İslam dünyasının bilginleri: cebirden optiğe, tıptan makineye
Güncel Bilgiler · Bilim ve teknoloji · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Harezmî, Bîrûnî, İbn Sina, İbn Heysem ve Cezerî neyle tanınır, eserleri nelerdir?
Kısa cevap: Harezmî cebiri sistemli bir bilim yaptı, adı "algoritma" kelimesine dönüştü. Bîrûnî astronomi, coğrafya ve Hindistan üzerine yazdı. İbn Sina'nın tıp ansiklopedisi El-Kanun fi't-Tıb Avrupa'da yüzyıllarca okutuldu; Batı'da Avicenna diye bilinir. İbn Heysem optiğin, Cezerî ise Artuklu sarayındaki su saatleri ve otomatlarıyla mekaniğin öncüsüdür.Telefonundaki her uygulama bir "algoritma" ile çalışır; bu kelime, 9. yüzyılda Bağdat'ta yaşamış bir matematikçinin adından gelir.
Abbasi halifesi Me'mun döneminde (813–833) Bağdat'taki Beytülhikme, Yunanca, Farsça ve Sanskritçe bilim kitaplarının Arapçaya çevrildiği bir bilgi merkeziydi. Çeviriyle başlayan iş kısa sürede özgün araştırmaya dönüştü. Güncel bilgiler sorularında bu dönemin bilginleri hep aynı kalıpla gelir: birkaç bilgi verilir, bilgin sorulur. O yüzden her ismi tek bir "imza katkı" ile hatırlamak işini kolaylaştırır. (Bu bilginlerin dönemi ve devletleri tarih serisinin Türk-İslam dünyasında bilim anlatımında ayrıntılıdır.)
Sayılar ve gökyüzü: Harezmî ve Bîrûnî
Harezmî Beytülhikme'de çalıştı. Adında "cebir" kelimesi geçen ilk matematik kitabını yazdı. Hint rakamlarını ve ondalık sayı sistemini anlatan eseriyle bu sistemin İslam dünyasına, oradan Avrupa'ya geçmesine aracı oldu. Adının Latince yazımı zamanla düzenli hesap yöntemi anlamındaki "algoritma" kelimesine dönüştü.
Bîrûnî (973'te Harezm'de doğdu) Gazneli Mahmud'un sarayına bağlandı, seferlerde Hindistan'a gitti, Sanskritçe öğrendi ve Hindistan'ın dinini, bilimini, âdetlerini anlatan bir kitap yazdı (1030). Astronomi ansiklopedisini Gazneli Mesud'a sunduğu için kitap onun adını taşır: Kānûn-ı Mes'ûdî. Enlem-boylam ve yer ölçümüyle (jeodezi) de uğraştı.
Beden ve ışık: İbn Sina ve İbn Heysem
İbn Sina (980 Buhara yakınları – 1037 Hemedan) "Şeyhü'r-reîs" unvanıyla anılır. Tıp ansiklopedisi El-Kanun fi't-Tıb Latinceye çevrildi ve 13. yüzyıldan itibaren Avrupa üniversitelerinin tıp fakültelerinde ders kitabı oldu; etkisi 17. yüzyıla kadar sürdü. Felsefe ansiklopedisi Şifâ'dır. Batı onu Avicenna diye tanır.
İbn Heysem (yaklaşık 965 Basra – 1040 Kahire) görmenin gözden çıkan bir ışınla olduğu yolundaki eski görüşü reddetti: ışık cisimden göze ulaştığı için görürüz. Yedi ciltlik optik kitabında yansıma ve kırılmayı inceledi; ışığın doğru boyunca yayıldığını karanlık oda deneyiyle gösterdi. Bilgiyi deneyle sınama tavrı yüzünden bilimsel yöntemin öncülerinden sayılır; Batı'da adı Alhazen'dir.
Makine: Cezerî
Cezerî, 1181–1206 arasında Diyarbakır'da (Âmid) Artuklu hükümdarlarının hizmetinde çalışan bir mühendisti. 13. yüzyılın başında tamamladığı kitabında su ve mum saatlerini, otomatik çalışan çeşmeleri ve müzik düzeneklerini, su çeken pompaları çizimleriyle anlattı. Bu yüzden otomatik makinelerin ve sibernetiğin öncüsü olarak anılır.
| Bilgin | Nerede | Alan | İmza eser / katkı | Batı'daki adı |
|---|---|---|---|---|
| Harezmî | Bağdat, Beytülhikme | Matematik | Cebir kitabı; Hint rakamları; "algoritma" | Algoritmi |
| Bîrûnî | Harezm, Gazne | Astronomi, coğrafya | Hindistan kitabı; Kānûn-ı Mes'ûdî (astronomi) | — |
| İbn Sina | Buhara, Hemedan | Tıp, felsefe | El-Kanun fi't-Tıb (tıp), Şifâ (felsefe) | Avicenna |
| İbn Heysem | Basra, Kahire | Optik | Optik kitabı; görme kuramı | Alhazen |
| Cezerî | Diyarbakır (Artuklular) | Mekanik | Su saatleri, otomatlar, pompalar | — |
Ek bilgi: eserlerin tam Arapça adları
- Harezmî'nin cebir kitabı: Kitâbü'l-Muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukābele ("cebir" kelimesi buradan gelir).
- Bîrûnî'nin Hindistan kitabı: Tahkîku mâ li'l-Hind (1030); astronomi ansiklopedisi: el-Kānûnü'l-Mes'ûdî.
- İbn Sina'nın felsefe ansiklopedisi: Kitâbü'ş-Şifâ.
- İbn Heysem'in optik kitabı: Kitâbü'l-Menâzır.
Sınavda bu uzun adlardan çok "cebir kitabı", "Hindistan kitabı", "tıp ansiklopedisi" gibi tanımlar ve iki Kānûn ayrımı karşına çıkar.
Nasıl sorulurBatı'daki adı, unvanı ve eseri verilip bilgin sorulur; 2016'da İbn Sina böyle geldi. "Eser–bilgin eşleşmelerinden hangisi yanlıştır?" kalıbı da görülür.
Tuzakİbn Sina'yı Farabi ya da İbn Rüşd ile karıştırmaktır: Farabi "ikinci öğretmen" diye anılan filozof, İbn Rüşd ise Endülüslü Aristoteles yorumcusudur (Averroes). Bir başka tuzak, Kānûn adlı iki eseri karıştırmaktır: El-Kanun fi't-Tıb İbn Sina'nın tıp, Kānûn-ı Mes'ûdî Bîrûnî'nin astronomi kitabıdır.
Kaynaklar · son doğrulama 19.11.2026
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hârizmî: Beytülhikme, cebir kitabının adı, Hint rakamları, "algoritma"
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Bîrûnî: 973 doğumu, Gazneliler, Tahkîku mâ li'l-Hind (1030), el-Kānûnü'l-Mes'ûdî
- TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Sînâ: doğum ve ölüm, Şeyhü'r-reîs, Kânûn'un Avrupa'da okutulması, Avicenna
- TDV İslâm Ansiklopedisi — İbnü'l-Heysem: görme kuramı, Kitâbü'l-Menâzır, karanlık oda, Alhazen
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Cezerî: Âmid'de Artuklular (1181–1206), kitabın içeriği
✎Boşluk doldurma Batı'daki adı ve imzası
Batı'da Avicenna diye bilinen bilgin , Alhazen diye bilinen bilgin 'dir. Adının Latince yazımı "algoritma" kelimesine dönüşen matematikçi 'dir. Artuklu sarayında su saatleri ve otomatlar tasarlayan mühendis 'dir.
?Soru çöz
• Batı'da Avicenna adıyla tanınır.
• "Şeyhü'r-reîs" unvanıyla anılır.
• Latinceye çevrilen tıp ansiklopedisi Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulmuştur.
Bilgileri verilen bilgin aşağıdakilerden hangisidir?