Rönesans, Reform ve bilim devrimi: Yeni Çağ felsefesinin doğduğu ortam
MEB 11. sınıf · 15. yüzyıl-17. yüzyıl felsefesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİslam felsefesinin özellikleri nelerdir, 8-12. yüzyıl çeviri hareketi İslam ve Batı felsefesini nasıl etkiledi?Bağlantılı konudan (Orta Çağ felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
8-12. yüzyıllarda Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçe bilim ve felsefe eserleri Arapçaya çevrildi; merkezi 830'da Halife Me'mûn'un Bağdat'ta kurduğu Beytü'l-Hikme'ydi. Bu birikimle din ile felsefeyi uzlaştırmaya çalışan özgün bir İslam felsefesi doğdu. 12. yüzyılda bu eserler Endülüs'te Latinceye çevrilerek Aristoteles'i Batı'ya geri taşıdı ve skolastiği besledi.
Çeviri hareketi ve İslam felsefesi
✎Konu anlatımı
15-17. yüzyıl felsefesini hazırlayan gelişmeler nelerdir, Rönesans, Reform ve bilim devrimi felsefeyi nasıl etkiledi?
Kısa cevap: 15-17. yüzyıl felsefesini 12. yüzyıl çevirileriyle Avrupa'ya dönen Antik ve İslam birikimi, matbaa, İstanbul'un fethi, coğrafi keşifler, Rönesans ve Reform hazırladı. Kopernik, Galileo, Bacon ve Newton'un bilimsel çalışmaları kilisenin ve Aristoteles'in otoritesini sarstı; felsefe, kesin bilgiye ulaştıracak yeni bir yöntem aramaya yöneldi.Yüzyıllarca insanlar Dünya'nın evrenin merkezinde hareketsiz durduğundan emindi. Bir kitap bu kesinliği sarstığında yalnız astronomi değil, “bilgiye nasıl güveniriz?” sorusu da yerinden oynadı.
Orta Çağ felsefesi sayfasında 12. yüzyılda Toledo'da yapılan çevirilerin Aristoteles'i ve İslam filozoflarını Latin dünyasına taşıdığını gördük. Bu birikim önce skolastiği besledi; sonra, yeni gelişmelerle birleşince skolastiğin kendisini sorgulatan bir güce dönüştü.
Dünyayı değiştiren gelişmeler
- Matbaa (15. yüzyıl ortası, Gutenberg): Kitaplar ucuzladı, bilgi kilise ve manastır tekelinden çıktı.
- İstanbul'un fethi (1453): İtalya'ya geçen Bizanslı bilginler Antik Yunan eserlerini yanlarında götürdü; Antik kaynaklara ilgi arttı.
- Coğrafi keşifler (1492): Bilinen dünya genişledi; eski otoritelerin bilmediği yerlerin varlığı, onlara duyulan güveni azalttı.
- Rönesans (yeniden doğuş): İtalya'da başlayan, Antik sanat ve düşünceye dönen, insanı merkeze alan kültür hareketi.
- Reform (1517, Luther): Kilisenin otoritesi içeriden sorgulandı; kutsal metni bireyin kendisinin okuyabileceği fikri yayıldı.
Bilim devrimi: dört isim
Kopernik 1543'te Dünya'nın değil Güneş'in merkezde olduğu modeli ortaya koydu. Aristoteles fiziğine ve Batlamyus astronomisine dayanan, kilisenin de benimsediği yer merkezli evren anlayışı sarsıldı. Galileo teleskopla gökyüzünü gözledi, düşen cisimlerle deneyler yaptı ve doğanın matematik diliyle okunabileceğini savundu; Kopernik'i savunduğu için 1633'te yargılandı. Francis Bacon 1620'de bilginin gözlem ve deneyden yola çıkan tümevarımla elde edilmesini önerdi. Newton 1687'de hareket yasaları ve evrensel çekim yasasıyla gökyüzü ile yeryüzünü aynı matematiksel yasalarla açıkladı.
Bu çalışmaların felsefeye etkisi üç yönlüdür. Birincisi, otoriteye değil yönteme güvenme: Bir bilgiyi Aristoteles söylediği için değil, gözlem, deney ve hesapla doğrulandığı için kabul etmek. İkincisi, mekanik evren: Evren amaçlara yönelen bir bütün değil, yasalarla işleyen dev bir saat gibi görülmeye başlandı. Varlık felsefesi sayfasında teleoloji karşısında gördüğümüz mekanizm, din felsefesi sayfasında gördüğümüz deizm bu anlayıştan beslendi. Üçüncüsü, yöntem sorusu: Doğru bilgiye hangi yolla ulaşılır? Bacon deneyi, Descartes aklı gösterecekti.
Nasıl sorulurBir bilimsel gelişme anlatılır (güneş merkezli model, deneye dayalı yöntem) ve bunun felsefeye etkisi ya da hangi düşünceyi sarstığı sorulur. Doğru cevap çoğunlukla “otoriteye dayalı bilginin sorgulanması” ya da “yeni bir yöntem arayışı”dır.
TuzakRönesans ile Reform'u karıştırmaktır: Rönesans sanat ve düşüncede Antik'e dönüş ve insan merkezliliktir, Reform kilisenin dinî otoritesine karşı çıkıştır.
↕Sıralama eskiden yeniye
- Bacon tümevarıma dayalı yeni bir bilim yöntemi önerir.
- Luther'in tezleriyle Reform başlar.
- Newton evrensel çekim yasasını yayımlar.
- İstanbul fethedilir, Bizanslı bilginler İtalya'ya geçer.
- Kopernik güneş merkezli evren modelini ortaya koyar.
?Soru çöz
Yüzyıllar boyunca bir görüşün doğru kabul edilmesi için büyük bir düşünürün onu söylemiş olması yeterliydi. Gökyüzünün düzeni de böyle bilinirdi. Ancak teleskopla yapılan gözlemler ve matematiksel hesaplar, bu düzenin söylendiği gibi olmadığını gösterdi. Bundan sonra düşünürler, bir bilginin kimden geldiğini değil, hangi yolla elde edildiğini sormaya başladı.
Bu parçada sözü edilen değişimin felsefeye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?