Türk kültür ve sanatı: geleneksel sanatlar, müzik, resim ve sahne

Türk kültür ve sanatının geleneksel ve modern dallarını malzeme, öncü ve eser üzerinden tanı; KPSS'de sorulan eser–sanatçı eşleşmelerini karıştırmadan öğren.

8 durakKPSS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SANAT · KİTAP SANATLARI

Hat, tezhip, ebru, minyatür: bir el yazmasında dört sanat

Güncel Bilgiler · Kültür ve sanat · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUNESCO Dünya Mirası, Somut Olmayan Kültürel Miras, Yaratıcı Şehirler ve Dünya Belleği arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (UNESCO ve Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

UNESCO'nun dört ayrı kaydı vardır: Dünya Mirası Listesi yerleri (anıt, ören yeri, doğal alan), Somut Olmayan Kültürel Miras listeleri yaşayan gelenekleri, Yaratıcı Şehirler Ağı bir sanat alanında öne çıkan şehirleri, Dünya Belleği kaydı belgeleri (el yazması, tablet, arşiv) kapsar. Kasım 2026 itibarıyla Türkiye'nin 22 Dünya Mirası alanı, 32 somut olmayan miras unsuru ve 9 yaratıcı şehri vardır.

UNESCO'nun dört listesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hat, tezhip, ebru ve minyatür nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Hat, kamış kalem ve is mürekkebiyle Arap harflerini güzel yazma sanatıdır. Tezhip, el yazmalarını ve levhaları ezilmiş varak altın ve boyayla süsler. Ebru, kitreyle koyulaştırılmış suyun yüzüne öd katılmış boyaları serpip oluşan deseni kâğıda alma sanatıdır. Minyatür, el yazması kitapları resimleyen, ışık-gölgeyle derinlik verilmeyen küçük resimdir.

Bir müze vitrininde açık duran el yazması bir sayfa çoğu zaman tek kişinin değil, birkaç ustanın ortak işidir: biri yazmış, biri altınla süslemiş, biri resmetmiş, biri de kitabın kâğıdını suyun üstünde boyamıştır.

Osmanlı'da kitap bir saygınlık nesnesiydi; bu yüzden etrafında ayrı ayrı uzmanlık dalları gelişti. Bu dallara kitap sanatları denir. Sınavda en çok sorulan dördü hat, tezhip, ebru ve minyatürdür. Dördünü ayırmanın en kısa yolu, her birinin sayfada ne iş gördüğünü sormaktır: yazı mı, süs mü, kâğıt mı, resim mi?

Aynı sayfada dört sanat: yazı hattın, çerçeve tezhibin, resim minyatürün, desenli kâğıt ebrunun işidir.Görsel: Sınav Defteri

Hat: yazının sanatı

Hat (hüsnühat), Arap harfleriyle güzel yazı sanatıdır. Hattat kamış kalemle, is mürekkebiyle yazar; kalemin ucunun genişliği yazı türüne göre değişir. Osmanlı hattında akılda tutulacak ilk ad Şeyh Hamdullah'tır: II. Bayezid'in desteğiyle kendi üslubunu kurdu. Ondan sonra gelen büyük hattatları bu konunun sonundaki ek bilgide bulursun.

Tezhip: altınla süslemek

Tezhip sözcüğü "altınlamak" anlamına gelir. Müzehhip, ezilmiş varak altın ve boyalarla el yazmalarının ilk sayfalarını, sure başlarını, hat levhalarını, fermanlarda tuğranın çevresini süsler. Kanuni döneminin baş nakkaşı Kara Memi, yarı üsluplaştırılmış bahçe çiçeklerini desene sokan bir üslup başlattı.

Tezhibi neyinden tanırsın: yazıyı çerçeveleyen altın ve boyalı süs, simetrik çiçek ve dal motifleri; insan ya da sahne yoktur. Yazının kendisi hattır, çerçeve tezhiptir.Görsel: Ârifî, Gûy u Çevgân; Mehmed b. Gazanfer'in 1539–40 nüshası, Topkapı Sarayı Müzesi · Kamu malı · Wikimedia Commons

Ebru: deseni su çizer

Ebrucu bir teknedeki suyu kitre ile koyulaştırır; kitre, geven bitkisinin salgısıdır. Toprak boyalara sığır ödü katar ki boya suyun yüzünde batmadan yayılsın. Boyayı at kuyruğu kılından fırçayla serper, deseni şekillendirir, sonra kâğıdı suyun üstüne yatırıp deseni alır. Ebrulu kâğıt cilt kapaklarında, kitabın yan kâğıdında ve levha kenarlarında kullanıldı. Sınavda en çok anılan ebrucu Necmeddin Okyay'dır; adı çiçekli ebruya ve yazılı ebruya bağlanır. Ebru, UNESCO ve Türkiye sayfasında gördüğümüz somut olmayan miras listesindedir.

Minyatür: kitabı resimlemek

Minyatür, çoğunlukla el yazması kitaplarda yer alan küçük, renkli resimdir; ışık-gölge oyunuyla derinlik verilmez, bu yüzden düz ve masalsı görünür. Matrakçı Nasuh, Kanuni'nin Irak seferinin konak yerlerini insansız şehir görünümleriyle çizdi (topografik minyatür). Levnî ise 18. yüzyıl başında, III. Ahmed döneminde şehzadelerin sünnet şenliğini anlatan Surnâme-i Vehbî'yi resimledi.

Dört kitap sanatı: iş, malzeme, usta
SanatSayfada ne yapar?Malzeme / araçAnılan ustalar
HatYazıyı güzel yazarKamış kalem, is mürekkebiŞeyh Hamdullah
TezhipAltın ve boyayla süslerEzilmiş varak altın, boyaKara Memi
EbruKâğıdı desenle süslerKitreli su, ödlü toprak boya, at kılı fırçaNecmeddin Okyay
MinyatürKitabı resimlerBoya, ince fırça; derinliksiz resimMatrakçı Nasuh, Levnî
Ek bilgi: öteki ustalar, altı yazı ve icazet

Hat: Hafız Osman 17. yüzyılda Şeyh Hamdullah üslubunu yeniden işledi; Mustafa Râkım büyük boy yazı olan celî sülüsü ve tuğrayı olgunlaştırdı; Ayasofya'daki dev celî sülüs levhalar Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nindir. Ebru: Ayasofya hatibi Mehmed Efendi'nin adı hatip ebrusuna bağlanır; Okyay'ın öğrencisi Mustafa Düzgünman papatyalı ebruyu ekledi. Minyatür: Nakkaş Osman, 16. yüzyılın ikinci yarısında klasik üslubun en büyük ustası sayılır.

İslam hattında altı temel yazı türüne aklâm-ı sitte denir; bunları 13. yüzyılda Yâkūt el-Müsta'sımî en gelişmiş biçimine ulaştırdı. Osmanlı hattatı yazı yazma yetkisini hocasından aldığı bir belgeyle, icazetnameyle kazanırdı.

Akılda kalsın: Dört soru, dört sanat: yazı mı? hat; altın süs mü? tezhip (sözcüğün kökü "altınlamak"); suyun yüzünde desen mi? ebru; sahne, figür mü? minyatür. Ebrunun üçlüsü: kitre koyulaştırır, öd yayar, fırça serper.
Sınavda

Nasıl sorulurGüncel bilgilere giriş sayfasında gördüğümüz iki kalıpla: kavram adı (tanımı ya da malzemesi verilen sanatın adı) ve görselli soru (fotoğrafı verilen süslemenin adı); görülen sorularda 2026 Ön Lisans'ta tezhip bir fotoğrafla soruldu. Usta–sanat eşleşmelerinden yanlış olan da istenebilir (Necmeddin Okyay–ebru, Levnî–minyatür).

