Bilim tarihi: buluşlar, keşifler ve bilim insanları

Bilim tarihini buluş, keşif ve eser üzerinden bir zaman çizgisine yerleştir; Türk-İslam bilginlerini ve Türk bilim insanlarını katkılarıyla ayırt et.

7 durakKPSS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
9. → 13. YY · BİLİM · TARİH

İslam dünyasının bilginleri: cebirden optiğe, tıptan makineye

Güncel Bilgiler · Bilim ve teknoloji · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Harezmî, Bîrûnî, İbn Sina, İbn Heysem ve Cezerî neyle tanınır, eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Harezmî cebiri sistemli bir bilim yaptı, adı "algoritma" kelimesine dönüştü. Bîrûnî astronomi, coğrafya ve Hindistan üzerine yazdı. İbn Sina'nın tıp ansiklopedisi El-Kanun fi't-Tıb Avrupa'da yüzyıllarca okutuldu; Batı'da Avicenna diye bilinir. İbn Heysem optiğin, Cezerî ise Artuklu sarayındaki su saatleri ve otomatlarıyla mekaniğin öncüsüdür.

Telefonundaki her uygulama bir "algoritma" ile çalışır; bu kelime, 9. yüzyılda Bağdat'ta yaşamış bir matematikçinin adından gelir.

Abbasi halifesi Me'mun döneminde (813–833) Bağdat'taki Beytülhikme, Yunanca, Farsça ve Sanskritçe bilim kitaplarının Arapçaya çevrildiği bir bilgi merkeziydi. Çeviriyle başlayan iş kısa sürede özgün araştırmaya dönüştü. Güncel bilgiler sorularında bu dönemin bilginleri hep aynı kalıpla gelir: birkaç bilgi verilir, bilgin sorulur. O yüzden her ismi tek bir "imza katkı" ile hatırlamak işini kolaylaştırır. (Bu bilginlerin dönemi ve devletleri tarih serisinin Türk-İslam dünyasında bilim anlatımında ayrıntılıdır.)

Sayılar ve gökyüzü: Harezmî ve Bîrûnî

Harezmî Beytülhikme'de çalıştı. Adında "cebir" kelimesi geçen ilk matematik kitabını yazdı. Hint rakamlarını ve ondalık sayı sistemini anlatan eseriyle bu sistemin İslam dünyasına, oradan Avrupa'ya geçmesine aracı oldu. Adının Latince yazımı zamanla düzenli hesap yöntemi anlamındaki "algoritma" kelimesine dönüştü.

Bîrûnî (973'te Harezm'de doğdu) Gazneli Mahmud'un sarayına bağlandı, seferlerde Hindistan'a gitti, Sanskritçe öğrendi ve Hindistan'ın dinini, bilimini, âdetlerini anlatan bir kitap yazdı (1030). Astronomi ansiklopedisini Gazneli Mesud'a sunduğu için kitap onun adını taşır: Kānûn-ı Mes'ûdî. Enlem-boylam ve yer ölçümüyle (jeodezi) de uğraştı.

Beden ve ışık: İbn Sina ve İbn Heysem

İbn Sina (980 Buhara yakınları – 1037 Hemedan) "Şeyhü'r-reîs" unvanıyla anılır. Tıp ansiklopedisi El-Kanun fi't-Tıb Latinceye çevrildi ve 13. yüzyıldan itibaren Avrupa üniversitelerinin tıp fakültelerinde ders kitabı oldu; etkisi 17. yüzyıla kadar sürdü. Felsefe ansiklopedisi Şifâ'dır. Batı onu Avicenna diye tanır.

İbn Heysem (yaklaşık 965 Basra – 1040 Kahire) görmenin gözden çıkan bir ışınla olduğu yolundaki eski görüşü reddetti: ışık cisimden göze ulaştığı için görürüz. Yedi ciltlik optik kitabında yansıma ve kırılmayı inceledi; ışığın doğru boyunca yayıldığını karanlık oda deneyiyle gösterdi. Bilgiyi deneyle sınama tavrı yüzünden bilimsel yöntemin öncülerinden sayılır; Batı'da adı Alhazen'dir.

Makine: Cezerî

Cezerî, 1181–1206 arasında Diyarbakır'da (Âmid) Artuklu hükümdarlarının hizmetinde çalışan bir mühendisti. 13. yüzyılın başında tamamladığı kitabında su ve mum saatlerini, otomatik çalışan çeşmeleri ve müzik düzeneklerini, su çeken pompaları çizimleriyle anlattı. Bu yüzden otomatik makinelerin ve sibernetiğin öncüsü olarak anılır.

Sayfanın ilk dört konusunun zaman iskeleti; Avrupa'daki bilim devrimi bu şeridin bittiği yerde hızlanır.Görsel: Sınav Defteri
Beş bilgin, beş imza
BilginNeredeAlanİmza eser / katkıBatı'daki adı
HarezmîBağdat, BeytülhikmeMatematikCebir kitabı; Hint rakamları; "algoritma"Algoritmi
BîrûnîHarezm, GazneAstronomi, coğrafyaHindistan kitabı; Kānûn-ı Mes'ûdî (astronomi)—
İbn SinaBuhara, HemedanTıp, felsefeEl-Kanun fi't-Tıb (tıp), Şifâ (felsefe)Avicenna
İbn HeysemBasra, KahireOptikOptik kitabı; görme kuramıAlhazen
CezerîDiyarbakır (Artuklular)MekanikSu saatleri, otomatlar, pompalar—
Ek bilgi: eserlerin tam Arapça adları
  • Harezmî'nin cebir kitabı: Kitâbü'l-Muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukābele ("cebir" kelimesi buradan gelir).
  • Bîrûnî'nin Hindistan kitabı: Tahkîku mâ li'l-Hind (1030); astronomi ansiklopedisi: el-Kānûnü'l-Mes'ûdî.
  • İbn Sina'nın felsefe ansiklopedisi: Kitâbü'ş-Şifâ.
  • İbn Heysem'in optik kitabı: Kitâbü'l-Menâzır.

Sınavda bu uzun adlardan çok "cebir kitabı", "Hindistan kitabı", "tıp ansiklopedisi" gibi tanımlar ve iki Kānûn ayrımı karşına çıkar.

Akılda kalsın: Beş bilgini beş soruyla eşle: "Nasıl hesaplarım?" Harezmî, "Dünya ve Hindistan nasıl?" Bîrûnî, "Hastayı nasıl iyileştiririm?" İbn Sina, "Nasıl görürüm?" İbn Heysem, "Makine nasıl kendi çalışır?" Cezerî. Batı adlarında ilk heceler ipucu verir: Avicenna = İbn Sina, Alhazen = İbn Heysem.
Sınavda

Nasıl sorulurBatı'daki adı, unvanı ve eseri verilip bilgin sorulur; 2016'da İbn Sina böyle geldi. "Eser–bilgin eşleşmelerinden hangisi yanlıştır?" kalıbı da görülür.

Tuzakİbn Sina'yı Farabi ya da İbn Rüşd ile karıştırmaktır: Farabi "ikinci öğretmen" diye anılan filozof, İbn Rüşd ise Endülüslü Aristoteles yorumcusudur (Averroes). Bir başka tuzak, Kānûn adlı iki eseri karıştırmaktır: El-Kanun fi't-Tıb İbn Sina'nın tıp, Kānûn-ı Mes'ûdî Bîrûnî'nin astronomi kitabıdır.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

✎Boşluk doldurma Batı'daki adı ve imzası

Batı'da Avicenna diye bilinen bilgin , Alhazen diye bilinen bilgin 'dir. Adının Latince yazımı "algoritma" kelimesine dönüşen matematikçi 'dir. Artuklu sarayında su saatleri ve otomatlar tasarlayan mühendis 'dir.

İbn Sina · İbn Heysem · Harezmî · Cezerî · Bîrûnî · İbn Rüşd

?Soru çöz

• Batı'da Avicenna adıyla tanınır.
• "Şeyhü'r-reîs" unvanıyla anılır.
• Latinceye çevrilen tıp ansiklopedisi Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulmuştur.
Bilgileri verilen bilgin aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Avicenna adı, Şeyhü'r-reîs unvanı ve El-Kanun fi't-Tıb İbn Sina'yı gösterir. A Farabi "ikinci öğretmen" diye anılan filozoftur, tıp ansiklopedisi yazmadı; C Bîrûnî'nin Kānûn'u astronomi kitabıdır; D İbn Rüşd'ün Batı'daki adı Averroes'tur.
1420 → 1580 · BİLİM · TARİH

Semerkant'tan İstanbul'a: Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Takiyüddin, Piri Reis

Güncel Bilgiler · Bilim ve teknoloji · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Takiyüddin ve Piri Reis kimdir, neyle tanınırlar?

Kısa cevap: Timur'un torunu Uluğ Bey Semerkant'ta medrese ve rasathane kurdu, yıldız cetveli Zîc'i hazırlattı. Onun öğrencisi Ali Kuşçu, Fatih'in isteğiyle İstanbul'da kalıp Ayasofya'da müderris oldu. Takiyüddin 1577'de Tophane'de İstanbul Rasathanesi'ni kurdu; rasathane 1580'de yıktırıldı. Piri Reis 1513 dünya haritası ve Kitab-ı Bahriye ile tanınır.

2024 KPSS'de bir soru, Semerkant'tan yola çıkıp İstanbul'da kalan bir astronomu anlatıyordu; o yolculuk, bilimin merkezinin nasıl yer değiştirdiğinin de hikâyesidir.

Hükümdar astronom: Uluğ Bey

Uluğ Bey (1394–1449) Timur'un torunu, Şahruh'un oğludur; hem Semerkant'ın hükümdarı hem de astronomdu. 1417–1420 arasında Buhara ve Semerkant'ta medreseler yaptırdı, ardından Semerkant'ta büyük bir rasathane (gözlemevi) kurdu. Burada yapılan gözlemlerle hazırlanan yıldız ve gezegen cetveli Zîc-i Uluğ Bey, kendisinden önceki cetvellerin hatalarını düzeltmek için yazıldı. Ekibinde Bursalı Kadızâde-i Rûmî ve genç Ali Kuşçu vardı.

Elçi olarak geldi, hoca olarak kaldı: Ali Kuşçu

Ali Kuşçu'nun lakabı babasından gelir: babası Uluğ Bey'in doğancıbaşıydı. Semerkant'ta Uluğ Bey'in ve Kadızâde'nin öğrencisi oldu. Uluğ Bey öldürülünce Semerkant'tan ayrıldı; Tebriz'de Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın hizmetine girdi ve onun elçisi olarak Fatih Sultan Mehmed'e gönderildi. Fatih onu İstanbul'da kalmaya ikna etti ve Ayasofya Medresesi'ne müderris yaptı. Astronomi ve hesap kitaplarını Fatih'e sundu; Semerkant'ın birikimi böylece İstanbul medreselerine taşındı.

İstanbul'un rasathanesi: Takiyüddin

Takiyüddin (1526 Şam doğumlu) III. Murad'ın izniyle 1577'de Tophane sırtlarında İstanbul Rasathanesi'ni kurdu. Rasathane yalnız üç yıl yaşadı: 1580'de, bir şeyhülislam fetvasına dayanan padişah emriyle aletleriyle birlikte yıktırıldı. Takiyüddin mekanik saatler üzerine de bir kitap yazdı; saatlerinin saniyeyi gösterebilmesiyle öne çıkar.

Denizden bakan bilgin: Piri Reis

Osmanlı denizcisi Piri Reis, 1513'te çizdiği dünya haritasıyla tanınır; haritanın bugün elde kalan parçası Amerika kıyılarını gösteren en eski haritalardan biridir. Akdeniz'in kıyılarını, limanlarını ve rüzgârlarını anlatan denizcilik kılavuzu Kitab-ı Bahriye de onundur.

Dört isim, dört yer
BilginNerede, kimin dönemindeNe yaptı?
Uluğ BeySemerkant, kendi hükümdarlığıMedrese ve rasathane; Zîc-i Uluğ Bey
Ali KuşçuSemerkant → Tebriz → İstanbul (Fatih)Ayasofya müderrisliği; Fethiyye, Muhammediyye
Takiyüddinİstanbul, III. Murad1577 Tophane rasathanesi (1580'de yıktırıldı); mekanik saat
Piri ReisOsmanlı denizciliği1513 dünya haritası; Kitab-ı Bahriye
Ek bilgi: tarihler, eser adları ve Kadızâde adlı iki kişi
  • Uluğ Bey, oğlu Abdüllatif ile girdiği taht kavgasında öldürüldü (1449).
  • Ali Kuşçu'yu Fatih, 1473'teki Uzun Hasan seferinden dönüşte Ayasofya'ya müderris yaptı. Astronomi eseri Fethiyye'yi bu zafer anısına Fatih'e sundu; hesap kitabı Muhammediyye'yi de ona ithaf etti. 1474'te İstanbul'da öldü, Eyüp Sultan civarına gömüldü.
  • İstanbul Rasathanesi'ni yıktıran hatt-ı hümayun 22 Ocak 1580 tarihlidir.

Uluğ Bey'in hocası ve rasathanedeki çalışma arkadaşı Bursalı Kadızâde-i Rûmî'dir. Takiyüddin'in rasathanesinin yıkılmasına yol açan fetvayı veren ise yaklaşık bir buçuk asır sonra yaşamış Şeyhülislam Kadızâde Ahmed Şemseddin Efendi'dir. Aynı lakap, biri rasathane kuran öbürü yıktıran iki ayrı kişiye aittir.

Akılda kalsın: Rasathane bayrağı el değiştirdi: Uluğ Bey Semerkant'ta kurdu, öğrencisi Ali Kuşçu bilgiyi İstanbul'a taşıdı, Takiyüddin İstanbul'da yenisini kurdu (1577), üç yıl sonra yıkıldı (1580). Bugünün büyük teleskoplarını Türkiye'de bilim ve teknoloji sayfasında göreceğiz. Ali Kuşçu'nun adı bir ipucu taşır: "kuşçu" = babası Uluğ Bey'in doğancıbaşı.
Sınavda

Nasıl sorulurHayat bilgisi verilip kişi sorulur: 2024 Ortaöğretim'de "Semerkant'tan Fatih'in daveti ile İstanbul'a gelen astronom-matematikçi" Ali Kuşçu'ydu.

TuzakAli Kuşçu'yu Osmanlı'da yetişmiş sanmak ya da onu Takiyüddin'le karıştırmaktır: Ali Kuşçu 15. yüzyılda ders verdi, rasathane kurmadı; İstanbul Rasathanesi 16. yüzyılda Takiyüddin'indir. Bir başka tuzak, Semerkant rasathanesini Uluğ Bey'in hocası Kadızâde'ye vermektir.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Takiyüddin Tophane'de İstanbul Rasathanesi'ni kurdu
  2. Ali Kuşçu Ayasofya Medresesi'ne müderris oldu
  3. İstanbul Rasathanesi yıktırıldı
  4. Uluğ Bey Semerkant'ta rasathane kurdurdu
  5. Piri Reis dünya haritasını çizdi

?Soru çöz

Babası Uluğ Bey'in doğancıbaşısı olan bu bilgin, Semerkant'ta astronomi ve matematik öğrenmiştir. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın elçisi olarak gittiği İstanbul'da Fatih Sultan Mehmed'in isteğiyle kalmış ve Ayasofya Medresesi'nde ders vermiştir.
Bu bilgin aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Doğancıbaşı baba, Uzun Hasan elçiliği ve Ayasofya müderrisliği Ali Kuşçu'yu gösterir. A Takiyüddin 16. yüzyılda yaşadı ve rasathane kurdu, elçi değildi; B Kadızâde-i Rûmî Uluğ Bey'in Bursalı hocasıdır; C Uluğ Bey bilginin hocası ve hükümdarıdır, İstanbul'a gitmedi.
1543 → 1687 · BİLİM DEVRİMİ

Bilim devrimi: Kopernik'ten Newton'a Güneş merkezli evren

Güncel Bilgiler · Bilim ve teknoloji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİnci Küpeli Kız tablosu kimin, hangi müzede; Gece Devriyesi ve Nedimeler kimindir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Dünya kültür ve sanatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İnci Küpeli Kız, Hollandalı ressam Johannes Vermeer'in 1665 dolayında yaptığı tablodur; Lahey'deki Mauritshuis Müzesi'ndedir. Aynı yüzyılda Rembrandt Gece Devriyesi'ni (Amsterdam), İspanyol saray ressamı Velázquez Nedimeler'i (Madrid) yaptı. Bu dönemin resmi ışık–gölge karşıtlığı ve gündelik hayat sahneleriyle tanınır; Vermeer'i tek figürlü sessiz iç mekândan, Rembrandt'ı kalabalık, karanlık grup sahnesinden ayırırsın.

Barok: Rembrandt, Vermeer

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kopernik, Galileo, Kepler ve Newton bilime ne kazandırdı, Galileo neden yargılandı?

Kısa cevap: Kopernik 1543'te Dünya'nın değil Güneş'in merkezde olduğunu ileri sürdü. Kepler gezegen yörüngelerinin elips olduğunu gösterdi. Galileo teleskopla Jüpiter'in uydularını gözledi; Güneş merkezli görüşü savunan 1632 tarihli kitabı yüzünden 1633'te Engizisyon'da yargılandı. Newton 1687'de evrensel çekim yasasıyla bütün bu hareketleri açıkladı.

Roma'da 1633'te yaşlı bir bilgin, Dünya'nın döndüğünü savunduğu için diz çöktürülüp görüşünü geri almaya zorlandı; aynı yüzyıl bitmeden bu görüş fiziğin temeli oldu.

Antik Çağ'dan beri yaygın kabul, Batlamyus'un (Ptolemaios) yer merkezli evreniydi: Dünya ortada durur, Güneş ve gezegenler onun çevresinde döner. Bu model gökyüzünü kabaca açıklıyordu ama gezegenlerin hareketini tutturmak için gittikçe karmaşıklaşıyordu. 16. ve 17. yüzyılda dört bilim insanı bu tabloyu adım adım değiştirdi; buna bilim devrimi denir. (Aynı dönemin sanatçılarını Dünya kültür ve sanatı sayfasında gördük.)

Dört adım

Kopernik (Polonya) Göksel Kürelerin Dönüşleri Üzerine adlı kitabını öldüğü yıl, 1543'te yayımladı: merkezde Güneş vardır, Dünya hem kendi çevresinde hem Güneş'in çevresinde döner. Kepler (Almanya) gözlem verilerini işleyerek gezegenlerin çember değil elips yörüngede döndüğünü buldu (1609) ve gezegen hareketinin üç yasasını ortaya koydu.

Galileo (İtalya) 1609'da geliştirdiği teleskobu gökyüzüne çevirdi; 1610'da Ay'ın dağlarını ve Jüpiter'in dört uydusunu duyurdu. Jüpiter'in çevresinde dönen uydular, her şeyin Dünya'nın çevresinde dönmediğinin kanıtıydı. Galileo, Güneş merkezli görüşü açıkça destekleyen Diyalog'u 1632'de yayımladı; ertesi yıl, 1633'te Roma'da Engizisyon mahkemesinde yargılandı, görüşünü geri almak zorunda bırakıldı ve ömrünün sonuna kadar Floransa yakınındaki evinde gözetim altında yaşadı. Katolik Kilisesi Galileo konusundaki hatasını ancak 1992'de Papa II. Jean Paul döneminde resmen kabul etti.

Newton (İngiltere) 1687'de Principia'yı yayımladı: üç hareket yasası ve evrensel çekim yasası. Böylece ağaçtan düşen elma ile Ay'ın yörüngesi aynı kuvvetle açıklandı; Kepler'in "nasıl" dediği şeye Newton "neden" cevabını verdi. Newton ışığın prizmada renklere ayrılmasını da inceledi.

Her adım bir öncekinin üstüne kurulur: fikir (Kopernik), matematik (Kepler), gözlem (Galileo), açıklama (Newton).Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: Galileo ve Bruno farkı

Engizisyon'un yargıladığı tek düşünür Galileo değildir. İtalyan filozof Giordano Bruno 1600'de Roma'da yakılarak idam edildi. Galileo ise idam edilmedi; görüşünü geri aldı ve ev hapsinde çalışmayı sürdürdü. "1633" ve "ev hapsi" ipuçları Galileo'yu, "1600" ve "yakılarak idam" Bruno'yu gösterir.

Akılda kalsın: Fikir – şekil – kanıt – sebep: Kopernik fikri verdi, Kepler yörüngenin şeklini (elips), Galileo teleskopla kanıtı, Newton sebebi (çekim). Yıllar da sırayı korur: 1543 → 1609 → 1610 → 1687. "33"le biten yıl mahkeme yılıdır: 1633 Galileo.
Sınavda

Nasıl sorulur2014'te Galileo soruldu; kalıp, teleskop gözlemleri ve 1633 yargılaması verilip bilim insanını bulmaktır.

TuzakGüneş merkezli görüşü ilk ileri sürenle (Kopernik) Engizisyon'da yargılananı (Galileo) karıştırmaktır. Bir diğeri, elips yörüngeyi Newton'a vermektir: elipsi Kepler buldu, Newton nedenini açıkladı. Teleskobu ilk icat eden Galileo değildir; onu geliştirip gökyüzüne ilk sistemli biçimde çeviren odur.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

✎Boşluk doldurma dört adım

Güneş merkezli sistemi 1543'te ileri sürdü. Gezegen yörüngelerinin elips olduğunu gösterdi. Teleskopla Jüpiter'in uydularını gözleyen 1633'te yargılandı. Evrensel çekim yasasını 1687'de yayımladı.

Kopernik · Kepler · Galileo · Newton · Batlamyus · Bruno

?Soru çöz

Geliştirdiği teleskopla Ay'daki dağları ve Jüpiter'in uydularını gözlemiştir. Güneş merkezli görüşü savunduğu kitabı nedeniyle 1633'te Engizisyon mahkemesinde yargılanmış, ömrünün sonuna kadar ev hapsinde yaşamıştır.
Bu bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Teleskop gözlemleri, 1633 yargılaması ve ev hapsi Galileo'yu gösterir. B Kopernik fikri 1543'te kitaplaştırdı, yargılanmadı; C Kepler elips yörüngeleri buldu, Engizisyon'a çıkmadı; D Bruno 1600'de yakılarak idam edildi, ev hapsi yaşamadı.
1377 · 1776 · TOPLUM VE EKONOMİ

Toplumu ve ekonomiyi bilimle açıklamak: İbn Haldun ve Adam Smith

Güncel Bilgiler · Bilim ve teknoloji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İbn Haldun'un Mukaddime'si ve Adam Smith'in Ulusların Zenginliği neyi anlatır?

Kısa cevap: Tunuslu İbn Haldun (1332–1406) 1377'de tamamladığı Mukaddime'de toplumların ve devletlerin nasıl doğup çöktüğünü asabiyet (dayanışma duygusu) kavramıyla açıkladı; toplum biliminin öncülerinden sayılır. İskoç Adam Smith 1776'da yayımladığı Ulusların Zenginliği ile işbölümünü ve serbest piyasayı anlattı; iktisat biliminin kurucusu kabul edilir.

Bir devlet neden güçlenir de üç dört kuşak sonra çöker, bir ülke neden zenginleşir? Biri 14. yüzyılda Kuzey Afrika'da, öbürü 18. yüzyılda İskoçya'da bu iki soruya bilimsel bir cevap aradı.

İbn Haldun ve Mukaddime

İbn Haldun 1332'de Tunus'ta doğdu, 1406'da Kahire'de öldü. Kuzey Afrika saraylarında devlet görevleri yaptı; siyasetin içinden gördüklerini 1377'de İbn Selâme Kalesi'nde tamamladığı Mukaddime'de bir kurama dönüştürdü. Mukaddime, yazdığı büyük tarih kitabı Kitâbü'l-İber'in giriş cildidir; ama asıl ünü ondan gelir.

İbn Haldun tarihin rastgele olaylar dizisi olmadığını, toplumların belirli kurallara göre değiştiğini savundu ve bunu inceleyen bilime "ilmü'l-umrân" (toplum bilimi) dedi. Temel kavramı asabiyettir: akrabalık bağına dayanan grup dayanışması. Çetin koşullarda yaşayan göçebe (bedevî) topluluklarda asabiyet güçlüdür; bu güç onları devlet kurmaya taşır. Yerleşik (hadarî) hayatın refahı ise zamanla dayanışmayı gevşetir ve devlet zayıflar. Bu yüzden İbn Haldun sosyolojinin ve tarih felsefesinin öncüleri arasında anılır.

Adam Smith ve Ulusların Zenginliği

İskoç düşünür Adam Smith (1723–1790) 1776'da Ulusların Zenginliği'ni yayımladı. Kitap, bir ülkenin zenginliğinin altın stokuyla değil üretim gücüyle ölçüldüğünü savunur. Ünlü örneği toplu iğne yapımıdır: işi küçük adımlara bölen bir atölyede çalışanlar, her şeyi tek başına yapan ustalardan kat kat fazla iğne üretir; buna işbölümü denir. Smith'e göre kendi çıkarını gözeten bireyler, "görünmez el" benzetmesiyle anlattığı piyasa düzeni içinde toplumun da yararına çalışır. Bu görüşler klasik iktisadın ve serbest piyasa düşüncesinin temelini attı.

İki öncü yan yana
İbn HaldunAdam Smith
Yer, yüzyılTunus (Kuzey Afrika), 14. yyİskoçya, 18. yy
Eser, yılMukaddime, 1377Ulusların Zenginliği, 1776
Anahtar kavramAsabiyet; bedevî–hadarîİşbölümü; "görünmez el"
Öncüsü sayıldığı alanToplum bilimi (sosyoloji), tarih felsefesiİktisat (klasik iktisat)
Akılda kalsın: Mukaddime = "giriş": büyük bir tarih kitabının girişi, bilimin de girişi oldu. 1776 iki "bağımsızlık" yılıdır: ABD'nin Bağımsızlık Bildirgesi ve iktisadın bağımsız bir bilim olarak doğuşu (Ulusların Zenginliği). İbn Haldun "dayanışma", Smith "işbölümü".
Sınavda

Nasıl sorulur2014'te Adam Smith ve Ulusların Zenginliği, 2020'de İbn Haldun soruldu; ikisinde de eser ve düşünce verilip kişi istenir.

Tuzakİbn Haldun'u Osmanlı bilgini sanmak ya da Mukaddime'yi Bîrûnî gibi bir astronoma vermektir; o, Tunuslu bir tarihçi ve devlet adamıdır. Smith'te tuzak, kitabın adını ya da yılını karıştırmaktır: 1776, iktisadi liberalizmin simgesidir. Bir de "devletin ekonomiyi planlaması" fikrini Smith'e vermek yanlıştır; Smith piyasanın serbestliğini savundu.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

⇄Bilgi eşleştirme eser ve yazar

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Adam Smith için söylenemez?

✓ C. Mukaddime ve asabiyet İbn Haldun'a aittir; Smith 18. yüzyıl İskoç iktisatçısıdır. A doğru: kitap 1776'da çıktı; B doğru: toplu iğne örneği işbölümünü anlatır; D doğru: "görünmez el" Smith'in piyasa benzetmesidir.
1796 → 1953 · BİYOLOJİ VE TIP

Yaşamın şifreleri: Darwin, Mendel, Pasteur, Fleming ve DNA

Güncel Bilgiler · Bilim ve teknoloji · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Darwin, Mendel, Pasteur ve Fleming neyi keşfetti, penisilini kim buldu?

Kısa cevap: Darwin 1859'da Türlerin Kökeni ile doğal seçilim yoluyla evrimi anlattı. Mendel bezelyelerle kalıtım kurallarını buldu (1866); genetiğin kurucusu sayılır. Pasteur mikropların hastalık ve bozulmadaki rolünü gösterdi, pastörizasyonu ve kuduz aşısını geliştirdi. Fleming 1928'de penisilini keşfetti, 1945'te Nobel aldı. Watson ve Crick 1953'te DNA'nın çift sarmal yapısını açıkladı.

Bir laboratuvar tabağında unutulan küf, 20. yüzyılda milyonlarca hayatı kurtaran ilacın başlangıcı oldu; biyolojinin büyük adımları çoğu zaman böyle dikkatli bir gözle başlar.

Evrim ve kalıtım: Darwin ve Mendel

İngiliz doğa bilimci Charles Darwin, Beagle gemisiyle yaptığı dünya yolculuğunda (Galápagos Adaları dahil) topladığı gözlemleri yıllarca işledi ve 1859'da Türlerin Kökeni'ni yayımladı. Darwin'e göre ortama daha uygun özellikler taşıyan bireyler daha çok yaşar ve ürer; kuşaklar boyunca türler değişir. Buna doğal seçilim denir.

Aynı yıllarda Brünn'deki (bugün Brno, Çekya) bir manastırda keşiş Gregor Mendel, bahçede bezelyeleri çaprazladı (1856–1863). Tohum rengi, biçimi gibi özelliklerin kuşaklara belirli oranlarla geçtiğini buldu; sonuçlarını 1865'te iki konuşmayla sundu, 1866'da yayımladı. Çalışması 30 yılı aşkın süre fark edilmedi; 1900'de üç bilim insanı onu yeniden keşfetti. Mendel bugün genetiğin kurucusu sayılır. (Kalıtımın ayrıntıları biyoloji serisinin konusudur.)

Mikroplara karşı: Jenner, Pasteur, Fleming

İngiliz hekim Edward Jenner 1796'da çiçek hastalığına karşı ilk aşıyı uyguladı. Fransız kimyacı Louis Pasteur mayalanmanın ve bozulmanın mikroplarla olduğunu gösterdi; şarabı ve sütü bozulmadan saklamak için ısıtma yöntemi geliştirdi, buna adıyla pastörizasyon denir. 1885'te kuduz aşısını ilk kez bir insanda kullandı.

İskoç bakteriyolog Alexander Fleming 1928'de bir bakteri kültüründe üreyen küfün çevresindeki bakterileri öldürdüğünü fark etti ve maddeye penisilin adını verdi. Penisilini ilaç olarak kullanılabilir hâle getiren Howard Florey ve Ernst Chain oldu. Üçü 1945 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü paylaştı.

Hayatın molekülü: DNA

James Watson ve Francis Crick 1953'te DNA'nın iki zincirin birbirine sarıldığı çift sarmal yapıda olduğunu açıkladı. Rosalind Franklin'in X ışını görüntüleri bu buluşta belirleyici oldu. Watson, Crick ve Maurice Wilkins 1962'de Nobel aldı. (Nobel ödülünün kendisini Ödüller sayfasında göreceğiz.)

Yaşam bilimlerinde buluş zinciri
YılBilim insanıBuluşNe değiştirdi?
1796JennerÇiçek aşısıAşılamanın başlangıcı
1859DarwinTürlerin Kökeni, doğal seçilimTürlerin değişimini açıkladı
1866MendelBezelyelerle kalıtım kurallarıGenetiğin temeli
1885PasteurKuduz aşısı; pastörizasyonMikrop kuramı, gıda güvenliği
1928FlemingPenisilin (Nobel 1945)Antibiyotik çağı
1953Watson–CrickDNA çift sarmalı (Nobel 1962)Moleküler biyoloji
Akılda kalsın: Bezelye = Mendel, Beagle = Darwin: ikisi de "B" ile başlayan "araç"la anılır, ama biri bahçede kalıtımı, öbürü gemide evrimi buldu. Pastörizasyon adının içinde sahibini taşır: Pasteur. Fleming buldu, Florey ve Chain ilaç yaptı: Nobel üçe bölündü.
Sınavda

Nasıl sorulur2020'de Fleming, 2022'de Mendel soruldu: buluşun hikâyesi (küf, bezelye) ve ödül yılı verilip bilim insanı istenir.

TuzakAşı ile antibiyotiği karıştırmaktır: aşının öncüleri Jenner ve Pasteur, ilk antibiyotiğin kâşifi Fleming'dir. Mendel'de tuzak, kalıtımı Darwin'e vermektir; Darwin evrimi, Mendel kalıtımın kurallarını anlattı. DNA'da Watson–Crick ikilisini Mendel'le karıştırma: genetiğin kurucusu Mendel, DNA yapısını çözenler Watson ve Crick'tir.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Fleming penisilini keşfetti
  2. Darwin Türlerin Kökeni'ni yayımladı
  3. Watson ve Crick DNA'nın çift sarmal yapısını açıkladı
  4. Pasteur kuduz aşısını ilk kez bir insanda kullandı
  5. Mendel bezelye deneylerinin sonuçlarını yayımladı

?Soru çöz

1928'de laboratuvarındaki bir bakteri kültüründe üreyen küfün bakterileri öldürdüğünü fark etmiştir. Bu gözlem ilk antibiyotiğin yolunu açmış; bilim insanı 1945'te Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü iki meslektaşıyla paylaşmıştır.
Sözü edilen bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Küf, 1928, ilk antibiyotik ve 1945 Nobel Fleming'i gösterir. A Pasteur pastörizasyon ve kuduz aşısıyla tanınır, Nobel 1901'de başladığında hayatta değildi; C Mendel kalıtımı bezelyelerle inceledi; D Jenner 1796'da çiçek aşısını uyguladı, antibiyotik değil aşı.
1450 → 1921 · BULUŞ · FİZİK · KİMYA

Buluş–bulan eşleşmeleri: matbaadan X ışınına, Curie ve Einstein

Güncel Bilgiler · Bilim ve teknoloji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Telefonu, ampulü, X ışınlarını kim buldu; Marie Curie ve Einstein neden önemlidir?

Kısa cevap: Matbaa Gutenberg'in, telefon Graham Bell'in (1876), akkor ampul Edison'un (1879), periyodik tablo Mendeleyev'in (1869), X ışınları Röntgen'in (1895) buluşudur. Marie Curie polonyum ve radyumu keşfetti; 1903'te fizik, 1911'de kimya Nobel'i aldı. Einstein görelilik kuramını kurdu ama Nobel'i 1921'de fotoelektrik etki için aldı.

Karanlık bir odada kartondan sızan tuhaf bir parıltı, 1895'te hekimlerin ameliyatsız bedenin içini görmesinin yolunu açtı; buluşların çoğu bir "bu da ne?" sorusuyla başlar.

Gündelik hayatı değiştiren buluşlar

Sınavlar buluşları çoğu zaman bulanla birlikte sorar ve bu eşleşmeler kuşaktan kuşağa değişmez. Aşağıdaki tablo en çok karşılaşılanları yüzyıl sırasıyla toplar. Bir ipucu: bir buluş genellikle kendinden öncekine dayanır. Volta'nın pili sürekli akım verdi, sürekli akım telgraf ve telefonu, sonra ampulü mümkün kıldı.

Buluş–bulan tablosu
BuluşBulanÜlkeYıl
Hareketli harfli matbaa (Avrupa'da)Johannes GutenbergAlmanya15. yy ortası
Elektrik piliAlessandro Voltaİtalya1800
Periyodik tabloDmitri MendeleyevRusya1869
TelefonAlexander Graham BellABD1876
Akkor ampul (kullanışlı)Thomas EdisonABD1879
X ışınlarıWilhelm RöntgenAlmanya1895 (ilk Nobel Fizik, 1901)
Motorlu uçak uçuşuWright kardeşlerABD1903
PenisilinAlexander FlemingBirleşik Krallık (İskoçya)1928

İki Nobel'li bilim kadını: Marie Curie

Varşova'da doğup Paris'te çalışan Marie Curie, eşi Pierre Curie ile birlikte radyoaktiviteyi inceledi ve iki yeni element buldu: doğduğu ülkenin adını verdiği polonyum ile radyum. 1903 Nobel Fizik Ödülü'nü Pierre Curie ve Henri Becquerel ile paylaştı; böylece Nobel alan ilk kadın oldu. 1911'de Nobel Kimya Ödülü'nü tek başına aldı. İki farklı bilim dalında Nobel alan tek kişidir.

Görelilik ve bir tuzak: Einstein

Almanya doğumlu Albert Einstein 1905'te özel görelilik kuramını ve ışığın enerji paketleri hâlinde davrandığını gösteren fotoelektrik etki açıklamasını yayımladı; 1915'te genel görelilikle kütle çekimini uzay-zamanın bükülmesi olarak yorumladı. Ama dikkat: 1921 Nobel Fizik Ödülü ona görelilik için değil, fotoelektrik etki yasasını bulduğu için verildi.

Ek bilgi: neden "kullanışlı" ampul?

Akkor lambayı Edison'dan önce deneyen başka mucitler de vardı. Edison'un katkısı, uzun süre yanan ve ticari olarak üretilebilen bir ampul ile onu besleyecek elektrik dağıtım sistemini geliştirmesidir. Sınavda ampul–Edison eşleşmesi doğru kabul edilir.

Akılda kalsın: Curie'nin elementlerinden biri vatanına selam yollar: Polonyum = Polonya. Nobel'leri "3 fizik, 11 kimya" diye ezberle: 1903 fizik, 1911 kimya. Einstein için: "Nobel'i ışık getirdi, görelilik değil" (fotoelektrik etki, 1921).
Sınavda

Nasıl sorulur"Buluş–bulan eşleşmelerinden hangisi yanlıştır?" kalıbı en sık görülenidir; çeldirici çoğu kez aynı ülkeden ya da aynı alandan iki ismin yer değiştirmesidir (Bell–Edison gibi).

TuzakEinstein'ın Nobel'ini görelilik kuramına vermek ve Curie'yi yalnız kimyacı sanmaktır; ilk Nobel'i fizik alanındadır. Röntgen ilk Nobel Fizik Ödülü'nün (1901) sahibidir; "ilk" kalıbında karşına çıkabilir.

Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

✎Boşluk doldurma buluşu gör, bulanı yaz

Telefonun mucidi , kullanışlı akkor ampulü geliştiren 'dur. Elementleri periyodik tabloda düzene koyan kimyacı , X ışınlarını bulan fizikçi 'dir.

Graham Bell · Edison · Mendeleyev · Röntgen · Volta · Gutenberg

?Soru çöz

Marie Curie ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. 1921 Nobel Fizik Ödülü Einstein'a verildi, gerekçesi de görelilik değil fotoelektrik etkiydi. A doğru: iki elementi Pierre Curie ile buldu; B doğru: 1903'te Nobel alan ilk kadın oldu; C doğru: 1903 fizik, 1911 kimya.
20. YY → BUGÜN · TÜRK BİLİM İNSANLARI

Türk bilim insanları: Cahit Arf'tan Aziz Sancar'a, Aydın Sayılı'ya

Güncel Bilgiler · Bilim ve teknoloji · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Cahit Arf, Aziz Sancar, Gazi Yaşargil, Hulusi Behçet ve Aydın Sayılı kimdir?

Kısa cevap: Cahit Arf "Arf değişmezi"yle tanınan matematikçidir; Aydın Sayılı Harvard'da 1942'de bilim tarihi doktorası alan, Türkiye'de bilim tarihinin kurucusudur. Feza Gürsey kuramsal fizikçi, Hulusi Behçet 1937'de adıyla anılan hastalığı tanımlayan hekim, Gazi Yaşargil mikronöroşirürjinin kurucusudur. Aziz Sancar 2015'te DNA onarımı çalışmalarıyla Nobel Kimya Ödülü aldı.

Cüzdanındaki kâğıt paralara bir bak: Atatürk portresinin arkasında bilim insanları da var; bu yüzleri tanımak, KPSS'de bir soruyu tanımak demektir.

Paranın arka yüzündeki iki bilim insanı

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın 2009'dan beri dolaşımdaki banknot ailesinde 5 TL'nin arkasında Aydın Sayılı, 10 TL'nin arkasında Cahit Arf yer alır (Kasım 2026 itibarıyla).

Cahit Arf doktorasını 1938'de Göttingen Üniversitesi'nde tamamladı. Cebirdeki bir buluşu dünya literatürüne Arf değişmezi (Arf invariant) adıyla geçti; banknotun arka yüzündeki matematiksel motif de bu çalışmadan bir kesittir.

Aydın Sayılı Atatürk'ün isteğiyle açılan sınavı kazanıp ABD'ye gitti, Harvard'da bilim tarihinin kurucularından George Sarton'ın yanında 1942'de doktora aldı; bu, bilindiği kadarıyla dünyada bilim tarihi alanında verilen ilk doktoradır. Döndükten sonra Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde Türkiye'de bilim tarihi çalışmalarını kurdu. En tanınmış eseri İslam dünyasındaki rasathaneleri anlatır. Bu sayfanın ilk iki konusundaki Uluğ Bey ve Takiyüddin rasathaneleri, onun araştırdığı konulardır.

Fizik, tıp ve kimya

Feza Gürsey temel parçacık fiziğindeki simetriler üzerine çalışan kuramsal fizikçidir; ODTÜ'de kuramsal fizik bölümünü kurdu, sonra Yale Üniversitesi'nde çalıştı. Hulusi Behçet 1937'de ağızda ve gözde yaralarla seyreden hastalığı tanımladı; hastalık tıp literatürüne Behçet hastalığı adıyla geçti.

Gazi Yaşargil (Diyarbakır Lice doğumlu) cerrahi mikroskobu beyin ameliyatlarına sokarak mikronöroşirürjinin kurucusu oldu ve "yüzyılın beyin cerrahı" diye anıldı. Zürih'te çalıştı; 2025'te, yüzüncü yaşına birkaç hafta kala öldü. Aziz Sancar (1946 Savur, Mardin) hücrelerin hasarlı DNA'yı nasıl onardığını gösteren çalışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile paylaştı; bilim dalında Nobel alan ilk Türk bilim insanıdır.

Türk bilim insanları: alan ve "imza"
Bilim insanıAlanNeyle anılır?
Hulusi Behçet (1889–1948)Tıp (dermatoloji)1937, Behçet hastalığı
Cahit Arf (1910–1997)MatematikArf değişmezi; 10 TL banknot
Aydın Sayılı (1913–1993)Bilim tarihi1942 Harvard doktorası (Sarton); 5 TL banknot
Feza Gürsey (1921–1992)Kuramsal fizikParçacık fiziğinde simetriler; ODTÜ kuramsal fizik (1961), Yale
Gazi Yaşargil (1925–2025)Beyin cerrahisiMikronöroşirürjinin kurucusu (ö. 2025)
Aziz Sancar (1946, Savur)Kimya, moleküler biyolojiDNA onarımı; 2015 Nobel Kimya
Ek bilgi: iki bilim tarihçisi

Sayılı'nın rasathaneler kitabı The Observatory in Islam'dır (1960); Polonya'nın Kopernik Madalyası'nı aldı. Aydın Sayılı ile karıştırılabilecek ikinci isim Fuat Sezgin'dir (1924–2018). Sezgin uzun yıllar Frankfurt'ta çalıştı, İslam dünyasının bilim mirasını çok ciltlik bir eserde topladı. Sayılı'nın ipuçları "Atatürk dönemi, Harvard, Sarton, ilk bilim tarihi doktorası"; Sezgin'inkiler "Frankfurt, İslam bilim ve teknoloji tarihi"dir.

Akılda kalsın: Paranın arka yüzü sırayla ilerler: 5'te tarih (Sayılı), 10'da matematik (Arf). Soyadı ipuçları: Behçet hastalığa adını verdi, Arf değişmeze adını verdi. Nobel'de tek kural: bilim dalında Türk Nobel'i = Sancar, 2015, DNA onarımı.
Sınavda

Nasıl sorulur2026 Lisans'ta Aydın Sayılı hayat bilgileriyle (Atatürk dönemi, Sarton, ilk bilim tarihi kürsüsü) soruldu: bilgiler verilir, kişi sorulur, "ilk" sık geçer.

TuzakSayılı ile Sezgin'i ya da Arf ile Gürsey'i karıştırmaktır. Vefat haberleri de soruya dönüşebilir (Yaşargil, 2025).

Sınavda işaretlebanknotlardaki kişiler yeni bir banknot ailesiyle değişebilir; sınav yılındaki TCMB banknot listesine göre işaretle.

Kapat, söyle: sınavda çıkmış 8 isim

Sayfayı kapat, sesli ya da kâğıda cevapla, sonra cevabı aç. Sekiz isim de 2012'den beri yayımlanan sorularda geçti; takıldığın konuya dön.

  1. Batı'da Avicenna diye bilinen, tıp ansiklopedisi Avrupa'da yüzyıllarca okutulan bilgin kimdir? Eserin adı nedir? (2016)
    Cevapİbn Sina; El-Kanun fi't-Tıb.
  2. Teleskopla Jüpiter'in uydularını gözleyip 1633'te yargılanan kimdir? Güneş merkezli fikri 1543'te kitaplaştıran kimdir? (2014)
    CevapGalileo; Kopernik.
  3. Ulusların Zenginliği kimin eseridir, hangi yıl çıktı, hangi kavramla anılır? (2014)
    CevapAdam Smith, 1776; işbölümü (toplu iğne örneği) ve "görünmez el".
  4. Mukaddime'nin yazarı kimdir, temel kavramı nedir? (2020)
    CevapTunuslu İbn Haldun (1377); asabiyet, yani grup dayanışması.
  5. Penisilini kim, hangi yıl buldu? Nobel'i hangi yıl aldı? (2020)
    CevapAlexander Fleming, 1928; 1945 Nobel'ini Florey ve Chain ile paylaştı.
  6. Bezelyelerle kalıtım kurallarını bulan kimdir? Darwin'den farkı nedir? (2022)
    CevapMendel (1866); Darwin kalıtımı değil, doğal seçilimle evrimi anlattı (1859).
  7. Semerkant'tan gelip Fatih döneminde Ayasofya'da müderris olan astronom kimdir? İstanbul Rasathanesi'ni kim kurdu? (2024)
    CevapAli Kuşçu; rasathaneyi 1577'de Takiyüddin kurdu, 1580'de yıktırıldı.
  8. 1942'de Harvard'da Sarton'ın yanında bilim tarihi doktorası alan kimdir? Fuat Sezgin'den nasıl ayırırsın? (2026)
    CevapAydın Sayılı (5 TL banknotun arka yüzü); Sezgin Frankfurt'ta çalıştı.
Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026

✎Boşluk doldurma kim, ne yaptı?

Cebirde kendi adıyla anılan bir değişmezi bulan matematikçi 'tır. 2015'te DNA onarımı çalışmalarıyla Nobel Kimya Ödülü'nü alan 'dır. 1937'de adıyla anılan hastalığı tanımlayan hekim 'tir. Mikronöroşirürjinin kurucusu sayılan beyin cerrahı 'dir.

Cahit Arf · Aziz Sancar · Hulusi Behçet · Gazi Yaşargil · Feza Gürsey · Aydın Sayılı

?Soru çöz

• Atatürk'ün isteğiyle açılan sınavı kazanarak bilim tarihi okumak için ABD'ye gönderilmiştir.
• Harvard'da George Sarton'ın yanında çalışmış, 1942'de bilim tarihi alanında doktora almıştır.
• İslam dünyasındaki rasathaneleri anlatan bir eseri vardır.
Bilgileri verilen bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Atatürk dönemi, Harvard, Sarton ve 1942 bilim tarihi doktorası Aydın Sayılı'yı gösterir. B Cahit Arf matematikçidir, doktorasını 1938'de Göttingen'de aldı; C Feza Gürsey kuramsal fizikçidir; D Fuat Sezgin de bilim tarihçisidir ama Frankfurt'ta çalıştı, Harvard–Sarton ipucu ona ait değil.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Birinci Ulusal Mimarlık akımının Ankara'daki örneklerinden biridir?

✓ A. II. TBMM binası akımın öncüsü Vedat Tek'in eseridir ve 1924'te Meclis'e açılmıştır. B Selimiye 16. yüzyılda Sinan'ın Edirne'deki ustalık eseridir, Ankara'da da değildir; C Süleymaniye Sinan'ın İstanbul'daki kalfalık eseridir; D Anıtkabir, akım yerini modern mimariye bıraktıktan sonra, 1944–1953 arasında yapıldı.Kaynak: Türk kültür ve sanatı · Mimari: Sinan ve Ulusal Mimarlık

?Soru 2

Studio Ghibli'nin kurucularından olan, "Komşum Totoro", "Prenses Mononoke" ve en iyi animasyon filmi Oscar'ı alan "Ruhların Kaçışı" filmlerinin yönetmeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Bu üç film de Miyazaki'nindir; Ruhların Kaçışı ona ilk Oscar'ını getirdi. B Kurosawa da Japon yönetmendir ama canlı oyunculu filmler çekti; C Disney ABD'li animasyon öncüsüdür, Ghibli ile ilgisi yoktur; D Takahata Ghibli'nin öbür kurucusudur, ama bu filmlerin yönetmeni değildir.Kaynak: Dünya kültür ve sanatı · Miyazaki, festivaller, yapılar

?Soru 3

Aşağıdaki eser–sanatçı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. İnci Küpeli Kız Vermeer'in eseridir; iki ressam da 17. yüzyıl Hollandalısı olduğu için karıştırılır. B doğru: Nedimeler İspanyol saray ressamı Velázquez'indir; C doğru: Gece Devriyesi Rembrandt'ındır, Amsterdam'dadır; D doğru: Atina Okulu Rönesans ressamı Raffaello'nundur.Kaynak: Dünya kültür ve sanatı · Barok: Rembrandt, Vermeer

?Soru 4

Bir hükümdarın ölen eşinin anısına beyaz mermerden yaptırdığı, Babür mimarisinin en ünlü örneği sayılan türbe hangi ülkededir?

✓ D. Anlatılan Tac Mahal'dir; Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için Agra'da yaptırdığı türbedir. A İran mimarisi Tac Mahal'i etkiledi ama yapı İran'da değildir; B Pakistan Babür mirası taşır (Lahor) ama Tac Mahal orada değildir; C Özbekistan, Babür hanedanının kurucusunun geldiği bölgedir, yapının yeri değildir.Kaynak: Antik kentler ve ünlü yapılar · Tac Mahal ve dünya yapıları

?Soru 5

Emevi halifesi Abdülmelik bin Mervan tarafından yaptırılan, Miraç ile ilişkilendirilen kayanın üzerindeki altın kubbeli yapı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. "Sahra" kaya demektir; Kubbetü's-Sahra kutsal kayayı örten, 691–692'de tamamlanan anıttır. A Mescid-i Aksa aynı avludaki gri kubbeli camidir, kayanın üstünde değildir; C Mescid-i Nebevi Medine'dedir; D Emevi Camii de bir Emevi eseridir ama Şam'dadır.Kaynak: Antik kentler ve ünlü yapılar · Kudüs: Kubbetü's-Sahra

?Soru 6

Aşağıdaki antik kent ya da ören yeri – il eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ C. Afrodisias Aydın'ın Karacasu ilçesindedir; Denizli'de olan komşu kentler Hierapolis ve Laodikeia'dır. A doğru: Termessos Antalya'daki Güllük Dağı'ndadır; B doğru: Zeugma Gaziantep'in Nizip ilçesindedir; D doğru: Ani Kars'ta, Arpaçay kıyısındadır.Kaynak: Antik kentler ve ünlü yapılar · Zeugma, Nemrut, Ani

?Soru 7

"Yabancı" ve "Veba" romanlarının yazarı olan, Cezayir'de doğan ve 1957'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yabancı ve Veba Camus'nündür; Camus Cezayir'de doğdu, 1957'de Nobel aldı. A Sartre da Fransız düşünürdür ve sık karıştırılır ama bu romanlar onun değildir; B Kafka Prag'da Almanca yazdı, eseri Dönüşüm'dür; D Márquez Kolombiyalıdır, Nobel'i 1982'dedir.Kaynak: Dünya kültür ve sanatı · 20. yüzyıl: Kafka, Camus, Márquez

?Soru 8

Geleneksel Türk sahnesiyle ilgili aşağıdaki eşleşmelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Pişekâr ile Kavuklu orta oyununun karakterleridir; meddah tek başına anlatan sanatçıdır, karşısında oyun arkadaşı yoktur. A doğrudur, Karagöz tasvirleri deriden, özellikle deve derisinden kesilir; C doğrudur, orta oyunu dekorsuz bir meydanda oynanır; D doğrudur, tasvirleri oynatan kişiye hayalî ya da hayalbaz denir.Kaynak: Türk kültür ve sanatı · Geleneksel sahne: Karagöz, meddah, orta oyunu

?Soru 9

Aşağıdaki eser–yazar eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Drakula İrlandalı Bram Stoker'ındır; Mary Shelley öbür gotik klasik Frankenstein'ın yazarıdır. A doğru: Hamlet Shakespeare'in Danimarka prensini anlatan trajedisidir; C doğru: Sefiller Fransız Hugo'nundur; D doğru: Savaş ve Barış Tolstoy'undur, Dostoyevski ile karıştırılmamalı.Kaynak: Dünya kültür ve sanatı · Edebiyat klasikleri: Hamlet, Drakula

?Soru 10

Dilde yanlış olduğu bilindiği hâlde herkesçe benimsenip yaygın biçimde kullanılan söz ya da kullanım için aşağıdaki terimlerden hangisi kullanılır?

✓ B. Yerleşmiş ve kabul görmüş yanlışa galatımeşhur denir. A galat-ı fâhiş de bir yanlıştır ama hiçbir biçimde kabul görmeyen kaba yanlıştır, yaygınlık ölçütü yoktur; C deyim kalıplaşmış, çoğunlukla mecaz anlamlı söz öbeğidir, yanlışlıkla ilgisi yoktur; D atasözü öğüt veren kalıplaşmış halk sözüdür.Kaynak: Türk kültür ve sanatı · Kavramlar, unvanlar ve sayfanın tekrarı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Güncel Bilgiler soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →