, dinamitin mucidi Alfred Nobel'in 1895 tarihli vasiyetiyle kuruldu ve ilk kez 1901'de verildi; tören her yıl Nobel'in ölüm günü olan 10 Aralık'ta yapılır. Vasiyetteki beş alan fizik, kimya, fizyoloji veya tıp, edebiyat ve barıştır. Ekonomi ödülünü 1968'de İsveç Merkez Bankası kurdu; ilk kez 1969'da verildi. Barış ödülü Oslo'da, öteki ödüller Stockholm'de verilir.Her yıl 10 Aralık akşamı Stockholm'deki konser salonunda İsveç Kralı sahneye çıkar ve birkaç bilim insanına madalya uzatır; aynı saatlerde Oslo'da bir başka salonda yalnız tek bir ödül verilir.
Hikâye, İsveçli bir kimyacıyla başlar. Alfred Nobel dinamiti icat etti ve büyük bir servet kurdu. 1895'te imzaladığı vasiyetle servetinin en büyük bölümünü, insanlığa en büyük yararı sağlayanlara her yıl verilecek ödüllere bıraktı. Nobel 1896'da 10 Aralık'ta öldü; ödüllerin her yıl 10 Aralık'ta verilmesi bu ölüm yıldönümünden gelir. İlk Nobel ödülleri 1901'de verildi: vasiyet ile ilk tören arasında altı yıl vardır.
Beş alan, dört kurum, iki şehir
Vasiyet beş alan sayar: fizik, kimya, fizyoloji veya tıp, edebiyat ve barış. Kazananları kimin seçeceğini de Nobel kendisi belirledi: fizik ve kimyayı İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, tıbbı Karolinska Enstitüsü, edebiyatı İsveç Akademisi seçer. Barış ödülünü ise Norveç Parlamentosu'nun (Storting) seçtiği beş kişilik Norveç Nobel Komitesi verir. O yıllarda İsveç ve Norveç aynı kralın yönetiminde birlik hâlindeydi; bugün iki ayrı ülke olsalar da düzen değişmedi. Bu yüzden barış ödülü Oslo'da, öteki ödüller Stockholm'de verilir.
Altıncı ödül: ekonomi
Ekonomi, Nobel'in vasiyetinde yoktur. İsveç Merkez Bankası (Sveriges Riksbank) 1968'de "Alfred Nobel anısına ekonomi bilimleri ödülü"nü kurdu, ilk kez 1969'da verildi. Kazananları fizik ve kimya gibi İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi seçer, tören de Stockholm'dedir. Kurallara göre bir ödül en çok üç kişi arasında paylaştırılabilir; barış ödülü kuruluşlara da verilebilir.
Sınav için Nobel'in iki yüzü vardır. Birincisi kalıcı bilgidir: kuruluş, alanlar, şehirler, Türk kazananlar. İkincisi değişkendir: her ekim yeni bir liste gelir. ÖSYM edebiyat ödülünü sık kullanır; 2014'te 1982 Nobel Edebiyat sahibi Gabriel García Márquez, 2024'te 1957 Nobel Edebiyat sahibi Albert Camus eserleri verilerek soruldu. Dünya edebiyatının bu adlarını Dünya kültür ve sanatı sayfasında gördük.
Ek bilgi: sayılarla Nobel (sınavda gerekmez)
Alfred Nobel 1833'te Stockholm'de doğdu, 355 patent aldı; vasiyetini 27 Kasım 1895'te imzaladı ve 10 Aralık 1896'da İtalya'nın Sanremo kentinde öldü. Kasım 2026 itibarıyla 1901'den bu yana 639 ödül, 1.036 kişi ve kuruluşa verildi. Uygun aday bulunamayan ya da savaş yıllarına denk gelen dönemlerde bazı ödüller verilmedi; bu yüzden edebiyat ödülü 119, barış ödülü 107 kez verildi. Her yıl her alanda bir ödül çıktığını sanmak yanlıştır.
Nasıl sorulur2012'den beri yayımlanan sorularda Nobel çoğunlukla kimlik ipucu olarak geçti: 2014'te Márquez, 2024'te Camus eserleri ve Nobel yılıyla verilip soruldu. Nobel'in alanları ya da barış ödülünün verildiği şehir de sorulabilir.
TuzakEkonomi ödülünü Nobel'in vasiyetindeki ilk beş alandan saymak ve barış ödülünü de Stockholm'de sanmaktır. Bir başka tuzak, matematiği Nobel alanı sanmaktır; matematik vasiyette yoktur.
Sınavda işaretletoplam ödül ve kazanan sayısı her ekim artar; sınav yılının nobelprize.org rakamına bak.
Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026
- Nobel Prize — Nobel Prize facts: 27 Kasım 1895 vasiyeti, 1968 Riksbank ödülü, ilk tören 10 Aralık 1901 (Stockholm ve Oslo), 639 ödül ve 1.036 kazanan, alan başına ödül sayıları
- Nobel Prize — Prize-awarding institutions: dört kurum, Storting'in seçtiği beş kişilik komite
- Nobel Prize — Alfred Nobel: doğum 21 Ekim 1833, ölüm 10 Aralık 1896 Sanremo, dinamit, 355 patent
- Nobel Prize — resmî veri (Camus, García Márquez): 1957 ve 1982 edebiyat ödülleri
- Nobel Prize — resmî veri (alan başına ödüller): 1901–2026 arasında edebiyat ödülü 119, barış ödülü 107 kez verildi (verilmeyen yıllar boş kayıt)
⇄Bilgi eşleştirme ödül ve seçen kurum
?Soru çöz
Nobel ödülleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?