TuzakTezhip ile minyatürü karıştırmaktır: tezhip süsler, minyatür anlatır. İkinci tuzak, ebruyu kâğıda fırçayla yapılan resim sanmaktır; desen suyun yüzünde oluşur, kâğıt yalnız onu alır.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

⇄Bilgi eşleştirme usta → sanat

?Soru çöz

Konudaki fotoğrafa bak: serlevhada pembe zeminli yazı satırlarını çevreleyen, varak altın ve boyayla yapılmış çiçek motifli süslemeler hangi geleneksel sanatın ürünüdür?

✓ C. Yazıyı çerçeveleyen altın ve boyalı süs tezhibin işidir; sözcüğün kökü de "altınlamak"tır. A ebru deseni suyun yüzünde oluşur, dalgalı ve akışkandır, simetrik altın çerçeve vermez; B minyatür insanlı bir sahne anlatır, fotoğrafta sahne yoktur; D hat sayfadaki yazının kendisidir, soru yazıyı değil çevresindeki süslemeyi soruyor.
SANAT · EL SANATLARI

Çini, kalem işi, çeşmibülbül, telkari: el sanatlarını malzemesinden tanı

Güncel Bilgiler · Kültür ve sanat · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Çeşmibülbül, telkari, çini ve kalem işi hangi sanat dalıdır, malzemesi nedir?

Kısa cevap: Çini, sırlanıp pişirilen hamur levhalarla yapılan kaplamadır (Selçuklu'da Konya, Osmanlı'da İznik ve Kütahya). Kalem işi, sıva ya da ahşap üzerine fırçayla yapılan boya süslemesidir. Çeşmibülbül, renkli cam çubuklarla çizgili desen verilen Beykoz işi camdır. Telkari, ince gümüş ya da altın tellerle yapılan kuyumculuktur. Halı düğümle, kilim düğümsüz dokunur.

Kapalıçarşı'da bir vitrinde yan yana duran gümüş bir bilezik, çizgili bir cam sürahi ve çiçekli bir tabak üç ayrı sanatın ürünüdür; onları ayıran şey ilk bakışta malzemedir.

El sanatları sorularında en güvenli yol, sanatı malzemesiyle eşleştirmektir: toprak, boya, cam, maden, iplik. Bir önceki konuda kitabın sanatlarını gördük; burada yapının, evin ve giyimin sanatları var.

Toprak: çini

Adı Osmanlıca "Çin işi" anlamındaki çînî'den gelir. Hamurdan levhalar yapılır, desen çizilir, üzeri sırlanıp pişirilir; eriyen sır renkleri koruyan saydam bir tabaka olur. Anadolu Selçuklularında Konya Karatay Medresesi'nin kubbesi mozaik çiniyle kaplıdır; Beyşehir'deki Kubadabad Sarayı'nda yıldız ve haç biçimli çiniler üzerinde insan ve hayvan figürleri vardır. 16. yüzyılda İznik'te desenin sırın altına boyandığı teknik egemen oldu ve palete kendine özgü bir mercan kırmızısı eklendi. 17. yüzyılda öncülük Kütahya'ya geçti.

Boya: kalem işi

Kalem işi, binaların el değmeyecek yükseklikteki bölümlerini, yani kubbe içlerini, tavanları ve kemerleri süslemek için sıva ya da ahşap üzerine doğal boyalarla yapılan süslemedir. Adındaki "kalem", ustanın kullandığı ince kıllı fırçadır. Çini duvarın alt bölümünü kaplarken üst yüzeyler, kemerler ve kubbe çoğu zaman kalem işiyle bezenir.

Cam: çeşmibülbül ve Beykoz işi

III. Selim döneminde Mevlevi dervişi Mehmed Dede, İtalya'da cam yapımını öğrenip Beykoz'da bir atölye kurdu; buradan çıkan camlar Beykoz işi diye anılır. Bu grubun en ünlüsü çeşmibülbüldür: içinde renkli cam çubuklar dizili bir kalıba, sıcak cam üflenerek sokulur; çubuklar cama yapışır, cam döndürülerek yeniden şişirilir ve gövdede çizgiler belirir. Adının nereden geldiği kesin değildir: fabrikanın bulunduğu yerin adı olabileceği gibi, çizgilerin bülbül gözündeki halkalara benzetilmesi de olabilir. Bu tür camın ilk örnekleri 16. yüzyılda Venedik'te görülür; Osmanlı'da 19. yüzyılda önem kazandı.

Maden: telkari

Telkari, gümüş ya da altının çok ince tel hâline getirilip bükülerek ve birbirine lehimlenerek desen oluşturduğu kuyumculuk tekniğidir. Bugün en çok Mardin, özellikle Midyat ile özdeşleşir; yüzük, küpe, bilezik gibi takılar yapılır.

İplik: oya, halı, kilim

Oya, yazma, tülbent ve örtülerin kenarına yapılan ince süstür; adını kullanılan araçtan alır: iğne oyası, tığ oyası, mekik oyası, firkete oyası, boncuk oyası. Halı, çözgü ipliklerine yün ya da ipek iplik düğümlenip kesilerek dokunur; Türk düğümü (Gördes düğümü) iki çözgüyü birden sarar. Bilinen en eski düğümlü halı, Altaylar'daki bir kurganda bulunan ve bugün St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde duran Pazırık halısıdır (MÖ 5–4. yüzyıl). Kilim ise düğüm atılmadan, yalnız çözgü ve atkıyla dokunan, iki yüzü aynı, havsız yaygıdır; cicim, zili, sumak da düz dokuma ailesindendir.

El sanatlarını malzemeyle eşleştir
MalzemeSanatAyırt edici izAnılan yer
Toprak (hamur + sır)ÇiniSırlanıp pişirilir; sır altı, mercan kırmızısıKonya (Selçuklu), İznik, Kütahya
Boya (sıva, ahşap üstü)Kalem işiKubbe, tavan, kemer; ince fırçaCami ve saray iç süslemesi
CamÇeşmibülbülRenkli cam çubuklarla çizgili gövdeBeykoz
Maden (gümüş, altın)Telkariİnce tel bükülüp lehimlenirMardin, Midyat
İplikOyaYazma, tülbent kenarı; iğne, tığ, mekikAnadolu'nun her yöresi
İplikHalı / kilimHalı düğümlü ve havlı; kilim düğümsüz, iki yüzü aynıUşak, Hereke, Pazırık (en eski halı)

Fotoğraftan tanımak

Görselli sorularda sanatın adı yazılmaz, yalnız eser görünür. O zaman tek soru sorarsın: bu eserde gözüme ilk ne çarpıyor? Altın bir çerçeve mi, dalgalı bir akış mı, insanlı bir sahne mi, parlak bir karo mu, çizgili bir cam mı? Aşağıdaki şema bu konudaki ve önceki konudaki sanatların fotoğraftaki izlerini yan yana koyar.

Önce malzemeye, sonra işe bak: altın çerçeve tezhip, akışkan desen ebru, insanlı sahne minyatür, yazı hat, parlak karo çini, çizgili cam çeşmibülbül.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Beş malzeme, beş sanat: toprak–çini, boya–kalem işi, cam–çeşmibülbül, gümüş tel–telkari, iplik–oya, halı, kilim. "Tel" sözcüğü telkarinin içinde saklı; "bülbül gözü" camdaki çizgilere benzetilir. Halıda düğüm var, kilimde yok.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram adı kalıbıyla "Çeşmibülbül hangi sanat dalıyla ilgilidir?" gibi bir terimin dalı sorulur (görülen sorularda 2022 Lisans'ta çeşmibülbül çıktı) ya da sanat–malzeme eşleşmelerinden yanlış olan istenir.

TuzakÇeşmibülbülü adındaki "çeşme" yüzünden su ya da mimariyle, telkariyi dokumayla ilişkilendirmektir. İkinci tuzak, halı ile kilimi aynı saymaktır: ayırıcı ölçüt düğümdür.

Sınavda işaretleçeşmibülbül = cam, Beykoz işi.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

✎Boşluk doldurma malzeme → sanat

Konya'daki Karatay Medresesi'nin kubbesi mozaik ile kaplıdır. Beykoz'da renkli cam çubuklarla yapılan çizgili camlara denir. Midyat'ın ince gümüş tellerle yapılan kuyumculuğu 'dir. Düğümle dokunan halıdan farklı olarak havsızdır ve iki yüzü aynıdır.

çini · çeşmibülbül · telkari · kilim · kalem işi · ebru

?Soru çöz

Aşağıdaki geleneksel sanat–malzeme eşleşmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Çeşmibülbül renkli cam çubuklarla yapılan bir cam tekniğidir; ince gümüş tel telkarinin malzemesidir, eşleşme iki sanatı karıştırıyor. B doğrudur, çini sırlı ve pişmiş hamur levhadır; C doğrudur, kalem işi kubbe ve tavanda sıva ya da ahşap üstüne yapılır; D doğrudur, kilimi halıdan ayıran düğümsüz dokunmasıdır.
SANAT · GELENEKSEL SAHNE

Karagöz, meddah, orta oyunu: geleneksel Türk sahnesini yerinden tanı

Güncel Bilgiler · Kültür ve sanat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin UNESCO somut olmayan kültürel miras listesindeki unsurlar nelerdir, Hıdrellez ne zaman listeye girdi?Bu konunun bağlandığı sayfadan (UNESCO ve Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kasım 2026 itibarıyla Türkiye'nin UNESCO somut olmayan kültürel miras listelerinde 32 unsuru vardır; 3'ü acil koruma listesindedir. İlk unsurlar 2008'de Meddahlık ve Mevlevi Sema Töreni'dir. Hıdrellez 2017'de, Kuzey Makedonya ile ortak dosyayla girdi. En son unsur Antep işi (2025)'dir.

Somut olmayan miras unsurları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karagöz, meddah ve orta oyunu arasındaki fark nedir? Karagöz'ü oynatan sanatçıya ne denir?

Kısa cevap: Karagöz, deve derisinden kesilen tasvirlerin beyaz perdeye yansıtıldığı gölge oyunudur; tasvirleri oynatan sanatçıya hayalî ya da hayalbaz denir. Meddah, kahvehanede tek başına hikâye anlatıp taklit yapan halk sanatçısıdır. Orta oyunu, Pişekâr ile Kavuklu'nun seyirci halkasının ortasında dekorsuz oynadığı geleneksel tiyatrodur.

Ramazan akşamları bir kahvehanede, gerili beyaz bir perdenin arkasında yanan kandilin ışığı iki tanıdık gölgeyi canlandırırdı: biri kibar ve bilgiç, öteki saf ve dobra.

Batı tarzı tiyatro gelmeden önce Türk seyircisinin üç sahnesi vardı: bir perde, bir meydan ve bir iskemle. Üçünü ayırmanın en kısa yolu, oyunun nerede oynandığını ve kaç kişiyle oynandığını sormaktır.

Perdenin arkası: Karagöz ve hayalbaz

Karagöz bir gölge oyunudur. Tasvir denilen figürler deriden, özellikle deve derisinden kesilir, işlenerek ışık geçirir hâle getirilir ve kök boyalarla renklendirilir. Tasvirleri çubuklarla perdeye bastırıp bütün karakterleri tek başına seslendiren sanatçıya hayalî ya da hayalbaz denir; bu sanatçılar usta-çırak ilişkisi içinde yetişir. Arkadaki kandil ya da mum ışığı tasvirleri seyirciye renkli gölgeler olarak gösterir. Karagöz düşündüğünü dobra dobra söyleyen halk adamıdır; Hacivat ise süslü konuşan, arabulucu bir İstanbul efendisidir.

İskemle ve meydan: meddah, orta oyunu

Meddah tek başına anlatır: elinde değnek, omzunda makreme denilen bir mendil, halk hikâyelerini taklitler, şakalar ve doğaçlamayla canlandırır. Kahvehaneler meddahın başlıca sahnesiydi.

Orta oyunu ise sahne, perde ve dekor kullanmadan, çevresi seyircilerle sarılı yuvarlak bir meydanda oynanır. Pişekâr oyunu yöneten akıllı kişidir ve Hacivat'a benzer; Kavuklu baş komiktir ve Karagöz'e benzer. Meydanda dekor yerine yalnız iki küçük paravan durur.

Karagöz perdenin ardında, orta oyunu seyirci halkasının ortasında, meddah tek başına bir iskemlede oynanır.Görsel: Sınav Defteri

Meddahlık 2008'de, Karagöz 2009'da UNESCO'nun somut olmayan miras listesine girdi; listeleri UNESCO ve Türkiye sayfasında gördük.

Üç geleneksel sahne: yer, kişi, ayırt edici iz
SahneNerede?Kim oynar?Ayırt edici iz
KaragözPerdenin arkasındaTek sanatçı: hayalî (hayalbaz); karakterler Karagöz ve HacivatDeri tasvir, beyaz perde, kandil ışığı
Orta oyunuSeyirci halkasının ortasındaOyuncular; başta Pişekâr ve KavukluDekor yok, yalnız iki paravan
MeddahKahvehanede, iskemledeTek anlatıcıDeğnek, mendil (makreme), taklit
Ek bilgi: oyunun bölümleri, göstermelik ve paravanlar

Karagöz oyunu dört bölümdür: mukaddime (giriş), muhavere (söyleşme), fasıl (asıl olay) ve bitiş; orta oyunu da giriş, muhavere, fasıl ve bitişten oluşur. Karagöz başlamadan perdeye konan hareketsiz figüre göstermelik denir. Orta oyununun iki paravanı Kavuklu'nun dükkânı ile ev ya da hamam yerine geçen kafesli yeni dünyadır.

Akılda kalsın: Geleneksel sahneyi yerinden tanı: perdenin arkası Karagöz, meydanın ortası orta oyunu, iskemlenin üstü meddah. Perdenin arkasındaki kişinin adında perdeye düşen hayal vardır: hayalî, hayalbaz. İkililer aynalıdır: Hacivat ↔ Pişekâr (bilgiç), Karagöz ↔ Kavuklu (komik).
Sınavda

Nasıl sorulurEn çok kavram adı kalıbıyla: bir kişi ya da öğe tarif edilir, adı sorulur; görülen sorularda 2024 Ortaöğretim'de Karagöz tasvirlerini oynatan sanatçının adı (hayalbaz) soruldu. Karakter–oyun eşleşmesi de istenebilir.

TuzakOynatıcıyı tasvirle karıştırmaktır: tasvir deri figürdür, hayalbaz onu oynatan kişidir. İkinci tuzak, Pişekâr ve Kavuklu'yu Karagöz oyununa, Hacivat'ı orta oyununa yazmaktır.

Kaynaklar · son doğrulama 20.11.2026

✎Boşluk doldurma kim, nerede?

Karagöz'de deri figürleri perdeye bastırıp oynatan sanatçıya denir. Orta oyununda oyunu yöneten bilgiç kişi , baş komik dur. Kahvehanede elinde değnekle tek başına hikâye anlatan sanatçı ise tır.

hayalbaz · Pişekâr · Kavuklu · meddah · göstermelik · tasvir

?Soru çöz

Geleneksel Türk sahnesiyle ilgili aşağıdaki eşleşmelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Pişekâr ile Kavuklu orta oyununun karakterleridir; meddah tek başına anlatan sanatçıdır, karşısında oyun arkadaşı yoktur. A doğrudur, Karagöz tasvirleri deriden, özellikle deve derisinden kesilir; C doğrudur, orta oyunu dekorsuz bir meydanda oynanır; D doğrudur, tasvirleri oynatan kişiye hayalî ya da hayalbaz denir.
1914 → 1923 · SANAT · TİYATRO VE SİNEMA

Darülbedayi, Afife Jale, Muhsin Ertuğrul: Türk tiyatrosu ve sinemasının ilkleri

Güncel Bilgiler · Kültür ve sanat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Darülbedayi ne zaman kuruldu? Türk tiyatrosunda sahneye çıkan ilk Müslüman kadın oyuncu kimdir?

Kısa cevap: Batı tarzı Türk tiyatrosunun kurumsal başlangıcı 1914'te kurulan Darülbedayi'dir; topluluk ilk temsilini 1916'da verdi ve bugünkü İstanbul Şehir Tiyatroları'nın temelidir. Afife Jale, 1920'de sahneye çıkan ilk Müslüman Türk kadın oyuncudur. Sinemanın başlangıcı 1914'te Fuat Uzkınay'ın çektiği kabul edilen belgeseldir.

1920'de Kadıköy'de bir oyunun perdesi açıldığında sahnedeki genç kadın yalnız "Jale" adını kullanıyordu: Müslüman kadınların sahneye çıkması o yıllarda yasaktı.

Bir önceki konuda perdeyi, meydanı ve iskemleyi gördük. 20. yüzyılın başında İstanbul'da bunların yanına Batı tarzı sahne, yani yazılı oyun metni, dekor ve kapalı salon geldi. Bu konuda sınavın en çok sorduğu şey ilklerdir: ilk kurum, ilk temsil, ilk kadın oyuncu, ilk film.

Darülbedayi: önce okul, sonra sahne

1914'te İstanbul Şehremini Cemil Paşa, Fransız tiyatrocu André Antoine'ı getirterek bir tiyatro okulu kurmaya girişti; okulun adı Darülbedayi ("güzellikler evi") oldu ve bugünkü İstanbul Şehir Tiyatroları'nın temelini oluşturdu. Topluluk ilk temsilini 20 Ocak 1916'da verdi. Muhsin Ertuğrul 1921'de ve 1927'de kurumun başına geçti; Türk kadınının sahneye çıkmasının en ateşli savunucularındandı. 1922'de kurulan ilk özel film şirketi Kemal Film'in başına da o getirildi.

İlk kadın oyuncular

O yıllarda Müslüman kadınların sahneye çıkması yasaktı. Afife Jale, 1920'de Kadıköy'de Hüseyin Suat'ın Yamalar oyununda "Jale" adıyla sahneye çıkarak Türk tiyatrosunda sahne alan ilk Müslüman Türk kadın oyuncu oldu; ardından kovuşturmaya uğradı ve sahneden uzaklaştırıldı. Üç yıl sonra, 1923 yazında Bedia Muvahhit İzmir'de İbnürrefik Ahmet Nuri'nin Ceza Kanunu oyununda sahneye çıktı ve kadın oyuncuların yolunu açtı.

Sonraki kuşak ve sinema

Cumhuriyet'in sonraki kuşağında özel tiyatrolar çoğaldı. Yıldız Kenter, kardeşi Müşfik Kenter ve Şükran Güngör'le birlikte Kent Oyuncuları'nın çekirdek kadrosunu oluşturdu; Kenter adı bugün kendi tiyatro binasıyla da anılır.

Sinemada başlangıç olarak 1914 kabul edilir: Fuat Uzkınay'ın çektiği kabul edilen "Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı" belgeseli. Filmin bir kopyası ya da fotoğrafı bugüne dek bulunamamıştır; bu yüzden "ilk Türk filmi" bilgisi kayıtlara dayanır.

Türk sahnesinde ilkler ve öncüler
YılOlayKişi / kurum
1914İstanbul'da tiyatro okulu girişimiDarülbedayi (Şehremini Cemil Paşa, André Antoine)
1914Sinemanın başlangıcı kabul edilen belgeselFuat Uzkınay
1916Darülbedayi topluluğunun ilk temsili (20 Ocak)Darülbedayi
1920Sahneye çıkan ilk Müslüman Türk kadın oyuncuAfife Jale
1922İlk özel film şirketiKemal Film (Muhsin Ertuğrul)
1923İzmir'de kadın oyuncunun sahneye çıkışıBedia Muvahhit
Akılda kalsın: Önce kurum, sonra perde, sonra kadın oyuncu: 1914 Darülbedayi → 1916 ilk temsil → 1920 Afife Jale → 1923 Bedia Muvahhit. Sinema da 1914'te başlar (Uzkınay), ilk özel şirket 1922'de Kemal Film'dir. Muhsin Ertuğrul iki dünyanın da öncüsüdür: tiyatro ve sinema.
Sınavda

Nasıl sorulurEn çok "ilk" kalıbıyla: "Türk tiyatrosunda sahneye çıkan ilk Müslüman kadın oyuncu kimdir?" (görülen sorularda 2016 Lisans'ta Afife Jale soruldu). Bir sanatçının hangi alanda tanındığı da sorulabilir; 2021 Lisans'ta Yıldız Kenter soruldu.

TuzakAfife Jale ile Bedia Muvahhit'i karıştırmaktır: ilk adım 1920'de Afife'nindir. İkinci tuzak, Darülbedayi'nin kuruluşu (1914) ile ilk temsilini (1916) aynı yıl sanmaktır.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

↕Sıralama Türk tiyatrosunun ilk adımları

  1. Afife Jale, Kadıköy'de "Jale" adıyla sahneye çıkar
  2. Şehremini Cemil Paşa, André Antoine'ı getirterek Darülbedayi girişimini başlatır
  3. Bedia Muvahhit İzmir'de Ceza Kanunu oyununda sahneye çıkar
  4. Darülbedayi topluluğu ilk temsilini verir

?Soru çöz

Türk tiyatrosunda sahneye çıkan ilk Müslüman Türk kadın oyuncu olarak anılan sanatçı ve sahneye çıktığı yıl aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ D. Afife Jale, yasak sürerken 1920'de Yamalar oyununda "Jale" adıyla sahneye çıktı ve bu yüzden kovuşturmaya uğradı. A 1920 Afife'nin yılıdır; Bedia Muvahhit 1923'te İzmir'de sahneye çıkan izleyen addır; B ad doğru ama 1923 Bedia Muvahhit'in yılıdır; C Yıldız Kenter Cumhuriyet'in sonraki kuşağından, Kent Oyuncuları'nın oyuncusudur.
SANAT · MÜZİK

Türk müziğinin ustaları: Itrî, Dede Efendi, Muzıka-i Hümayun ve Türk Beşleri

Güncel Bilgiler · Kültür ve sanat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Itrî, Dede Efendi ve Türk Beşleri kimlerdir? Türk müziğinin önemli bestecileri ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Itrî (17. yüzyıl, IV. Mehmed dönemi) segâh tekbiri ve Salât-ı Ümmiyye'siyle; Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi (1778–1846) Mevlevi âyinleriyle Türk musikisinin zirveleridir. 1826'da kurulan Muzıka-i Hümayun bugünkü Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nın köküdür. Türk Beşleri Cemal Reşit Rey, Ulvi Cemal Erkin, Hasan Ferit Alnar, Ahmed Adnan Saygun ve Necil Kâzım Akses'tir.

Camilerde bugün de okunan segâh tekbirin bestesi, üç yüzyıldan uzun süre önce yaşamış bir saray musikişinasına aittir.

Klasik Türk musikisi: iki zirve

Itrî (Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi), IV. Mehmed döneminde saray musikişinas ve hanendesiydi; aynı zamanda şair ve hattattı. Binden fazla eser bestelediği söylenir ama günümüze ancak birkaç düzinesi ulaştı. En tanınan eserleri segâh tekbiri ve Salât-ı Ümmiyye, Hâfız-ı Şîrâzî'nin bir gazeliyle bestelediği Nevâ Kâr ve Mevlânâ için yazılmış rast na'ttır.

Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi, babası hamam işlettiği için bu lakapla anılır. Yenikapı Mevlevîhanesi'nde yetişen bir Mevlevi idi; III. Selim onu saraya aldı, kariyerinin zirvesi II. Mahmud dönemidir. Sabâ, hüzzam, bestenigâr ve son eseri ferahfezâ gibi Mevlevi âyinleri bestelemiş, sultânîyegâh, neveser gibi yeni makamlar oluşturmuştur. 1846'da hac sırasında Mina'da öldü.

Batı müziğine açılış: Muzıka-i Hümayun

II. Mahmud 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı ve onunla birlikte mehterhaneyi kaldırınca yeni orduya Batı tarzı bir bando gerekti: Muzıka-i Hümayun. 1828'de İtalyan müzisyen Giuseppe Donizetti padişahın davetiyle gelip başına geçti. Topluluk 1924'te Atatürk'ün isteğiyle Ankara'ya taşındı, adı birkaç kez değişti; bugünkü Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası doğum yılı olarak 1826'yı kabul eder.

Cumhuriyet'in besteci kuşağı: Türk Beşleri

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Batı tekniğiyle Türk ezgilerini birleştiren beş besteciye Türk Beşleri denir: Cemal Reşit Rey, Ulvi Cemal Erkin, Hasan Ferit Alnar, Ahmed Adnan Saygun, Necil Kâzım Akses. Saygun'un 1934'te sahnelenen Özsoy operası Cumhuriyet döneminin ilk Türk operası olarak anılır; en çok bilinen eseri ise Yunus Emre Oratoryosu'dur.

Besteci – dönem – eser
BesteciDönemAkılda tutulacak eser / katkı
Itrî17. yy, IV. MehmedSegâh tekbir, Salât-ı Ümmiyye, Nevâ Kâr
Dede Efendi1778–1846; III. Selim, II. MahmudMevlevi âyinleri (ferahfezâ son âyini), yeni makamlar
Giuseppe Donizetti1828'den itibarenMuzıka-i Hümayun'un başı
Ahmed Adnan SaygunCumhuriyet, Türk BeşleriÖzsoy (1934), Yunus Emre Oratoryosu
Diğer dördüCumhuriyet, Türk BeşleriCemal Reşit Rey, Ulvi Cemal Erkin, Hasan Ferit Alnar, Necil Kâzım Akses
Akılda kalsın: Üç kuşak, üç ses: Itrî camiden (tekbir), Dede Efendi mevlevihaneden (âyin), Türk Beşleri konser salonundan (opera, oratoryo). Türk Beşleri'ni "Rey, Erkin, Alnar, Saygun, Akses" diye soyadlarıyla ezberle; aralarında klasik musiki bestecisi yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurEser–sanatçı kalıbıyla bir eserin bestecisi ya da "hangisi … değildir" kalıbıyla Türk Beşleri arasında yer almayan sorulur.

TuzakItrî ya da Dede Efendi gibi klasik Türk musikisi bestecilerini Türk Beşleri'ne katmaktır; Türk Beşleri Cumhuriyet döneminde Batı tekniğiyle yazan beş bestecidir. İkinci tuzak, Muzıka-i Hümayun'u mehterhaneyle aynı saymaktır: Muzıka-i Hümayun mehterhanenin kaldırılmasıyla onun yerine kurulmuştur.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

⇄Bilgi eşleştirme besteci → eser / kurum

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi "Türk Beşleri" olarak anılan besteciler arasında yer almaz?

✓ B. Itrî 17. yüzyılda, IV. Mehmed döneminde yaşamış klasik Türk musikisi bestecisidir; Türk Beşleri Cumhuriyet döneminin bestecileridir. A, C ve D Türk Beşleri'ndendir: Cemal Reşit Rey, Ulvi Cemal Erkin ve Necil Kâzım Akses, Hasan Ferit Alnar ve Ahmed Adnan Saygun'la birlikte bu beşliyi oluşturur.
SANAT · RESİM

Türk resmi: asker ressamlardan Osman Hamdi'ye, 1914 Kuşağı'ndan d Grubu'na

Güncel Bilgiler · Kültür ve sanat · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Osman Hamdi Bey kimdir, Kaplumbağa Terbiyecisi kimin eseridir? Türk resminin önemli kuşakları nelerdir?

Kısa cevap: Batı tarzı Türk resmi asker ressamlarla başladı; Türkiye'deki ilk resim sergisini 1873'te, natürmortlarıyla (Narlar ve Ayvalar) bilinen Şeker Ahmed Paşa açtı. Osman Hamdi Bey Kaplumbağa Terbiyecisi ve Kur'an Okuyan Kız'ın ressamı, Müze-i Hümayun müdürü ve Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kurucusudur. 1914 Kuşağı (Çallı Kuşağı) izlenimciliği, 1933'te kurulan d Grubu modern akımları getirdi.

Pera Müzesi'ndeki bir tabloda cübbeli yaşlı bir adam, yerdeki kaplumbağalara sabırla bir şey öğretmeye çalışır; Türk resminin en tanınan sahnelerinden biri budur.

Asker ressamlar ve ilk sergi

Batı tarzı resim Osmanlı'ya askerî okulların topografya ve resim dersleriyle girdi; ilk ressamların çoğu askerdi ve daha çok manzara yaptılar. Paris'te Gérôme'un atölyesinde çalışan Şeker Ahmed Paşa, koyu zemin üzerine meyve ve çiçek natürmortlarıyla bilinir; Narlar ve Ayvalar bu natürmortlardan biridir. Türkiye'deki ilk resim sergisini de 1873'te İstanbul'da o açtı. Asker ressamlardan Hoca Ali Rıza ise manzaralarıyla tanınır ve izlenimci anlayışın öncülerinden sayılır.

Osman Hamdi Bey: ressam, müzeci, arkeolog

Osman Hamdi Bey (1842–1910) üç alanda iz bıraktı. 1881'de Müze-i Hümayun'un (bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri) müdürü oldu; 1884'te eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasını sınırlayan Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi yürürlüğe girdi. 1887'deki Sayda kazısında İskender Lahdi'ni ve Ağlayan Kadınlar Lahdi'ni çıkardı. 1882'den ölümüne dek, bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nin temeli olan Sanayi-i Nefise Mektebi'ni yönetti (okul 1883'te öğretime başladı). Ressam olarak figürlü resimleriyle Türk resminde yeni bir yol açtı: Kaplumbağa Terbiyecisi bugün Pera Müzesi koleksiyonundadır; Kur'an Okuyan Kız ve Yeşil Cami'de Kur'an Okuma da onundur.

Osman Hamdi'yi neyinden tanırsın: Batı tekniğiyle, gerçekçi ışık-gölgeyle çizilmiş insanlı bir sahne ve çini, kemer gibi Osmanlı mekânı. Şeker Ahmed Paşa'da ise insan yoktur; koyu zeminde meyve ve çiçek vardır.Görsel: Osman Hamdi Bey, Kaplumbağa Terbiyecisi, Pera Müzesi · Kamu malı · Wikimedia Commons (Google Arts & Culture)

1914 Kuşağı ve d Grubu

Avrupa'da eğitim görüp Birinci Dünya Savaşı başlarken yurda dönen ressamlara 1914 Kuşağı denir; en ünlüleri İbrahim Çallı olduğu için Çallı Kuşağı ya da Türk izlenimcileri diye de anılır. 1906'da başlayan Galatasaray sergileri bu kuşağın tanınmasını sağladı. Cumhuriyet'in onuncu yılında, 1933'te, Nurullah Berk'in öncülüğünde d Grubu kuruldu. Grup kübizm başta olmak üzere modern akımlarla Türk resminin temelini yeniden kurmayı amaçladı ve 1947'ye kadar sürdü.

Ek bilgi: iki grubun öteki üyeleri

1914 Kuşağı: Hikmet Onat, Feyhaman Duran, Avni Lifij, Nazmi Ziya Güran, Namık İsmail ve Ruhi Arel. d Grubu: Abidin Dino, Zeki Faik İzer, Elif Naci, Cemal Tollu ve heykeltıraş Zühtü Müridoğlu.

Asker ressamlardan modern gruplara: her durak bir öncekine tepki ya da onun devamıdır.Görsel: Sınav Defteri
Ressam – kuşak – akılda tutulacak iz
RessamKuşak / grupİz
Şeker Ahmed PaşaAsker ressamlarİlk resim sergisi (1873); natürmort: Narlar ve Ayvalar
Hoca Ali RızaAsker ressamlarManzara, izlenimciliğin öncülerinden
Osman Hamdi BeyFigürlü resmin öncüsüKaplumbağa Terbiyecisi, Kur'an Okuyan Kız; müze ve okul kurucusu
İbrahim Çallı1914 KuşağıKuşağa adını veren, Türk izlenimcileri
Nurullah Berkd Grubu (1933)Grubun öncüsü ve kuramcısı; kübizm
Akılda kalsın: Osman Hamdi'nin üç şapkası: ressam (Kaplumbağa Terbiyecisi), müzeci (Müze-i Hümayun, 1881), okul kurucusu (Sanayi-i Nefise). İlk sergi onun değil, Şeker Ahmed Paşa'nındır. Sıra: asker ressam → Osman Hamdi → Çallı (1914) → d Grubu (1933).
Sınavda

Nasıl sorulurEser–sanatçı ve görselli soru kalıbıyla: görseli verilen ya da adı geçen tablonun ressamı sorulur. Görülen sorularda 2020 Lisans'ta Kur'an Okuyan Kız (Osman Hamdi), 2025'te görseliyle Narlar ve Ayvalar (Şeker Ahmed Paşa) çıktı. Bir ressam hakkındaki bilgilerden yanlış olan da istenebilir.

TuzakTürkiye'deki ilk resim sergisini Osman Hamdi'ye vermektir; o Şeker Ahmed Paşa'nındır. İkinci tuzak, Çallı Kuşağı ile d Grubu'nu aynı akım sanmaktır: Çallılar izlenimci, d Grubu kübizm ağırlıklı modernisttir.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

↕Sıralama Türk resminin durakları

  1. Avrupa'dan dönen Çallı ve arkadaşları izlenimciliği getirir
  2. Nurullah Berk'in öncülüğünde d Grubu kurulur
  3. Şeker Ahmed Paşa İstanbul'da ilk resim sergisini açar
  4. Osman Hamdi Bey Müze-i Hümayun müdürü olur

?Soru çöz

Osman Hamdi Bey ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Türkiye'deki ilk resim sergisini 1873'te asker ressam Şeker Ahmed Paşa açtı; bilgi Osman Hamdi'ye yanlış yükleniyor. A doğrudur, 1881'de Müze-i Hümayun müdürü oldu; B doğrudur, Sanayi-i Nefise'yi 1882'den ölümüne dek yönetti; D doğrudur, Kaplumbağa Terbiyecisi onun en tanınan tablosudur.
SANAT · MİMARİ

Mimar Sinan'dan Anıtkabir'e: Türk mimarisinin dönüm noktaları

Güncel Bilgiler · Kültür ve sanat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mimar Sinan'ın çıraklık, kalfalık ve ustalık eserleri hangileridir? Birinci Ulusal Mimarlık akımı nedir?

Kısa cevap: Mimar Sinan (ö. 1588) İstanbul'daki Şehzade Camii'ni çıraklık, Süleymaniye'yi kalfalık, Edirne'deki Selimiye'yi ustalık eseri sayar. Birinci Ulusal Mimarlık akımı, Mimar Kemaleddin ve Vedat Tek'in öncülüğünde Osmanlı-Selçuklu öğelerini yeni yapılarda kullandı (Ankara'da II. TBMM binası, Ankara Palas). Anıtkabir'i Emin Onat ve Orhan Arda tasarladı.

Edirne'ye karayolundan yaklaşan biri şehri görmeden önce dört ince minareyi görür; Sinan'ın kendi deyişiyle "ustalık eseri" ufka böyle yerleşir.

Sinan: çırak, kalfa, usta

Mimar Sinan Kayseri yöresinde, büyük olasılıkla Ağırnas'ta doğdu, devşirme olarak İstanbul'a geldi, yeniçeri olarak seferlere katıldı, sonra mimarbaşı oldu; 1588'de öldü. Yapılarının listesi ve hayat hikâyesi, dostu şair Sâî Mustafa Çelebi'nin yazdığı Tezkiretü'l-Bünyan'dan bilinir. Sinan kendi gelişimini üç eserle anlatır: Şehzade Camii (1548) çıraklık, Süleymaniye (1557'de bitti) kalfalık, Edirne'deki Selimiye ustalık eseridir. Selimiye ve külliyesi UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Birinci Ulusal Mimarlık: kubbe, kemer, çini yeniden

II. Meşrutiyet yıllarından Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar süren Birinci Ulusal Mimarlık akımı, yeni yapı türlerinde (meclis, otel, okul, apartman) Osmanlı ve Selçuklu mimarisinin kubbe, sivri kemer, çini ve geniş saçak gibi öğelerini kullandı. Öncüleri Mimar Kemaleddin ve Vedat Tek'tir. Ankara'da Vedat Tek'in tasarladığı II. TBMM binası 1924'te Meclis'e açıldı, bugün Cumhuriyet Müzesi'dir. Ankara Palas'ın temellerini Vedat Bey (Tek) attı, yapıyı Kemaleddin tamamladı (otel 1928'de açıldı); Gazi Eğitim Enstitüsü de Kemaleddin'indir. Akım 1930'lardan sonra yerini modern mimariye bıraktı.

Anıtkabir

Atatürk'ün anıt mezarı için açılan uluslararası proje yarışmasını Emin Onat ve Orhan Arda'nın projesi kazandı. Bayındırlık Bakanlığı 1944'te iki mimarla sözleşme imzaladı; Atatürk'ün naaşı 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e nakledildi.

Yapı – mimar – akılda tutulacak bilgi
YapıMimarNot
Şehzade Camii (İstanbul)Mimar SinanÇıraklık eseri
Süleymaniye (İstanbul)Mimar SinanKalfalık eseri
Selimiye (Edirne)Mimar SinanUstalık eseri; UNESCO Dünya Mirası
II. TBMM binası (Ankara)Vedat TekBirinci Ulusal Mimarlık; bugün Cumhuriyet Müzesi
Ankara PalasVedat Tek başladı, Mimar Kemaleddin tamamladıBirinci Ulusal Mimarlık; 1928'de açıldı
Anıtkabir (Ankara)Emin Onat, Orhan ArdaProje yarışması; naaş 10 Kasım 1953'te nakledildi
Akılda kalsın: Sinan'ın merdiveni İstanbul'dan Edirne'ye çıkar: Şehzade (çırak) → Süleymaniye (kalfa) → Selimiye (usta). Ustalık eseri başkentten uzakta, Edirne'dedir. Birinci Ulusal Mimarlığın iki adı: Kemaleddin ve Vedat; Ankara'daki ikinci Meclis binası Vedat Tek'indir.
Sınavda

Nasıl sorulurEser–sanatçı kalıbıyla Sinan'ın çıraklık, kalfalık, ustalık eserleri ya da bir yapının mimarı sorulur; bazen bir yapının hangi akıma ait olduğu.

TuzakSultanahmet Camii'ni Sinan'a yazmaktır; Sultanahmet onun öğrencisi Sedefkâr Mehmed Ağa'nındır. İkinci tuzak, Süleymaniye'yi ustalık eseri sanmaktır: büyüklüğüne rağmen Sinan onu kalfalık eseri sayar.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

✎Boşluk doldurma Sinan'ın üç eseri

Mimar Sinan, İstanbul'daki Camii'ni çıraklık, Camii'ni kalfalık, Edirne'deki Camii'ni ustalık eseri sayar.

Şehzade · Süleymaniye · Selimiye · Sultanahmet · Mihrimah Sultan

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Birinci Ulusal Mimarlık akımının Ankara'daki örneklerinden biridir?

✓ A. II. TBMM binası akımın öncüsü Vedat Tek'in eseridir ve 1924'te Meclis'e açılmıştır. B Selimiye 16. yüzyılda Sinan'ın Edirne'deki ustalık eseridir, Ankara'da da değildir; C Süleymaniye Sinan'ın İstanbul'daki kalfalık eseridir; D Anıtkabir, akım yerini modern mimariye bıraktıktan sonra, 1944–1953 arasında yapıldı.
KÜLTÜR · KAVRAM, UNVAN, TEKRAR

Galatımeşhur, Hıdrellez, Yaşayan İnsan Hazinesi ve sık sorulan edebiyat eşleşmeleri

Güncel Bilgiler · Kültür ve sanat · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu'nun ahşap camileri hangileridir, Gordion ve Sardes ne zaman listeye girdi, geçici liste nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (UNESCO ve Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

2023'te Frig başkenti Gordion (Ankara) ile beş ilde beş camiden oluşan "Anadolu'nun Orta Çağ Ahşap Hipostil Camileri" listeye girdi: Afyon Ulu Camii, Sivrihisar Ulu Camii (Eskişehir), Arslanhane Camii (Ankara), Eşrefoğlu Camii (Konya), Mahmut Bey Camii (Kastamonu). 2025'te Sardes ve Bin Tepe (Manisa) eklendi. Aday olmayı bekleyenler geçici listededir (Kasım 2026: 80 alan).

Son eklemeler ve geçici liste

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Galatımeşhur, Hıdrellez ve Yaşayan İnsan Hazinesi ne demektir? KPSS güncel bilgilerde hangi eser–yazar eşleşmeleri soruldu?

Kısa cevap: Galatımeşhur, yanlış olduğu hâlde yerleşmiş sözdür; Hıdrellez, 6 Mayıs'ta kutlanan bahar günüdür. Yaşayan İnsan Hazinesi, bir geleneği en yüksek ustalıkla yaşatan kişilere Kültür ve Turizm Bakanlığının verdiği tanınmadır. Edebiyattan sık çıkan eşleşmeler: Kendi Gök Kubbemiz–Yahya Kemal, Göl Saatleri–Ahmet Haşim, Devlet Ana–Kemal Tahir, Fahriye Abla–Dıranas, Mesnevî–Mevlânâ.

Herkes "yanlış" dediği hâlde yıllarca aynı biçimde söylenen bir sözü düşün: bir gün sözlükler de onu kabul eder. Dil, bu yerleşmiş yanlışa bile bir ad vermiştir.

Bu son konu üç kısa bölümden oluşur: sınavda tanımıyla sorulan iki kültür kavramı, devletin ustalara verdiği unvan ve tanınmalar, edebiyattan görülen eşleşmeler. Sonunda bütün sayfayı tek tabloda tekrar edeceksin.

Kültür kavramları: galatımeşhur ve Hıdrellez

Galatımeşhur (galat-ı meşhur), yanlış olduğu hâlde herkesçe benimsenip kullanılan sözdür; "Galatımeşhur lügat-i fasihten evladır" sözü, yerleşmiş yanlışın kitabi doğrudan daha geçerli sayıldığını anlatır. Hiçbir biçimde kabul edilmeyen yanlışa ise galat-ı fâhiş denir. Hıdrellez, 6 Mayıs'ta kutlanan, Hızır ile İlyas'ın yılda bir kez buluştuğuna inanılan ve halk takviminde kışın bitip yazın başladığı gündür; dilekleri gül ağacının dibine bırakma âdeti bilinir. UNESCO ve Türkiye sayfasında Hıdrellez'i somut olmayan miras listesinde görmüştük.

Unvan ve tanınma

Devlet sanatçısı unvanı, sanata katkısı büyük sanatçılara 1971'den itibaren Kültür Bakanlığının önerisi ve Cumhurbaşkanının onayıyla verilmeye başlandı; bir ödül değil, adın önüne eklenen bir unvandır. Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülleri ise her yıl farklı dallarda verilir; son yılın kazananlarını Ödüller sayfasında göreceğiz.

Yaşayan İnsan Hazinesi, UNESCO'nun somut olmayan miras anlayışından gelen bir kavramdır: bir geleneği (Karagöz, ebru, çini, hat, telkari…) en yüksek ustalıkla yaşatan ve aktaran kişiler. Türkiye'de bu kişiler Kültür ve Turizm Bakanlığının Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri'ne alınır; ödülleri 2016, 2020, 2022 ve 2024'te törenle verildi. Bakanlığın internette yayımladığı envanter listesi Kasım 2026 itibarıyla 67 kayıt (65 kişi, 2 topluluk) gösteriyor; ancak bu liste güncel olmayabilir, törenlerde açıklanan sayı 90'ı aşıyor.

Güncel bilgi sorularında çıkan edebiyat eşleşmeleri

Edebiyat ayrıntısı edebiyat serisinin konusudur; Cumhuriyet romanını ve sembolist şiiri orada bulursun. Ama güncel bilgiler bölümünde de beş Türk yazar soruldu. Dünya edebiyatından görülenleri (Hamlet–Shakespeare, Drakula–Bram Stoker, Camus, Márquez) Dünya kültür ve sanatı sayfasında göreceğiz.

Güncel bilgiler sorularında görülen Türk edebiyatı eşleşmeleri
YazarAkılda tutulacak eserAyırt edici izGörülen soru
Yahya Kemal Beyatlı (1884–1958)Kendi Gök Kubbemiz (1961, ölümünden sonra); düzyazı: Aziz İstanbul"İstanbul şairi"; Üsküp'te doğdu2024 Ortaöğretim
Ahmet Haşim (1887–1933)Göl Saatleri (1921), Piyâle (1926)Sembolizm2021 Lisans
Ahmet Muhip DıranasFahriye Abla, Olvido (şiir); Gölgeler (oyun)Cumhuriyet şiiri2020 Lisans
Kemal Tahir (1910–1973)Devlet Ana, Esir Şehrin İnsanları, Yorgun SavaşçıCumhuriyet romanı2015 Lisans
Mevlânâ (1207–1273)Mesnevî, Dîvân-ı Kebîr, Fîhi MâfîhFarsça yazdı, Konya2014 Lisans

Sayfanın toplu tekrarı

Aşağıdaki tablo bu sayfanın bütün konularını tek yerde toplar. Kendini sınamak için ikinci sütunu elinle kapat, yalnız ilk sütuna bakarak izi söyle; sonra tersini dene: izi oku, adı bul. Hatırlayamadığın satırın konusuna dön.

Ne? → ayırt edici iz → görülen soru
Ne?Ayırt edici izGörülen soru
TezhipYazıyı çerçeveleyen altın ve boyalı süs2026 Ön Lisans, fotoğraflı
Ebru / minyatür / hatSuyun yüzünde desen / gölgesiz, insanlı sahne / yazının kendisi—
ÇeşmibülbülRenkli, burgulu çizgili cam; Beykoz işi2022 Lisans
Çini / telkariSırlı, pişmiş karo / ince gümüş tel, Midyat—
Hayalbaz (hayalî)Karagöz tasvirlerini perdede oynatan sanatçı2024 Ortaöğretim
Afife Jale1920, sahneye çıkan ilk Müslüman Türk kadın oyuncu2016 Lisans
Yıldız KenterTiyatro; Kent Oyuncuları2021 Lisans
Türk BeşleriCumhuriyet bestecileri; Itrî ve Dede Efendi aralarında yok—
Osman Hamdi Beyİnsanlı sahne: Kaplumbağa Terbiyecisi, Kur'an Okuyan Kız2020 Lisans
Şeker Ahmed PaşaKoyu zeminde natürmort: Narlar ve Ayvalar; ilk sergi 18732025, görselli
Mimar SinanŞehzade (çırak), Süleymaniye (kalfa), Selimiye (usta)—
GalatımeşhurYerleşmiş, kabul görmüş yanlış2022 Lisans
Hıdrellez6 Mayıs, Hızır ile İlyas, UNESCO listesi2018 Lisans
Akılda kalsın: Galatımeşhur = yerleşmiş yanlış, galat-ı fâhiş = kabul görmeyen yanlış. Unvan ≠ ödül: devlet sanatçılığı ada eklenen unvan, Cumhurbaşkanlığı ödülü yıllık ödül, Yaşayan İnsan Hazinesi bir geleneğin ustasına verilen tanınmadır. Edebiyatta "İstanbul şairi" denince Yahya Kemal, "göl" ve sembolizm denince Ahmet Haşim.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram adı kalıbıyla bir kavramın tanımı verilip adı sorulur (2022'de galatımeşhur, 2018'de Hıdrellez); edebiyatta kimlik sorusu kalıbıyla bir eser ya da lakap verilip yazar sorulur (2024'te "İstanbul şairi", Kendi Gök Kubbemiz: Yahya Kemal).

TuzakGöl Saatleri'ni başka bir şaire, Devlet Ana'yı tarihî roman yazan başka bir yazara vermektir.

Sınavda işaretleenvanterdeki kişi sayısı ve ödül sahipleri her yıl değişir; sınav yılındaki Bakanlık ve Cumhurbaşkanlığı listesine bak.

Kaynaklar · son doğrulama 20.11.2026

⇄Bilgi eşleştirme eser → yazar

?Soru çöz

Dilde yanlış olduğu bilindiği hâlde herkesçe benimsenip yaygın biçimde kullanılan söz ya da kullanım için aşağıdaki terimlerden hangisi kullanılır?

✓ B. Yerleşmiş ve kabul görmüş yanlışa galatımeşhur denir. A galat-ı fâhiş de bir yanlıştır ama hiçbir biçimde kabul görmeyen kaba yanlıştır, yaygınlık ölçütü yoktur; C deyim kalıplaşmış, çoğunlukla mecaz anlamlı söz öbeğidir, yanlışlıkla ilgisi yoktur; D atasözü öğüt veren kalıplaşmış halk sözüdür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türkiye'nin iklim ve çevre politikasıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ C. BM Genel Kurulu 14 Aralık 2022'de, Türkiye'nin sunduğu kararla 30 Mart'ı Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan etti. A 2050 AB'nin hedefidir, Türkiye'ninki 2053; B 2021 Paris onayının yılıdır, kanun 2025'te çıktı; D 2022 BM gününün yılıdır, proje 2017'de başladı.Kaynak: Çevre ve iklim · Türkiye: 2053, İklim Kanunu, Sıfır Atık

?Soru 2

Bir hükümdarın ölen eşinin anısına beyaz mermerden yaptırdığı, Babür mimarisinin en ünlü örneği sayılan türbe hangi ülkededir?

✓ D. Anlatılan Tac Mahal'dir; Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için Agra'da yaptırdığı türbedir. A İran mimarisi Tac Mahal'i etkiledi ama yapı İran'da değildir; B Pakistan Babür mirası taşır (Lahor) ama Tac Mahal orada değildir; C Özbekistan, Babür hanedanının kurucusunun geldiği bölgedir, yapının yeri değildir.Kaynak: Antik kentler ve ünlü yapılar · Tac Mahal ve dünya yapıları

?Soru 3

Yaklaşık 12 bin yıl önce, tarım ve çömlek henüz bilinmezken dikilen T biçimli dev taşlarıyla tanınan, 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren ören yeri hangi ildedir?

✓ B. Anlatılan Göbeklitepe'dir ve Şanlıurfa'dadır. A Konya, daha geç ve tarım yapan köy Çatalhöyük'ün ilidir; C Çorum Hitit başkenti Hattuşa'nın ilidir; D Gaziantep komşu ildir ama oradaki ünlü alan Roma dönemi Zeugma'dır.Kaynak: Antik kentler ve ünlü yapılar · Göbeklitepe ve Çatalhöyük

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde değil, Türkiye'nin geçici listesinde yer alır?

✓ D. Zeugma mozaikleriyle ünlüdür ama 2012'den beri yalnız geçici listededir. A Gordion 2023'te, B Arslantepe 2021'de, C Sardes 2025'te listeye girdi; üçü son on yılın eklemeleridir, ünlü olmak listeye girmiş olmak demek değildir.Kaynak: UNESCO ve Türkiye · Son eklemeler ve geçici liste

?Soru 5

Paris İklim Anlaşması ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Paris'in yeniliği, hedefi her ülkenin kendi ulusal katkı beyanıyla koymasıdır. B Kyoto Protokolü'nün modelidir; C Türkiye 2016'da imzaladı, 2021'de onayladı; D ozon Montreal Protokolü'nün (1987) konusudur, iklim anlaşmasının değil.Kaynak: Çevre ve iklim · Paris Anlaşması ve COP'lar

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi 1992 Rio Zirvesi'nin sonuçları arasında yer almaz?

✓ D. Montreal Protokolü 1987'de ozon tabakası için imzalandı; Rio'dan beş yıl önce ve başka bir konuda. A Gündem 21, Rio'nun 21. yüzyıl eylem planıdır; B ve C Rio'da imzaya açılan iki sözleşmedir, iklim ve biyolojik çeşitlilik Rio'nun ikiz metinleridir.Kaynak: Çevre ve iklim · Rio 1992 ve Kyoto 1997

?Soru 7

Emevi halifesi Abdülmelik bin Mervan tarafından yaptırılan, Miraç ile ilişkilendirilen kayanın üzerindeki altın kubbeli yapı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. "Sahra" kaya demektir; Kubbetü's-Sahra kutsal kayayı örten, 691–692'de tamamlanan anıttır. A Mescid-i Aksa aynı avludaki gri kubbeli camidir, kayanın üstünde değildir; C Mescid-i Nebevi Medine'dedir; D Emevi Camii de bir Emevi eseridir ama Şam'dadır.Kaynak: Antik kentler ve ünlü yapılar · Kudüs: Kubbetü's-Sahra

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi UNESCO'nun Dünya Mirası Listesi'nde değil, somut olmayan kültürel miras listesinde yer alır?

✓ C. Ebru bir zanaat geleneğidir; 2014'te somut olmayan miras listesine girdi. A Selimiye (2011) bir yapı, B Efes (2015) bir ören yeri, D Safranbolu (1994) tarihî bir kenttir; üçü de yerinden oynatılamayan alan olduğu için Dünya Mirası Listesi'ndedir.Kaynak: UNESCO ve Türkiye · UNESCO'nun dört listesi

?Soru 9

Odeonunun orkestra zemininde, renkli mermer parçalarıyla yapılmış bir Medusa mozaiği bulunan; Burdur'un Gölhisar ilçesindeki antik kent aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Medusa mozaiği Gölhisar'daki Kibyra'nın odeonundadır. B Sagalassos da Burdur'dadır ama Ağlasun'dadır ve Antoninler Çeşmesi'yle bilinir; C Termessos Antalya'daki dağ kentidir; D Zeugma da mozaikleriyle ünlüdür ama Gaziantep'tedir, simgesi "Çingene Kız"dır.Kaynak: Antik kentler ve ünlü yapılar · Akdeniz: Termessos, Kibyra

?Soru 10

Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası alanları ile bulundukları iller aşağıda eşleştirilmiştir. Bu eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Efes İzmir'dedir (Selçuk); Aydın'daki Dünya Mirası alanı Afrodisias'tır, iki Ege kenti bu yüzden karıştırılır. B Hattuşa, Hitit başkenti olarak Çorum'dadır; C Arslantepe Malatya'dadır; D Ani, Kars'ta sınırdadır.Kaynak: UNESCO ve Türkiye · Türkiye'nin Dünya Mirası alanları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Güncel Bilgiler soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →