Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi: 15-19. yüzyıl, Bacon ve Descartes'tan Hegel'e

Skolastikten modern düşünceye: yöntem arayışı, akıl ile deney tartışması, ödev ahlakı, diyalektik ve özgürlük; 15-19. yüzyılın filozofları.

8 durakAYT · TYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
15.–17. YÜZYIL · AVRUPA

Rönesans, Reform ve bilim devrimi: Yeni Çağ felsefesinin doğduğu ortam

MEB 11. sınıf · 15. yüzyıl-17. yüzyıl felsefesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam felsefesinin özellikleri nelerdir, 8-12. yüzyıl çeviri hareketi İslam ve Batı felsefesini nasıl etkiledi?Bağlantılı konudan (Orta Çağ felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

8-12. yüzyıllarda Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçe bilim ve felsefe eserleri Arapçaya çevrildi; merkezi 830'da Halife Me'mûn'un Bağdat'ta kurduğu Beytü'l-Hikme'ydi. Bu birikimle din ile felsefeyi uzlaştırmaya çalışan özgün bir İslam felsefesi doğdu. 12. yüzyılda bu eserler Endülüs'te Latinceye çevrilerek Aristoteles'i Batı'ya geri taşıdı ve skolastiği besledi.

Çeviri hareketi ve İslam felsefesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

15-17. yüzyıl felsefesini hazırlayan gelişmeler nelerdir, Rönesans, Reform ve bilim devrimi felsefeyi nasıl etkiledi?

Kısa cevap: 15-17. yüzyıl felsefesini 12. yüzyıl çevirileriyle Avrupa'ya dönen Antik ve İslam birikimi, matbaa, İstanbul'un fethi, coğrafi keşifler, Rönesans ve Reform hazırladı. Kopernik, Galileo, Bacon ve Newton'un bilimsel çalışmaları kilisenin ve Aristoteles'in otoritesini sarstı; felsefe, kesin bilgiye ulaştıracak yeni bir yöntem aramaya yöneldi.

Yüzyıllarca insanlar Dünya'nın evrenin merkezinde hareketsiz durduğundan emindi. Bir kitap bu kesinliği sarstığında yalnız astronomi değil, “bilgiye nasıl güveniriz?” sorusu da yerinden oynadı.

Orta Çağ felsefesi sayfasında 12. yüzyılda Toledo'da yapılan çevirilerin Aristoteles'i ve İslam filozoflarını Latin dünyasına taşıdığını gördük. Bu birikim önce skolastiği besledi; sonra, yeni gelişmelerle birleşince skolastiğin kendisini sorgulatan bir güce dönüştü.

Dünyayı değiştiren gelişmeler

  • Matbaa (15. yüzyıl ortası, Gutenberg): Kitaplar ucuzladı, bilgi kilise ve manastır tekelinden çıktı.
  • İstanbul'un fethi (1453): İtalya'ya geçen Bizanslı bilginler Antik Yunan eserlerini yanlarında götürdü; Antik kaynaklara ilgi arttı.
  • Coğrafi keşifler (1492): Bilinen dünya genişledi; eski otoritelerin bilmediği yerlerin varlığı, onlara duyulan güveni azalttı.
  • Rönesans (yeniden doğuş): İtalya'da başlayan, Antik sanat ve düşünceye dönen, insanı merkeze alan kültür hareketi.
  • Reform (1517, Luther): Kilisenin otoritesi içeriden sorgulandı; kutsal metni bireyin kendisinin okuyabileceği fikri yayıldı.

Bilim devrimi: dört isim

Kopernik 1543'te Dünya'nın değil Güneş'in merkezde olduğu modeli ortaya koydu. Aristoteles fiziğine ve Batlamyus astronomisine dayanan, kilisenin de benimsediği yer merkezli evren anlayışı sarsıldı. Galileo teleskopla gökyüzünü gözledi, düşen cisimlerle deneyler yaptı ve doğanın matematik diliyle okunabileceğini savundu; Kopernik'i savunduğu için 1633'te yargılandı. Francis Bacon 1620'de bilginin gözlem ve deneyden yola çıkan tümevarımla elde edilmesini önerdi. Newton 1687'de hareket yasaları ve evrensel çekim yasasıyla gökyüzü ile yeryüzünü aynı matematiksel yasalarla açıkladı.

Bu çalışmaların felsefeye etkisi üç yönlüdür. Birincisi, otoriteye değil yönteme güvenme: Bir bilgiyi Aristoteles söylediği için değil, gözlem, deney ve hesapla doğrulandığı için kabul etmek. İkincisi, mekanik evren: Evren amaçlara yönelen bir bütün değil, yasalarla işleyen dev bir saat gibi görülmeye başlandı. Varlık felsefesi sayfasında teleoloji karşısında gördüğümüz mekanizm, din felsefesi sayfasında gördüğümüz deizm bu anlayıştan beslendi. Üçüncüsü, yöntem sorusu: Doğru bilgiye hangi yolla ulaşılır? Bacon deneyi, Descartes aklı gösterecekti.

Üst sırada bilimin ve yöntemin yüzyılları, alt sırada aklın topluma taşındığı Aydınlanma ve Kant-Hegel sistemleri.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Yeni Çağ'ı hazırlayan beşli: matbaa, fetih (1453), keşifler (1492), Rönesans, Reform (1517). Bilim devriminin dörtlüsü sırayla: Kopernik (1543) → Bacon (1620) → Galileo (1633 yargılanma) → Newton (1687). Sonuç: otorite yerine yöntem.
Sınavda

Nasıl sorulurBir bilimsel gelişme anlatılır (güneş merkezli model, deneye dayalı yöntem) ve bunun felsefeye etkisi ya da hangi düşünceyi sarstığı sorulur. Doğru cevap çoğunlukla “otoriteye dayalı bilginin sorgulanması” ya da “yeni bir yöntem arayışı”dır.

TuzakRönesans ile Reform'u karıştırmaktır: Rönesans sanat ve düşüncede Antik'e dönüş ve insan merkezliliktir, Reform kilisenin dinî otoritesine karşı çıkıştır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Bacon tümevarıma dayalı yeni bir bilim yöntemi önerir.
  2. Luther'in tezleriyle Reform başlar.
  3. Newton evrensel çekim yasasını yayımlar.
  4. İstanbul fethedilir, Bizanslı bilginler İtalya'ya geçer.
  5. Kopernik güneş merkezli evren modelini ortaya koyar.

?Soru çöz

Yüzyıllar boyunca bir görüşün doğru kabul edilmesi için büyük bir düşünürün onu söylemiş olması yeterliydi. Gökyüzünün düzeni de böyle bilinirdi. Ancak teleskopla yapılan gözlemler ve matematiksel hesaplar, bu düzenin söylendiği gibi olmadığını gösterdi. Bundan sonra düşünürler, bir bilginin kimden geldiğini değil, hangi yolla elde edildiğini sormaya başladı.

Bu parçada sözü edilen değişimin felsefeye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parça “kimden geldiği” yerine “hangi yolla elde edildiği” sorusuna geçişi anlatır: yöntem arayışı. B felsefenin ahlakla sınırlandığına dair bir ipucu yoktur; C tam tersine Antik otoritenin sarsıldığı anlatılır; D kutsal metin ve otorite Orta Çağ'ın ölçütüdür, parça ondan uzaklaşmayı anlatır.
KAVRAM · MODERN DÜŞÜNCE

Skolastikten modern düşünceye: hümanizm, yöntem ve doğal hukuk

MEB 11. sınıf · 15. yüzyıl-17. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRasyonalizm (akılcılık) nedir, temsilcileri kimlerdir ve bilginin kaynağı hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rasyonalizm (akılcılık), kesin ve güvenilir bilginin kaynağının akıl olduğunu, duyuların yanıltıcı olduğunu savunur. Rasyonalistler aklın doğuştan getirdiği a priori bilgileri kabul eder. Platon'a göre öğrenmek hatırlamaktır; Descartes doğuştan açık ve seçik fikirlerden söz eder. Sokrates, Platon, Fârâbî, Descartes, Spinoza, Leibniz ve Hegel başlıca temsilcileridir.

Rasyonalizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Skolastik düşünce ile modern düşünce arasındaki farklar nelerdir, hümanizm ve doğal hukuk nedir?

Kısa cevap: Skolastik düşünce otoriteye, kutsal metne ve Aristoteles mantığıyla tümdengelime dayanırken modern düşünce akla, gözleme, deneye ve matematiğe dayanır; Tanrı yerine insanı ve doğayı merkeze alır. Hümanizm insanın değerini ve yaratıcılığını öne çıkaran Rönesans akımıdır. Hukuk felsefesinde Grotius, hukukun dinden değil insan aklından çıkan doğal hukuka dayandığını savundu.

Orta Çağ'da bir öğrenci “Bu doğru mu?” diye sorduğunda “Aristoteles öyle diyor” cevabını alabilirdi. 17. yüzyılda aynı soruya verilen cevap “Deneyelim” oldu.

İki düşünme biçimi

Skolastik düşünürler aklı küçümsemedi; ama aklın görevi, zaten kabul edilmiş doğruları (dogmaları) açıklamak ve savunmaktı. Modern düşünce ise doğruyu önceden kabul etmez, onu bir yöntemle bulmaya çalışır. Bu ayrım, sınavda en çok sorulan Yeni Çağ bilgisidir.

Skolastik düşünce ile modern düşünce
Skolastik düşünceModern düşünce
Bilginin dayanağıotorite: kutsal metin, kilise, Aristotelesakıl, gözlem, deney
MerkezTanrı (teosantrik)insan ve doğa (antroposantrik)
Yöntemtümdengelim, kıyas; verilen öncüllerden sonuç çıkarmatümevarım, deney, matematik; yeni bilgi üretme
Doğa anlayışıamaçlara yönelen (teleolojik) evrenyasalarla işleyen mekanik evren
DilLatincegiderek ulusal diller (Fransızca, İngilizce, Almanca)
Amaçinancı akılla temellendirmekdoğayı anlamak ve ona egemen olmak

Hümanizm: insanın onuru

Hümanizm, Rönesans'ta doğan ve insanı, onun aklını, yaratıcılığını ve bu dünyadaki hayatını değerli sayan düşünce akımıdır. Hümanistler Antik Yunan ve Roma edebiyatını, felsefesini yeniden okudu; insanı yalnız öteki dünyaya hazırlanan bir günahkâr olarak değil, kendi hayatını biçimlendirebilen bir varlık olarak gördü. Rotterdamlı Erasmus Deliliğe Övgü'de dönemin bağnazlığını alaya aldı. Fransız Montaigne Denemeler'inde kendi hayatını ve düşüncelerini inceleyerek “insanı anlatma” geleneğini başlattı ve kesin yargılara şüpheyle baktı. Hümanizm, felsefenin ilgisini gökten yere, Tanrı'dan insana çevirdi.

Bilimsel yöntem ve kartezyen felsefe

Dönemin iki büyük yöntem önerisi birbirine karşıttır. Bacon gözlem ve deneyden genel yasalara giden tümevarımı, Descartes ise apaçık ilkelerden matematiksel kesinlikle ilerleyen akıl yolunu savundu. Descartes'ın adına kartezyen felsefe denir (Latince adı Cartesius'tan); bilgiyi aklın açık ve seçik ilkeleri üzerine kurma çabası ve ruh-beden ikiliği bu felsefenin iki temel özelliğidir. İkisini de sonraki konularda ayrıntılı göreceğiz. Bilgi felsefesi sayfasında rasyonalizm ve empirizm diye gördüğümüz iki akım, işte bu iki yöntem önerisinden doğdu.

Hukuk felsefesi: doğal hukuk

Din savaşlarının Avrupa'yı kana buladığı bir dönemde, bütün devletleri ve inançları bağlayacak bir hukuk arandı. Hollandalı Hugo Grotius (1583–1645) Savaş ve Barış Hukuku'nda (1625) şunu savundu: İnsan doğası gereği toplum içinde barış içinde yaşamak ister; bu doğadan, akılla bilinebilen ve her yerde geçerli olan ilkeler çıkar. Bunlara doğal hukuk denir. Sözünde durmak, başkasının malına el uzatmamak, verilen zararı gidermek bu ilkelerdendir. Grotius'a göre bu ilkeler, Tanrı olmasaydı bile geçerli olurdu; çünkü kaynakları akıldır. Böylece hukuk dinî otoriteden ayrılıp akla dayandırıldı; devletler arası ilişkiler de bu ilkelere bağlandı. Grotius bu yüzden uluslararası hukukun kurucusu sayılır. Devletin koyduğu yazılı kurallara ise pozitif hukuk denir; doğal hukuk onun üstünde bir ölçüdür.

Akılda kalsın: Skolastik “Kim söyledi?” diye sorar, modern düşünce “Nasıl bildin?”. Hümanizm ilgiyi Tanrı'dan insana, doğal hukuk hukukun kaynağını kiliseden akla taşır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir düşünce biçimi anlatılır (“bilgi otoriteye ve kutsal metne dayanır”, “doğa deney ve matematikle incelenir”) ve skolastik mi modern mi olduğu sorulur. Hümanizm için insanın değerini ve dünya hayatını öne çıkaran bir parça verilir.

TuzakHümanizmi din karşıtlığıyla eş tutmaktır; hümanistlerin çoğu inançlıydı, değişen ilgi odağıdır. Doğal hukuku pozitif hukukla karıştırma: biri akıldan, öteki devletten gelir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

?Soru çöz

Bir halkın yasaları başka bir halkınkinden farklı olabilir. Ama sözünde durmak, başkasının hakkına saygı göstermek ve verdiğin zararı gidermek gibi ilkeler her yerde ve her zaman geçerlidir. Bu ilkeleri bir hükümdarın emri ya da bir kurumun kararı değil, insanın akıl sahibi ve toplum içinde yaşayan bir varlık olması belirler. Bu yüzden bu ilkeler, hiçbir yazılı yasa olmasaydı bile geçerliliğini korurdu.

Bu parçada savunulan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Parça, yazılı yasadan ve hükümdardan bağımsız, akıldan çıkan ve her yerde geçerli ilkeleri anlatır: doğal hukuk. A pozitif hukuk anlayışıdır, parça yazılı yasa olmasa da ilkelerin geçerli olduğunu söyler; B sofistlerin göreciliğidir, parça evrensellik vurgular; D ilkelerin kaynağı bir kurum değil akıl olarak gösterilir.
FİLOZOF · FRANCIS BACON

Bacon: zihnin putları, “Bilgi güçtür” ve ütopyalar

MEB 11. sınıf · 15. yüzyıl-17. yüzyıl felsefesi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİdeal devlet düzeni mümkün müdür? Ütopya nedir, başlıca ütopyalar ve yazarları kimlerdir?Bağlantılı konudan (Siyaset felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdeal düzeni mümkün görenler onu farklı ölçütlere dayandırır: özgürlük temelli (liberal), eşitlik temelli (sosyalist, Marx) ve adalet temelli (sosyal devlet) yaklaşımlar. Anarşizm ise devleti ve otoriteyi reddeder. İdeal düzen tasarımlarına ütopya denir: Platon'un Devlet'i, Fârâbî'nin el-Medînetü'l-fâzıla'sı (Erdemli Şehir), Thomas More'un Ütopya'sı, Campanella'nın Güneş Ülkesi ve Bacon'ın Yeni Atlantis'i başlıcalarıdır.

İdeal düzen ve ütopyalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Francis Bacon'ın idoller öğretisi ve “Bilgi güçtür” sözü ne anlama gelir, ütopya nedir ve türleri nelerdir?

Kısa cevap: Francis Bacon, doğru bilginin gözlem ve deneye dayanan tümevarımla elde edileceğini, bunun için zihnin dört yanılgı kaynağından, yani soy, mağara, çarşı ve tiyatro idollerinden arınması gerektiğini söyler. “Bilgi güçtür.” sözüyle bilginin doğaya egemen olmanın aracı olduğunu anlatır. Ütopya ise ideal bir toplum düzenini anlatan kurgudur; More'un Ütopya'sı, Campanella'nın Güneş Ülkesi ve Bacon'ın Yeni Atlantis'i örneklerdir.

Bir kez sınavda şanslı tişörtünü giyip iyi not aldın; sonraki üç kötü notu unutup tişörtüne inanmaya devam ettin. Bacon buna “soy idolü” derdi.

Francis Bacon (1561–1626), İngiliz devlet adamı ve filozofudur. Aristoteles'in mantık eserlerine verilen Organon (araç) adına karşılık, kendi yöntem kitabına Novum Organum (Yeni Araç, 1620) adını verdi. Ona göre skolastik kıyas yeni bir şey öğretmez, yalnız bilineni düzenler. Bilim ise doğayı gözlemlemek, deney yapmak ve tek tek olgulardan dikkatle genel yasalara ilerlemek, yani tümevarım yoluyla ilerlemelidir. Bilgi felsefesi sayfasında gördüğümüz empirizmin habercisi budur.

İdoller: zihnin putları

Ama gözlem de yanıltabilir; çünkü zihin doğaya tarafsız bakmaz. Bacon zihni yanıltan ön yargılara idoller (putlar) adını verdi ve dört türünü ayırdı:

Bacon'ın dört idolü
İdolKaynağıÖrnek
Soy (kabile) idolleriinsan doğasının kendisi; bütün insanlarda ortak eğilimleruyan örnekleri hatırlayıp uymayanları unutmak; doğada amaç ve düzen görmek istemek
Mağara idollerikişinin kendi eğitimi, karakteri, alışkanlıklarıherkesin olaylara kendi mesleğinin ya da yetiştiği çevrenin gözlüğüyle bakması
Çarşı (pazar yeri) idolleridilin yanlış ve belirsiz kullanımı; insanların konuşarak etkileşimigerçekte karşılığı olmayan sözcükleri var sanmak; aynı sözcükle farklı şeyleri kastetmek
Tiyatro idollerigeçmişten devralınan felsefe sistemleri ve otoritelerbir görüşü yalnız ünlü bir düşünür söylediği için doğru saymak

“Bilgi güçtür”

Bacon'a göre bilginin amacı yalnız anlamak değil, doğanın yasalarını öğrenip doğaya egemen olmak ve insan hayatını iyileştirmektir. “Bilgi güçtür.” sözü bunu anlatır: Doğaya uymayı bilen, onu yönetebilir. Bu sözün olumlu yönleri bugün gözümüzün önündedir: aşılar, tarımda verim, iletişim teknolojileri. Ama sözün bir gölgesi de vardır. Bilgi güç ise bilgiyi elinde tutan güç de kazanır: Veriye sahip şirketler, yıkıcı silahlar, doğanın tükenircesine kullanılması bu gücün kötüye gidebileceğini gösterir. Bilim felsefesi sayfasında “bilimin değeri nedir?” sorusunu gördük; Bacon'ın sözünün bu iki yüzü, o sorunun bugünkü biçimidir.

Ütopya ve türleri

Ütopya, gerçekte var olmayan, insanların adil, barış ve refah içinde yaşadığı ideal bir toplum düzenini anlatan kurgudur. Ütopyalar çoğunlukla yazıldıkları dönemin kusurlarının eleştirisidir. İlk örneği Platon'un Devlet'i sayılır (Sokrates, Platon ve Aristoteles sayfasında gördük); kavramı ise İngiliz düşünür Thomas More 1516'da yazdığı Ütopya adlı eseriyle kazandırdı. Sözcük “hiçbir yer” ile “güzel yer” anlamlarını birlikte çağrıştırır.

  • Thomas More, Ütopya (1516): Özel mülkiyetin olmadığı, herkesin çalıştığı ve dinî hoşgörünün hâkim olduğu bir ada. İngiltere'deki eşitsizliğin eleştirisidir.
  • Tommaso Campanella, Güneş Ülkesi: Bilge bir din adamı-filozofun yönettiği, mülkiyetin ortak olduğu, eğitimin bilim ve doğa gözlemine dayandığı bir şehir.
  • Francis Bacon, Yeni Atlantis (1627): Toplumun düzenini ve refahını “Süleyman Evi” adlı bilim kurumunun sağladığı bir ada; bilgi güçtür düşüncesinin kurgusu.

Ütopyalar içeriklerine göre sınıflanabilir: toplumsal-siyasal ütopyalar adil bir yönetimi ve mülkiyet düzenini (More, Campanella), bilim-teknoloji ütopyaları bilimin getireceği refahı (Bacon) öne çıkarır. Ütopyanın tersine, kötü giden bir geleceği anlatarak uyaran kurgulara distopya (karşı ütopya) denir; 20. yüzyılda Orwell'in 1984'ü bunun bilinen örneğidir. Siyaset felsefesi sayfasında ideal düzen tartışmasının içinde bu adları kısaca gördük.

Akılda kalsın: İdolleri kaynağına göre say: Soy = insanlık (hepimizde), Mağara = ben (bende), Çarşı = dil (konuşurken), Tiyatro = otorite (sahnedeki eski sistemler). Ütopya üçlüsü: More = mülkiyetsiz ada, Campanella = güneş şehri, Bacon = bilim adası.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yanılgı örneği verilir (“sözcüklerin belirsizliği yüzünden insanlar yanlış anlaşır”, “bir görüşü ünlü bir düşünür söylediği için kabul etmek”) ve hangi idolün örneği olduğu sorulur. Ütopya için bir kurgu anlatılıp türü ya da yazarı istenir.

TuzakMağara idolünü Platon'un mağarasıyla karıştırmaktır; Bacon'da mağara kişinin kendi eğitimi ve alışkanlıklarıdır. Çarşı idolü ise ticaret değil, dildir.

⇄Bilgi eşleştirme idol ve örnek

?Soru çöz

Uzak bir adada yaşayan halkın refahının sırrı, adanın en saygın kurumunda saklıdır. Bu kurumda bilginler bitkileri, hayvanları, maddeleri ve gökyüzünü inceler, deneyler yapar, yeni aletler icat eder. Elde edilen bilgiler hastalıkları iyileştirmek, ürünü artırmak ve insanların hayatını kolaylaştırmak için kullanılır. Ada halkı, doğanın sırlarını öğrendikçe doğaya daha çok hükmedebildiklerine inanır.

Bu parçada anlatılan ütopya ve onun dayandığı düşünce aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Refahı bir bilim kurumunun sağlaması ve doğaya hükmetme vurgusu Bacon'ın Yeni Atlantis'idir, “Bilgi güçtür” düşüncesine dayanır. A More'un ütopyasında ağırlık mülkiyet düzenindedir, bilim kurumunda değil; C Platon'da merkez filozof yöneticidir; D Campanella'da yönetimi bilge bir din adamı-filozof üstlenir, parçada yönetici anılmaz.
FİLOZOF · DESCARTES

Descartes: her şeyden şüphe edip “Düşünüyorum, öyleyse varım”a varmak

MEB 11. sınıf · 15. yüzyıl-17. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMateryalizm ve düalizm nedir? Demokritos, Hobbes, Marx ve Descartes'a göre varlık nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Materyalizm (maddecilik) yalnız maddenin gerçek olduğunu, düşünce ve ruhun da maddenin bir işlevi olduğunu savunur; Demokritos atomlarla, Hobbes cisimlerle, La Mettrie “makine insan” anlayışıyla, Marx diyalektik materyalizmle bu görüşü temsil eder. Düalizm (ikicilik) ise varlığın madde ve ruh (düşünce) olmak üzere iki ayrı tözden oluştuğunu söyler; temsilcisi Descartes'tır.

Materyalizm ve düalizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Descartes'ın yöntemli şüphesi nedir, “Düşünüyorum, öyleyse varım” ne anlama gelir ve Felsefenin İlkeleri'nde varlık ve bilgi görüşü nedir?

Kısa cevap: Descartes kesin bilgiye ulaşmak için şüpheyi bir yöntem olarak kullandı: Duyulardan, hatta matematikten şüphe edilebilir; ama şüphe eden kişi düşündüğünden şüphe edemez. Buradan “Düşünüyorum, öyleyse varım.” sonucuna varır. Felsefenin İlkeleri'nde açık ve seçik bilgiyi ölçüt yapar, Tanrı'nın varlığını kanıtlar ve varlığı düşünen töz ile yer kaplayan töz olarak ikiye ayırır.

Rüyanda düştüğünü sanıp irkilerek uyandığın oldu mu? O an rüya da gerçek kadar gerçekti. Peki şu anda uyanık olduğundan nasıl emin olabilirsin?

René Descartes (1596–1650), modern felsefenin kurucusu sayılan Fransız filozof ve matematikçidir. Analitik geometriyi o geliştirdi; matematiğin kesinliğini bütün bilgiye taşımak istedi. Okulda öğrendiği bilgilerin çoğunun birbiriyle çeliştiğini görünce şu karara vardı: Hayatında bir kez, bildiğini sandığı her şeyi bir kenara koyup bilgiyi sağlam bir temelden yeniden kurmalıydı. Bilgi felsefesi sayfasında Descartes'ı hem rasyonalizmin hem de kesin bilginin mümkün olduğunu savunan dogmatizmin temsilcisi olarak gördük; burada o sonuca nasıl vardığını adım adım izliyoruz.

Yöntemli şüphe

Descartes'ın şüphesi septiklerin şüphesi gibi bir sonuç değil, bir yöntemdir: Amacı şüphede kalmak değil, şüphe edilemeyecek ilk doğruyu bulmaktır. Önce duyulardan şüphe eder: uzaktaki kare kule yuvarlak görünür, bir kez yanıltan tam güvenilir sayılmaz. Sonra rüyayı düşünür: uyanıklığı rüyadan kesin ayıracak işaret yoktur. En sonunda güçlü ve aldatıcı bir kötü cin varsayar: belki 2 + 3'ün 5 ettiğini sandığımda bile beni yanıltıyordur. Ama aldanıyorsam, aldanan biri olarak varım; şüphe etmek düşünmektir ve düşündüğümden şüphe edemem: “Düşünüyorum, öyleyse varım.”

Septik şüphe birinci basamaklarda durur; Descartes'ın yöntemli şüphesi dördüncü basamağa ulaşmak için yapılır.Görsel: Sınav Defteri

Felsefenin İlkeleri: açık-seçik bilgiden Tanrı'ya, Tanrı'dan dünyaya

Felsefenin İlkeleri (1644) bu sonucu bir sistemin temeli yapar. “Düşünüyorum, öyleyse varım” neden kesindir? Çünkü zihne çok açık ve öteki düşüncelerden seçik (ayrı) biçimde görünür. Öyleyse ölçüt şudur: Açık ve seçik kavradığım her şey doğrudur. Zihnimde sonsuz ve yetkin bir varlık fikri vardır; sonlu ve kusurlu bir varlık olarak bu fikri kendim üretemezdim, onu bana yetkin bir varlık, yani Tanrı koymuş olmalıdır. Yetkin olan aldatmaz; öyleyse açık ve seçik algıladığım dış dünya da gerçektir. Bu fikirler deneyden değil, akıldan gelir: doğuştan fikirlerdir.

Descartes aynı eserde felsefeyi bir ağaca benzetir: Kökleri metafizik, gövdesi fizik, dalları ise tıp, mekanik ve ahlaktır. Meyveler dallardan toplanır, ama dallar köksüz yaşamaz.

İki töz: düşünen ve yer kaplayan

Varlık görüşünde Descartes iki tür sonlu töz ayırır: Özü düşünmek olan ruh (düşünen töz) ve özü yer kaplamak olan madde (yer kaplayan töz). Ruh düşünür ama yer kaplamaz; beden yer kaplar ama düşünmez. Varlık felsefesi sayfasında gördüğümüz düalizm budur. Bedeni ve doğayı bir makine gibi mekanik yasalarla açıklar; hayvanları bile karmaşık makineler sayar. İki tözün insanda nasıl etkileştiği sorusu ise ondan sonraki filozofları uzun süre meşgul etti.

Ek bilgi: Descartes'ın dört yöntem kuralı

Yöntem Üzerine Konuşma'da (1637) dört kural verir: Açık ve seçik olarak doğru olduğunu bilmediğin hiçbir şeyi doğru kabul etme; her güçlüğü olabildiğince çok parçaya böl; düşüncelerini en basitten en karmaşığa doğru sırayla yürüt; hiçbir şeyi atlamadığından emin olacak kadar eksiksiz say ve gözden geçir. Descartes bu eseri Latince değil Fransızca yazarak felsefeyi okumuş halka açtı.

Akılda kalsın: Descartes'ın merdiveni: şüphe → düşünüyorum, öyleyse varım → açık ve seçik ölçütü → Tanrı aldatmaz → dış dünya. Şüphe Descartes'ta yol, septiklerde duraktır.
Sınavda

Nasıl sorulurRüya, kötü cin ya da “aldanıyorsam varım” akıl yürütmesi parça olarak verilir; filozof, akım (rasyonalizm) ya da şüphenin türü sorulur. “Açık ve seçik” ifadesi Descartes'ın doğruluk ölçütüdür; bilgi felsefesi sayfasındaki apaçıklık ölçütüyle bağlantılıdır.

TuzakDescartes'ı septik saymaktır; şüpheyi kesin bilgiye varmak için kullanır ve sonunda kesin bilginin mümkün olduğunu savunur.

↕Sıralama Descartes'ın akıl yürütmesi

  1. Aldatıcı bir varlık matematikte bile yanıltıyor olabilir.
  2. Yetkin Tanrı aldatmayacağına göre açık ve seçik algılanan dış dünya gerçektir.
  3. Duyular bazen yanılttığı için onlara tam güvenilemez.
  4. Şüphe eden biri olarak düşündüğümden şüphe edemem: düşünüyorum, öyleyse varım.
  5. Rüya ile uyanıklığı kesin olarak ayıracak bir işaret yoktur.

?Soru çöz

Bir mumu ateşe yaklaştırdığımda rengi, kokusu, biçimi ve sertliği değişir; duyularımın bana söylediği her şey başkalaşır. Yine de onun aynı mum olduğunu bilirim. Bunu bana gözlerim ya da ellerim değil, zihnimin kavrayışı söyler. Demek ki nesneleri bile duyularla değil, akılla bilirim; kesin olan, zihnimin açık ve seçik olarak kavradığıdır.

Bu parçada savunulan görüş aşağıdaki akımlardan hangisine aittir?

✓ D. Duyuların değişken olduğu, nesneyi bile aklın kavradığı ve kesinliğin açık-seçik kavrayışta olduğu söylenir: Descartes'ın rasyonalizmi. A empirizm bilginin kaynağını duyularda bulur, parça duyuları yetersiz sayar; B septisizm kesin bilgiyi reddeder, parça kesinliği kabul eder; C sezgicilik bilgiyi aracısız iç kavrayışa bağlar, parçada ise akıl yürütme vardır.
17. YÜZYIL · AMSTERDAM, LONDRA

Spinoza ve Hobbes: tutkulardan akılla kurtuluş, korkudan devlete

MEB 11. sınıf · 15. yüzyıl-17. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTeizm, deizm, panteizm, ateizm ve agnostisizm nedir, aralarındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Din ve sanat felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teizm, Tanrı'nın evreni yarattığını, bildiğini ve evrene müdahale edip onu yönettiğini savunur. Deizm, Tanrı'nın evreni yarattığını ama ona müdahale etmediğini, evrenin kendi yasalarıyla işlediğini söyler. Panteizm Tanrı ile evreni bir ve aynı sayar. Ateizm Tanrı'nın varlığını reddeder. Agnostisizm ise Tanrı'nın var olup olmadığının bilinemeyeceğini savunur.

Teizm, deizm, panteizm, ateizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Spinoza'nın Ethica'daki ahlak görüşü nedir, Hobbes Leviathan'da devleti nasıl açıklar?

Kısa cevap: Spinoza, Ethica'da geometrik bir yöntemle Tanrı'nın doğayla bir olduğunu, her şeyin zorunlulukla gerçekleştiğini savunur; özgürlük bu zorunluluğun bilincinde olmaktır, mutluluk tutkulardan akılla kurtulmaktır. Hobbes ise Leviathan'da insanın bencil doğası yüzünden doğa durumunun herkesin herkese karşı savaşı olduğunu, barış için hakların mutlak bir egemene devredilmesi gerektiğini söyler.

Öfkeyle söylediğin bir sözden sonra “Kendimde değildim” dersin. Spinoza'ya göre tam da öyleydi: tutkuya kapılan insan, özgür değildir.

Descartes'tan sonra 17. yüzyılın iki büyük düşünürü, aynı yeni yöntem ruhunu farklı sorulara uyguladı. Spinoza insan nasıl özgür ve mutlu olur? diye sordu, Hobbes insanlar neden bir devlete boyun eğer? diye.

Spinoza: Tanrı ya da doğa

Baruch Spinoza (1632–1677) Amsterdam'da yaşadı; görüşleri yüzünden cemaatinden dışlandı, geçimini mercek yontarak sağladı. Başyapıtı Ethica (Etika), ölümünden sonra yayımlandı ve bir geometri kitabı gibi yazılmıştır: tanımlar, belitler, önermeler ve kanıtlar. Ona göre ahlakın da matematik kadar kesin temellendirilebileceğini göstermek istedi.

Spinoza'ya göre yalnız bir töz vardır: Tanrı. Tanrı evrenin dışında onu yaratan bir varlık değil, evrenin kendisidir: “Tanrı ya da doğa.” Descartes'ın iki tözü, düşünce ve yer kaplama, bu tek tözün iki niteliğidir. Din felsefesi sayfasında gördüğümüz panteizmin Yeni Çağ'daki temsilcisi budur. Doğada her şey Tanrı'nın doğasından zorunlulukla çıkar; rastlantı da, özgür irade de bir yanılsamadır.

Ethica'da ahlak: özgürlük ve mutluluk

Peki her şey zorunluysa özgürlük nerede? Spinoza'nın cevabı şudur: İnsan, nedenlerini bilmediği tutkuların (korku, öfke, kıskançlık, hırs) etkisi altında yaşarken onların kölesidir. Bir tutkunun nedenini akılla açık ve seçik anladığımızda, o bizi sürüklemeyi bırakır. Öyleyse özgürlük, zorunluluğun bilincinde olmaktır: Olayları değiştiremeyiz ama onları anlayarak onlara karşı tutumumuzu değiştirebiliriz. İyi, varlığımızı sürdürmemize ve gücümüzü artırmamıza yarayandır. En yüksek mutluluk, her şeyi Tanrı'nın, yani doğanın zorunlu düzeni içinde kavramaktan doğan dinginlik ve bu düzene duyulan akılcı sevgidir.

Hobbes: Leviathan

İngiliz düşünür Thomas Hobbes (1588–1679) iç savaşın yıktığı bir ülkede yaşadı ve düzenin nasıl kurulabileceğini sordu. Varlık felsefesi sayfasında onu her şeyi cisimle açıklayan bir maddeci olarak gördük; insanı da hareket eden bir cisim gibi inceledi. Leviathan'daki (1651) akıl yürütmesi şöyledir:

  • İnsan doğası: İnsan bencildir; onu harekete geçiren kendini koruma isteği ve ölüm korkusudur.
  • Doğa durumu: Ortak bir güç yokken herkes her şeye hak iddia eder; sonuç herkesin herkese karşı savaşıdır. Bu hâlde hayat yalnız, yoksul, kaba ve kısadır; insan insanın kurdudur.
  • Sözleşme: Akıl, barış istemeyi öğütler. İnsanlar, güvenlik karşılığında bütün haklarını tek bir egemene devretmeye sözleşirler.
  • Leviathan: Bu egemen, Tevrat'taki deniz canavarının adını taşıyan, bölünmez ve mutlak bir güçtür. Halk ona karşı ayaklanamaz; çünkü egemenin gücü zayıflarsa savaş geri döner.

Siyaset felsefesi sayfasında toplum sözleşmesi kuramlarını gördük; Hobbes bu kuramların ilk büyük örneğidir ve devleti Tanrı'nın iradesine değil, insanların akla dayalı anlaşmasına bağlar. Ahlak felsefesi sayfasında bencilliği ahlakın ölçütü yapan görüşün temsilcisi olarak da gördük.

Spinoza ile Hobbes
Spinoza (Ethica)Hobbes (Leviathan)
Temel soruinsan nasıl özgür ve mutlu olur?devlet neden ve nasıl kurulur?
İnsan doğasıtutkuların etkisinde ama akılla özgürleşebilirbencil, korku ve kendini korumayla hareket eder
Kilit kavramtek töz: Tanrı ya da doğa; zorunlulukdoğa durumu, sözleşme, mutlak egemen
Çözümtutkuyu akılla anlamak; özgürlük = zorunluluğun bilincihakları mutlak egemene devretmek
Akılda kalsın: Spinoza'nın düzeni içeride kurulur (akıl tutkuyu yatıştırır), Hobbes'unki dışarıda (egemen savaşı durdurur). Spinoza = Tanrı ya da doğa, Hobbes = insan insanın kurdudur.
Sınavda

Nasıl sorulurSpinoza için “özgürlük, zorunluluğun bilincinde olmaktır” ya da Tanrı ile doğayı bir sayan bir parça verilir; akım (panteizm) ya da filozof sorulur. Hobbes için doğa durumu ve mutlak egemen anlatılır, devletin kökenine dair görüş sorulur.

TuzakHobbes'u Locke ve Rousseau ile karıştırmaktır: Üçü de sözleşmecidir ama yalnız Hobbes hakların bütünüyle ve geri alınamaz biçimde mutlak egemene devredildiğini savunur.

▭Boşluk doldurma

Spinoza'ya göre Tanrı ile aynı şeydir. Her şey zorunlulukla gerçekleştiği için özgürlük, bilincinde olmaktır.

doğazorunluluğunruhrastlantının

?Soru çöz

Yasaların ve herkesin üstünde bir gücün olmadığı yerde her insan yalnız kendini korumayı düşünür; kimse emek verdiği şeyin yarın elinde kalacağından emin olamaz. Bu yüzden insanlar sürekli bir korku içinde, birbirine karşı savaş hâlinde yaşar. Bu durumdan kurtulmanın tek yolu, herkesin haklarını tek bir egemene devretmesidir; bu egemen, herkesi barışa zorlayacak kadar güçlü ve bölünmez olmalıdır.

Bu parçada görüşleri anlatılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Korku ve savaş hâlindeki doğa durumu, hakların bütünüyle tek ve bölünmez bir egemene devri Hobbes'un Leviathan'ıdır. B Rousseau'da doğa durumu özgür ve barışçıldır, egemenlik halkın genel iradesindedir; C Locke'ta doğal haklar devredilmez, yönetim bu hakları korumakla sınırlıdır; D Spinoza'nın sorusu devletin kuruluşu değil, tutkulardan özgürleşmedir.
18.–19. YÜZYIL · AYDINLANMA

Aydınlanma: aklını kullanma cesareti, Rousseau'nun zincirleri ve felsefi roman

MEB 11. sınıf · 18. yüzyıl-19. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplum sözleşmesi nedir? Hobbes, Locke ve Rousseau'ya göre doğa durumu ve devlet nasıldır?Bağlantılı konudan (Siyaset felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hobbes'a göre doğa durumu herkesin herkese karşı savaşıdır; insanlar güvenlik için bütün haklarını mutlak bir egemene (Leviathan) devreder. Locke'a göre doğa durumunda insanlar özgür ve eşittir; yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarını korumak için sınırlı bir devlet kurarlar. Rousseau'ya göre insan özgür doğar; devlet, genel iradeye dayanan ve halk egemenliğini gerçekleştiren bir sözleşmeyle kurulur.

Hobbes, Locke, Rousseau

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

18-19. yüzyıl felsefesinin özellikleri nelerdir, Aydınlanma nedir, Rousseau'nun “İnsan özgür doğar” sözü ne anlatır ve dönemin felsefesi edebiyatla nasıl ilişkilidir?

Kısa cevap: 18. yüzyılda Aydınlanma, aklın yalnız doğayı değil toplumu, siyaseti ve dini de sorgulaması gerektiğini savundu: akla ve bilime güven, ilerleme inancı, doğal haklar, hoşgörü. Rousseau “İnsan özgür doğar, oysa her yerde zincire vurulmuştur.” diyerek özgürlüğü genel iradeye dayanan bir sözleşmede aradı. Filozoflar düşüncelerini roman, mektup ve denemeyle halka ulaştırdı.

Bir kuralın neden var olduğunu sorduğunda “Öyle gelmiş, öyle gider” cevabını aldıysan, Aydınlanma'nın neye karşı çıktığını biliyorsun.

15-17. yüzyılda bilim devrimi doğayı aklın ve deneyin önüne açtı. 18. yüzyılda bu güven toplumun kendisine yöneldi: Doğa yasalarla işliyorsa, toplum da akla uygun yasalarla düzenlenebilirdi. Aydınlanma çağı böyle başladı. Kant onu şöyle tanımladı: İnsanın, kendi suçuyla düştüğü ergin olmama durumundan, yani aklını başkasının yönlendirmesi olmadan kullanamamaktan kurtulması. Parolası da “Aklını kullanma cesaretini göster!” idi.

18-19. yüzyıl felsefesinin özellikleri

  • Akla ve bilime güven, ilerleme inancı: İnsanlık bilgi arttıkça daha iyiye gidecektir.
  • Otoritelerin eleştirisi: Gelenek, mutlak monarşi ve dinî otorite akıl önünde hesap vermelidir; düşünce ve ifade özgürlüğü öne çıkar.
  • Doğal haklar ve toplum sözleşmesi: İnsanın doğuştan gelen hakları vardır; yönetim meşruluğunu halkın rızasından alır.
  • Bilginin halka yayılması: Diderot ve d'Alembert'in hazırladığı Ansiklopedi (1751'den itibaren) dönemin bilgisini geniş kitlelere ulaştırdı.
  • Bilgi problemi: Bilginin kaynağı akıl mı deney mi tartışması (Locke, Hume) Kant'ın eleştirel felsefesine ulaştı.
  • 19. yüzyılda büyük sistemler ve yeni akımlar: Hegel'in idealizmi, Comte'un pozitivizmi, Mill'in faydacılığı, Marx'ın maddeci tarih anlayışı.

Bu fikirler kâğıt üstünde kalmadı: 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi ve 1789 Fransız Devrimi, doğal haklar ve halk egemenliği düşüncesini siyasete taşıdı.

Rousseau: özgür doğan insan neden zincirlidir?

Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) Toplum Sözleşmesi'ne (1762) şu cümleyle başlar: “İnsan özgür doğar, oysa her yerde zincire vurulmuştur.” Doğa durumunda insan kimseye bağımlı değildi, ihtiyaçları azdı, iyiydi ve özgürdü. Bir toprağı çitle çevirip “Bu benimdir.” diyen ilk kişiyle özel mülkiyet, onunla birlikte eşitsizlik doğdu; uygarlık ilerledikçe insanlar birbirine ve haksız düzenlere bağımlı hâle geldi. Zincir budur.

Ama Rousseau'nun çözümü doğaya geri dönmek değildir. Herkesin kendini, ortak iyiyi isteyen genel iradeye bağladığı bir sözleşme önerir. Egemenlik devredilemez, halkındır. Genel iradenin koyduğu yasaya uyan kişi, aslında kendi koyduğu yasaya uyduğu için özgür kalır. Siyaset felsefesi sayfasında Hobbes ve Locke'un yanında gördüğümüz bu sözleşme, özgürlük problemine şu soruyu bırakır: Toplum içinde yaşayan insan, kurallara uyarken özgür olabilir mi? Rousseau'nun cevabı, kuralı kendisi koyuyorsa evettir.

Felsefe ve edebiyat

Bu dönemde felsefe Latinceyi bırakıp ulusal dillerde, geniş okur kitlesine yazıldı. Filozoflar düşüncelerini çoğu zaman edebî türlerle anlattı; edebiyat da dönemin felsefi akımlarından beslendi.

18-19. yüzyılda felsefe ve edebiyat
Eser ve yazarTürFelsefi içerik
Candide, Voltairefelsefi roman (hikâye)“Her şey olabileceğin en iyisidir” iyimserliğini alaya alır; hoşgörü ve akıl çağrısı
Emile, Rousseaueğitim romanıçocuğun doğasına uygun, baskısız eğitim
İran Mektupları, Montesquieumektup romanyabancı gözüyle Fransız toplumu ve mutlak yönetimin eleştirisi
Romantizm (Goethe, Schiller)şiir, tiyatroAydınlanma'nın akıl vurgusuna karşı duygu, hayal gücü, doğa
Gerçekçilik ve doğalcılık (19. yy)romanbilim ve pozitivizm etkisiyle toplumun ve insanın gözlemlenerek anlatılması
Akılda kalsın: Aydınlanma'nın üç sözcüğü: akıl, ilerleme, haklar. Rousseau'nun zinciri: doğada özgür → mülkiyetle eşitsiz → genel iradeyle yeniden özgür. Aydınlanma düşüncesi edebiyata felsefi roman olarak geçti, romantizm ona duyguyla karşılık verdi.
Sınavda

Nasıl sorulurRousseau'nun sözü ya da çit örneği verilir, “bu görüşe göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?” diye sorulur; “özgürlük için toplumu terk edip doğaya dönmeli” şıkkı ulaşılamayandır. Aydınlanma için akla güven, ilerleme ve otoritelerin eleştirisini anlatan parça gelir.

TuzakRousseau'nun doğa durumunu Hobbes'unki gibi bir savaş hâli sanmaktır; Rousseau'da doğadaki insan iyi ve özgürdür, bozan uygarlıktır.

▭Boşluk doldurma

Kant, Aydınlanma'nın parolasını “Aklını kullanma göster!” diye koyar. Dönemin bilgisini geniş kitlelere ulaştırmak için Diderot ve d'Alembert adlı dev eseri hazırladı.

cesaretiniAnsiklopedisabrınıLeviathan

?Soru çöz

Doğa durumunda insan kimseye bağımlı değildi, ihtiyaçları azdı ve özgürdü. Bir toprağı çitle çevirip “Bu benimdir.” diyen ilk kişiyle eşitsizlik başladı; uygarlık ilerledikçe insanlar birbirine ve haksız düzenlere bağımlı hâle geldi. Çare ormana geri dönmek değildir; herkesin kendini, ortak iyiyi isteyen genel iradeye bağladığı bir sözleşmedir. Böylece yasaya uyan kişi, aslında kendi koyduğu yasaya uymuş olur.

Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ C. Parça doğaya dönüşü açıkça reddeder; çare genel iradeye dayanan sözleşmedir. A çit örneğiyle eşitsizliğin mülkiyetle başladığı söylenir; B uygarlıkla bağımlılığın arttığı anlatılır; D kişinin kendi koyduğu yasaya uyduğu söylenerek özgürlükle yasa bağdaştırılır.
17.–18. YÜZYIL · İNGİLTERE, İSKOÇYA

Locke ve Hume: boş levhadan alışkanlığa, deneyin sınırları

MEB 11. sınıf · 18. yüzyıl-19. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEmpirizm (deneycilik) nedir? Locke'un tabula rasa görüşü ve Hume'un nedensellik eleştirisi nedir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Empirizm (deneycilik), bilginin kaynağının duyu ve deney olduğunu savunur ve doğuştan bilgiyi reddeder. Locke'a göre zihin doğuşta boş bir levhadır (tabula rasa), duyum ve düşünümle dolar. Hume'a göre bütün fikirler izlenimlerden gelir ve neden-sonuç bağlantısı akılla değil alışkanlıkla kurulur. Berkeley de empiristtir. Empirizmin bilgisi a posteriori bilgidir.

Empirizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Locke'un İnsan Zihni Üzerine Bir Deneme'de bilginin kaynağı hakkındaki görüşü nedir, Hume nedenselliği nasıl açıklar?

Kısa cevap: Locke, İnsan Zihni Üzerine Bir Deneme'de doğuştan bilgi olmadığını, zihnin doğuşta boş bir levha (tabula rasa) olduğunu, bütün bilginin dış deney (duyum) ve iç deneyden (düşünüm) geldiğini savunur. Hume deneyciliği sonuna kadar götürür: Her düşünce bir izlenimden gelir; neden-sonuç bağını hiçbir zaman algılamayız, onu alışkanlık kurar.

Hiç ateş görmemiş bir çocuğa “ateş yakar” dersen sözcükleri duyar ama ne demek istediğini bilmez. Bir kez eli yandığında ise kimse ona anlatmak zorunda kalmaz.

Descartes bilginin temelini doğuştan fikirlerde ve akılda bulmuştu. İngiliz filozoflar ise tersini savundu. Bilgi felsefesi sayfasında empirizm olarak gördüğümüz bu çizginin iki büyük ismi Locke ve Hume'dur.

Locke: zihin boş bir levhadır

John Locke (1632–1704), 17. yüzyılın sonunda yazdığı İnsan Zihni Üzerine Bir Deneme (1690) ile Aydınlanma'nın en çok okunan kitaplarından birini ortaya koydu. Akıl yürütmesi doğuştan fikirlere bir itirazla başlar: Doğuştan bilgi olsaydı herkeste, çocuklarda ve hiç eğitim almamış insanlarda da bulunurdu; oysa çocuklar en basit mantık ve ahlak ilkelerini bilmez. Öyleyse zihin doğuşta boş bir levhadır (tabula rasa); üzerine yazılan her şey deneyden gelir.

Deneyin iki kaynağı vardır. Duyum, dış dünyadan duyularla gelen deneydir: renk, ses, sertlik. Düşünüm (iç deney), zihnin kendi işlemlerini, yani düşünmeyi, istemeyi, hatırlamayı gözlemesidir. Bu iki kaynaktan basit fikirler gelir; zihin onları birleştirip karşılaştırarak karmaşık fikirler kurar. Hiç görmediğin altın bir dağı düşünebilirsin, ama “altın” ve “dağ” fikirlerini daha önce deneyden almış olman gerekir.

Locke nesnelerin niteliklerini de ikiye ayırır. Birincil nitelikler (biçim, büyüklük, hareket, sayı) nesnenin kendisinde bulunur. İkincil nitelikler (renk, tat, koku, sıcaklık) ise nesnenin bizde uyandırdığı duyumlardır; algılayana bağlıdır. Aynı su soğuk elimize ılık, sıcak elimize serin gelir. Siyaset felsefesi sayfasında Locke'u yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarını devredilemez sayan liberal düşüncenin kurucusu olarak da gördük.

Hume: izlenimler ve alışkanlık

İskoç filozof David Hume (1711–1776) deneyciliği tutarlı biçimde sonuna kadar götürdü. Zihnin içeriğini ikiye ayırır: İzlenimler, doğrudan algılarımızdır, canlı ve güçlüdür; fikirler ise izlenimlerin soluk kopyalarıdır. Her fikir bir izlenimden gelmelidir; izlenimi gösterilemeyen fikir anlamsızdır.

Bu ölçüyü nedensellik fikrine uyguladı. Bir bilardo topunun ötekine çarpıp onu harekete geçirdiğini görürüz. Ama gördüğümüz yalnızca bir olayın ardından ötekinin gelmesidir; aralarındaki zorunlu bağı hiçbir zaman algılamayız. Yüzlerce kez aynı sırayı görmek zihinde bir alışkanlık oluşturur ve biz bu alışkanlığı zorunluluk sanırız. Geleceğin geçmişe benzeyeceği varsayımı da hiçbir geçerli akıl yürütmeyle kanıtlanamaz; bu yüzden tümevarımla ulaşılan genellemeler kesin değil, yalnız olasıdır. Hume'un vardığı sonuç ılımlı bir şüpheciliktir: Doğa bilgimiz alışkanlığa dayanır. Bu sonuç Kant'ı derinden sarstı; Kant, Hume'un kendisini “dogmatik uykusundan uyandırdığını” söyleyecekti.

Locke ile Hume
LockeHume
Zihnin içeriğifikirler: duyum ve düşünümden gelen basit, ondan kurulan karmaşıkizlenimler (canlı) ve fikirler (soluk kopya)
Doğuştan bilgiyoktur; zihin boş levhayoktur; her fikir bir izlenimden gelir
Ünlü ayrımbirincil ve ikincil niteliklernedensellik = alışkanlık; tümevarımın kesin olmaması
Sonuçbilgi mümkün, deneyle sınırlıılımlı şüphecilik; doğa bilgisi olasıdır
Eserİnsan Zihni Üzerine Bir Denemeİnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme
Akılda kalsın: Locke levhayı boşaltır (doğuştan bilgi yok), Hume bağı koparır (neden-sonuç algılanmaz, alışkanlıktır). Locke'un iki kapısı: duyum = dış, düşünüm = iç deney.
Sınavda

Nasıl sorulurÇocukların doğuştan ilke taşımadığı, zihnin boş bir levha olduğu anlatılan parça Locke'a; olayların art arda gelişinden zorunluluk çıkarılamayacağı, beklentinin alışkanlıktan doğduğu anlatılan parça Hume'a götürür.

TuzakHume'un tümevarım eleştirisini “bilim imkânsızdır” diye okumaktır; Hume kesinliği reddeder, olası bilgiyi değil. Locke'un “düşünüm”ünü akla dayanan doğuştan bilgi sanma: o da bir deneydir, iç deney.

⇄Bilgi eşleştirme deneycilerin kavramları

?Soru çöz

Bir bilardo topunun ötekine çarpıp onu harekete geçirdiğini yüzlerce kez gördüm. Ama gördüğüm yalnızca bir olayın ardından ötekinin gelmesidir; aralarındaki zorunlu bağı hiçbir zaman görmedim. Yarın da aynısının olacağını beklemem, bir akıl yürütmeden değil, tekrarlanan deneyimin zihnimde bıraktığı alışkanlıktan doğar.

Bu parçada görüşleri dile getirilen filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Neden-sonuç bağının algılanmadığı, beklentinin alışkanlıktan doğduğu düşüncesi Hume'undur. A Descartes kesinliği akılda bulur, alışkanlıkta değil; B Locke da deneycidir ama nedenselliği bu biçimde sorgulamaz; C Kant nedenselliği aklın doğuştan kategorisi sayar, Hume'a cevap olarak.
18.–19. YÜZYIL · ALMANYA

Kant ve Hegel: ödevin sesi ve tinin diyalektik yolculuğu

MEB 11. sınıf · 18. yüzyıl-19. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKant'ın kritisizmi ve entüisyonizm (sezgicilik) bilginin kaynağı hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kritisizm (eleştiricilik), Kant'ın görüşüdür: Bilgi duyu ve deneyle başlar, ama aklın doğuştan taşıdığı kategorilerle işlenerek bilgi olur; “Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.” Entüisyonizm (sezgicilik) ise gerçek bilgiye aracısız sezgiyle ulaşılacağını savunur; Gazâlî mistik sezgiyi, Bergson varlığın canlı ve bütün bilgisini veren sezgiyi temsil eder.

Kritisizm ve sezgicilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kant'ın ödev ahlakı nedir, koşulsuz buyruk ne demektir ve Hegel'in diyalektik idealizmi nedir?

Kısa cevap: Kant, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi'nde bir eylemi ahlaki kılanın sonucu değil, yalnız ödev bilinciyle yapılması olduğunu savunur; ölçüt koşulsuz buyruktur: Eyleminin ilkesi evrensel bir yasa olabilecek biçimde davran, insanı yalnız araç olarak görme. Hegel, Tinin Fenomenolojisi'nde gerçekliği, karşıtlıklar aracılığıyla kendini geliştiren tinin diyalektik süreci olarak açıklar.

Kimse görmeyecek olsa da bulduğun cüzdanı sahibine geri verir miydin? Kant'a göre asıl soru, verdiğinde bunu neden yaptığındır.

Kant: akıl ile deneyin buluşması

Immanuel Kant (1724–1804) hayatını Königsberg'de geçirdi. Hume'un şüpheciliği ile rasyonalistlerin kesinlik iddiası arasında üçüncü bir yol aradı. Bilgi felsefesi sayfasında gördüğümüz kritisizm budur: Bilgi deneyle başlar ama aklın doğuştan kategorileriyle biçimlenir; kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur. Nedensellik de Hume'un sandığı gibi alışkanlık değil, aklın deneyi düzenleyen kategorilerinden biridir.

Ödev ahlakı

Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi'nde (1785) Kant ahlakın da deneye değil akla dayanması gerektiğini savunur. Dünyada koşulsuz iyi olan tek şey iyi niyettir (iyi istem); zekâ, cesaret, servet kötü bir niyetle birleşince zararlı olabilir. Bir eylemin ahlaki değeri sonucundan değil, ödevden dolayı yapılmasından gelir. Müşterisini kandırmayan bir tüccar, bunu yalnız itibarını korumak için yapıyorsa doğru davranmıştır ama ahlaki bir değer ortaya koymamıştır: Eylemi ödeve uygundur, ödevden dolayı değildir.

Ödevin ne olduğunu akıl bir buyrukla söyler. Koşullu buyruk bir amaca bağlıdır: “Sağlıklı olmak istiyorsan spor yap.” Amacı istemeyen buyruktan kurtulur. Ahlak ise koşulsuz buyruk verir; herkesi her durumda bağlar:

  • Evrensellik: Öyle davran ki eyleminin dayandığı ilke aynı zamanda evrensel bir yasa olabilsin. “Zor durumda kalınca yalan söylerim.” ilkesi evrenselleşirse kimse kimseye inanmaz, yalanın kendisi bile anlamsızlaşır; öyleyse yalan ahlaka aykırıdır.
  • İnsanlık: İnsanı, kendinde ve başkasında, hiçbir zaman yalnızca bir araç olarak değil, her zaman aynı zamanda bir amaç olarak gör.

Ahlak yasasını insan dışarıdan almaz, kendi aklıyla kendine koyar; bu yüzden ahlak özerktir ve özgürlükle iç içedir. Ahlak felsefesi sayfasında faydacılığın karşısında gördüğümüz ödev ahlakının kaynağı bu eserdir.

Kant'ta iki buyruk
Koşullu buyrukKoşulsuz buyruk
Biçim“X istiyorsan Y yap.”“Y yap.” (her durumda)
Dayanakbir amaca, çıkara, sonucayalnız akla ve ödeve
Bağlayıcılıkamacı isteyeni bağlarherkesi bağlar, evrenseldir
Ahlaki mi?hayır; akıllıca bir öğüttürevet; ahlak yasasıdır

Hegel: tez, antitez, sentez

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) gerçekliği durağan bir varlık olarak değil, bir süreç olarak gördü. Varlık felsefesi sayfasında diyalektik idealizm olarak gördüğümüz görüşe göre asıl gerçeklik tindir (akıl, düşünce); tin kendini doğada, tarihte, sanatta, dinde ve felsefede açarak gerçekleştirir. Bu gelişme diyalektik bir yolla olur: Her durum (tez) kendi karşıtını (antitez) içinde taşır; ikisinin çatışmasından ikisini de hem aşan hem de saklayan yeni bir durum (sentez) doğar, o da yeni bir tez olur. Hegel'e göre bu yüzden “Gerçek olan akılsaldır, akılsal olan gerçektir.”

Hegel'in diyalektiğinde hiçbir aşama boşa gitmez: aşılan şey, bir üst aşamada saklanır.Görsel: Sınav Defteri

Tinin Fenomenolojisi (1807), bilincin en basit duyusal kesinlikten başlayıp özbilince, akla, tine ve sonunda kendini bütünüyle kavrayan mutlak bilgiye yükselişini anlatır. Önsözündeki benzetme diyalektiği özetler: Tomurcuk çiçek açınca kaybolur, çiçek de meyveyle aşılır; ama meyve önceki aşamaları yok etmez, onları içinde taşır. Hegel tarihi de böyle okur: Tarih, tinin özgürlük bilincinde ilerlemesidir. Hegel'in diyalektiği, onu maddeye uygulayan Marx'a geçti; bunu sonraki sayfada, 20. yüzyıl felsefesinin kaynakları arasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kant ahlakı iki soruyla sınar: “Herkes böyle yapsa?” (evrensellik) ve “İnsanı araç mı yapıyorum?” (insanlık). Hegel'i tek imgeyle hatırla: tomurcuk → çiçek → meyve; aşılan kaybolmaz, saklanır.
Sınavda

Nasıl sorulurKant için çıkar uğruna yapılan doğru davranışın ahlaki değer taşımadığı, eylemin ilkesinin evrenselleşebilmesi gerektiği anlatılan parça verilir; ahlak görüşü (ödev ahlakı) sorulur. Hegel için karşıtların çatışmasıyla ilerleyen tin ya da tarih anlatılır.

TuzakKant'ı sonuca bakan faydacılıkla karıştırmaktır; Kant'ta sonuç değil niyet ve ödev belirleyicidir. Hegel'in diyalektiğini Marx'ınkiyle karıştırma: Hegel'de gelişen tindir, Marx'ta madde.

▭Boşluk doldurma

Hegel'e göre asıl gerçeklik, kendini doğada ve tarihte açan dir. Bu gelişmede her tez kendi antitezini doğurur ve ikisinin çatışmasından ortaya çıkar.

tinsentezmaddekategori

?Soru çöz

Bir tüccar, müşterilerinin güvenini kaybetmemek için çocuklara da doğru fiyat söyler. Davranışı doğrudur ama ahlaki bir değer taşımaz; çünkü bunu doğruluk gereği değil, kazancını korumak için yapmaktadır. Bir eylemi ahlaki kılan, sonucunda elde edilen yarar değil, yalnızca yapılması gerektiği bilinciyle ve herkesin uyabileceği bir ilkeye göre yapılmasıdır.

Bu parçada dile getirilen ahlak anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ahlaki değerin sonuçtan değil ödev bilincinden ve evrenselleşebilir ilkeden geldiği söylenir: Kant'ın ödev ahlakı. A faydacılık eylemi sonucundaki yarara göre değerlendirir, parça bunu reddeder; C hazcılık iyiyi hazla ölçer; D bencillik kişisel çıkarı ölçüt yapar, parçada çıkar için yapılan eylem tam da değersiz sayılır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Çevremizde gördüğümüz her şey var olmayabilirdi; bir zaman yoktu ve bir zaman yok olacak. Böyle bir şeyin var olması kendi özünden kaynaklanamaz, onu var eden bir neden gerekir. O neden de aynı durumdaysa onun da bir nedeni olmalıdır. Bu zincir sonsuza kadar süremeyeceğine göre, varlığı başka hiçbir şeye bağlı olmayan, kendi özü gereği var olan bir varlıkta son bulmalıdır.

Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ B. Parçaya göre evrendeki her şey mümkün varlıktır, yani yokluğu düşünülebilir; zorunlu olan evren değil, zincirin dayandığı varlıktır. A “var eden bir neden gerekir” cümlesinden çıkar; C zincirin sonsuza süremeyeceği açıkça söylenir; D zincirin son bulduğu varlık budur.Kaynak: Orta Çağ felsefesi · İbn Sînâ: zorunlu ve mümkün varlık

?Soru 2

Orta Çağ'da Latin dünyasındaki düşünürler, akla inancın sınırları içinde bir görev verdi: İnanç esaslarını açıklamak ve savunmak. Aynı dönemde Bağdat ve Kurtuba'daki filozoflar ise akıl yoluyla ulaşılan hakikatin vahiyle bildirilen hakikate aykırı olamayacağını, ikisinin aynı hakikatin iki yolu olduğunu savundu. Bu filozofların çoğu herhangi bir dinî kurumun görevlisi değil, hekim ya da bilgindi.

Bu parçaya göre İslam filozoflarını Latin dünyasındaki düşünürlerden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Parçada ayırıcı nokta, aklın inancın hizmetçisi değil vahiyle aynı hakikate giden bir yol sayılmasıdır. A Tanrı iki gelenekte de temel konudur, ayırıcı değildir; B Antik felsefeden iki gelenek de yararlandı; D inanç-akıl ilişkisi ikisinin ortak problemidir, farkı değil.Kaynak: Orta Çağ felsefesi · Çeviri hareketi ve İslam felsefesi

?Soru 3

İnsan, yaratılışı gereği en yüksek olgunluğa tek başına ulaşamaz; birbirine yardım eden insanların topluluğuna muhtaçtır. Mutluluğa ulaşmak için yardımlaşan insanların şehri, organları birbirini tamamlayan sağlıklı bir bedene benzer. Bedende bütün organların başında kalp nasıl bulunuyorsa, şehrin başında da bilgisi ve erdemiyle herkese yol gösteren bir başkan bulunmalıdır.

Bu parçadaki görüşler aşağıdaki düşünür-eser eşleşmelerinden hangisine aittir?

✓ D. Mutluluk için yardımlaşan toplum, beden-kalp benzetmesi ve bilge başkan Fârâbî'nin erdemli şehridir. A İbn Sînâ'nın hikâyesi ruhun yükselişini simgeyle anlatır, siyaset kuramı değildir; B Gazâlî'nin eseri şüpheden kesin bilgiye ulaşma yolculuğudur; C İbn Rüşd'ün eseri Gazâlî'ye cevaben felsefeyi savunur.Kaynak: Orta Çağ felsefesi · Kindî ve Fârâbî

?Soru 4

Hastalanmak, malını kaybetmek ya da başkalarının seni küçümsemesi senin elinde değildir; bunlara öfkelenmek, yağmurun yağmasına kızmak gibidir. Senin elinde olan tek şey, olup bitene nasıl baktığındır. Evreni yöneten akıl her şeye yerini vermiştir; bilge kişi bu düzene karşı çıkmaz, ona uyar ve böylece hiçbir şeyin sarsamayacağı bir dinginliğe ulaşır.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdaki okullardan hangisine aittir?

✓ D. Elimizde olan-olmayan ayrımı, evreni yöneten akla (logos) uyma ve tutkusuz dinginlik Stoacılığın, özellikle Epiktetos'un ipuçlarıdır. A Epikuros da huzur arar ama yolu ölçülü hazdır, evrensel akla uyma değil; B Kinikler ihtiyaçları azaltmayı ve kurallara meydan okumayı öne çıkarır; C Septikler yargıyı askıya alır, parçada ise kesin bir yargı vardır.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Helenistik okullar: Epikuros, Stoa, Kinik, Septik

?Soru 5

Aynı rüzgâr estiğinde biri üşür, öteki serinlediğini söyler. Rüzgârın kendisinin soğuk olup olmadığını sormak boşunadır; üşüyen için soğuktur, üşümeyen için değil. Yasalar için de durum farklı değildir: Bir kentte güzel ve doğru sayılan şey, o kent öyle kabul ettiği sürece onun için doğrudur. Bu yüzden bilge kişi, doğruyu bulan değil, insanlara daha yararlı görünen şeyi benimsetebilen kişidir.

Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ B. Parça Protagoras'ın göreciliğini anlatır; evrensel tek bir ölçü fikri bu görüşe ters düşer, Sokrates'e yakındır. A rüzgâr örneğinin doğrudan sonucudur; C “üşüyen için soğuktur” cümlesinden çıkar; D kentten kente değişen doğru anlayışından çıkar.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Sofistler ve Sokrates

?Soru 6

MÖ 6. yüzyılda Milet, Mısır'dan Karadeniz'e uzanan deniz yollarının kavşağındaydı. Farklı halklardan tüccarlar kente yalnız mallarını değil, birbirini tutmayan tanrı hikâyelerini de taşıyordu. Kentte düşünceleri denetleyen güçlü bir rahip sınıfı yoktu; ticaretle zenginleşen ailelerin bazı üyeleri ise geçimlerini düşünmeden doğayı gözlemleyecek zamana sahipti. Bu ortamda bazı düşünürler olayları tanrıların öfkesiyle değil, doğanın kendi işleyişiyle açıklamaya başladı.

Bu parçaya göre felsefenin Milet'te doğmasını hazırlayan etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

✓ C. Parçada yasa ya da yönetim biçiminden hiç söz edilmez; bu bilgi parçaya dışarıdan eklenmiştir. A tüccarların farklı tanrı hikâyeleri taşımasıyla verilmiştir; B güçlü rahip sınıfının olmamasıyla anlatılır; D zengin ailelerin doğayı gözlemeye zaman bulmasıyla karşılanır.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Felsefenin doğuşunu hazırlayan ortam

?Soru 7

İzmir Körfezi kıyısındaki bir İyon kentinde doğdu ve felsefeyi Atina'ya taşıyan ilk düşünür oldu. Ona göre evrendeki karışık maddeleri ayıran ve onlara düzen veren şey kör bir güç değil, bir akıldır. Güneşin bir tanrı değil kızgın bir taş kütlesi olduğunu söylediği için dinsizlikle suçlandı ve Atina'dan ayrılmak zorunda kaldı.

Bu parçada hayatı ve görüşü anlatılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Klazomenai (Urla) doğumu, felsefeyi Atina'ya taşıması, düzen veren akıl (nous) ve dinsizlik suçlaması Anaksagoras'ı tanıtır. A Herakleitos Efeslidir, değişimi düzenleyen ilkeye logos der ve Atina'ya gitmez; C Ksenofanes de geleneksel tanrı anlayışını eleştirir ama batıya, Güney İtalya'ya göçer; D Thales Miletlidir ve ilkesi akıl değil sudur.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Anadolu'da yaşamış filozoflar

?Soru 8

Bir marangoz, insanların rahatça oturabilmesi için bir sandalye yapmaya karar verir. Ceviz ağacından tahtalar seçer, bunları keser, birleştirir ve onlara sandalye biçimini verir.

Bu örnekte “sandalyenin oturmak için yapılması” Aristoteles'in dört nedeninden hangisine karşılık gelir?

✓ A. “Ne için?” sorusunun cevabı, yani oturmak amacı ereksel nedendir. B maddi neden ceviz tahtasıdır; C formel neden tahtaların aldığı sandalye biçimidir; D etken neden işi yapan marangozdur.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Aristoteles: form, dört neden, altın orta

?Soru 9

Ormanda yürürken karşılaştığımız şey, şu meşe, bu çam ve öteki kayındır. Hiç kimse “ağacın kendisi” ile karşılaşmamıştır. “Ağaç” sözcüğü, birbirine benzeyen tek tek şeyleri kolayca anabilmemiz için koyduğumuz bir addır. Açıklamak için gereksiz olan varlıkları kabul etmek, aklı boş yere yormaktır.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Yalnız tek tek ağaçların var olduğu, “ağaç”ın bir ad olduğu ve gereksiz varlıkların kabul edilmemesi gerektiği söylenir: nominalizm ve Ockham'ın usturası. B aşırı realizm tümeli şeylerden ayrı ve önce var sayar; C ılımlı realizm tümeli şeylerin içinde gerçek bir öz sayar; D rasyonalizm bilginin kaynağıyla ilgilidir, tümellerin varlığıyla değil.Kaynak: Orta Çağ felsefesi · Tümeller tartışması ve Ockham

?Soru 10

Bir şeyin doğduğunu söylediğimizde, onun önce olmadığını, sonra olduğunu söylemiş oluruz. Oysa “olmayan” hakkında hiçbir şey düşünülemez ve söylenemez; düşünülen her şey zaten vardır. Öyleyse hiçbir şey yoktan var olamaz ve var olan yok olamaz. Gözlerimizin önünde açan çiçek, akan su ve yaşlanan insan bizi yanıltmamalıdır; bunlar duyuların gösterdiği görüntülerdir, aklın kavradığı gerçek ise tek ve değişmezdir.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ D. “Olmayan düşünülemez”, “yoktan var olunmaz”, değişim duyu görüntüsüdür, gerçek tek ve değişmezdir: Parmenides. A Herakleitos tam tersine değişimi gerçek sayar; B Lao Tse de değişimi karşıtların akışı olarak kabul eder; C Anaksimenes değişimi havanın seyrelip yoğunlaşmasıyla açıklar, değişimi reddetmez.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Değişim: Lao Tse, Herakleitos, Parmenides
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →