MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAhlak felsefesi (etik) nedir, ahlak ile etik arasındaki fark nedir ve temel kavramları nelerdir?Bağlantılı konudan (Ahlak felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ahlak, bir toplumda insanların birbirleriyle ilişkilerini düzenleyen yazısız kurallar ve değerler bütünüdür. Ahlak felsefesi ya da etik ise ahlakı felsefi olarak inceler: iyinin ölçütünü, evrensel bir ahlak yasası olup olmadığını, özgürlük ile sorumluluk ilişkisini sorgular. Temel kavramları iyi, kötü, erdem, vicdan, özgürlük, sorumluluk ve ödevdir.
Siyaset felsefesi nedir, hak, adalet, özgürlük, iktidar ve meşruiyet ne demektir?
Kısa cevap: Siyaset felsefesi; devlet, iktidar, toplum ve birey ilişkisini, hak, adalet, eşitlik ve özgürlük kavramlarını felsefi olarak inceleyen disiplindir. Üç temel problemi vardır: devletin kökeni, iktidarın kaynağı ve meşruiyeti, ideal düzenin mümkün olup olmadığı. Siyaset bilimi var olan yönetimleri betimler; siyaset felsefesi nasıl olması gerektiğini sorgular.
Bir uçak kazasından sonra ıssız bir adada kalan elli kişi düşün. Yiyecekler nasıl paylaşılacak, kararları kim verecek, kurala uymayana ne olacak? Siyaset felsefesi bu soruların cevabıdır.
Ahlak felsefesi sayfasında “Ne yapmalıyım?” sorusunu birey açısından sorduk. Siyaset felsefesi aynı soruyu toplum açısından sorar: Birlikte nasıl yaşamalıyız? Siyaset Arapça kökenli bir sözcüktür ve “devlet işlerinin yürütülmesi” demektir; Batı dillerindeki karşılığı politika, Antik Yunan'daki şehir devletine verilen ad olan polis'ten gelir. Aristoteles siyaseti yurttaşları ilgilendiren konular ve devlet yönetimi olarak tanımlamıştır.
Siyaset bilimi ile siyaset felsefesi
Siyaset bilimi var olan yönetim biçimlerini, seçimleri, kurumları olduğu gibi inceler ve betimler. Siyaset felsefesi ise olması gerekeni sorgular: Devlet neden var? Kim hangi hakla yönetir? En iyi düzen hangisidir? Bu yüzden siyaset felsefesi değer alanına aittir ve ahlak felsefesiyle iç içedir.
Temel kavramlar
Siyaset felsefesinin temel kavramları
Kavram
Anlamı
Devlet
Belli bir toprak üzerinde egemenlik kuran en büyük siyasi örgütlenme
İktidar
Bir kişinin ya da grubun iradesini başkalarına kabul ettirme gücü; gerekirse zor kullanmayı içerir
Otorite
Meşru, yani haklı ve kabul görmüş iktidar
Meşruiyet
Bir iktidarın haklı bulunması, yönetilenlerce kabul edilmesi
Egemenlik
Devletin ülkesi üzerindeki en üstün ve bağımsız yetkisi
Hak
Hukukun ve ahlakın kişiye tanıdığı yetki ve korunan çıkar
Adalet
Herkese hakkı olanı vermek; hakların korunması
Eşitlik
Herkesin aynı haklara ve değere sahip olması
Özgürlük
Kişinin kendi iradesiyle seçip eylemde bulunabilmesi
Hak, adalet, özgürlük: kısa bir ayrım
Siyaset felsefesinde doğal haklar (insanın yalnızca insan olduğu için sahip olduğu, devletten önce gelen haklar: yaşam, özgürlük gibi) ile pozitif haklar (yasaların tanıdığı haklar) ayrılır. Adalet anlayışları da farklıdır: Platon'a göre adalet, herkesin toplumda kendi işini yapmasıdır; Aristoteles herkese eşit pay veren denkleştirici adalet ile katkısına göre pay veren dağıtıcı adaleti ayırır. Özgürlük ise sınırsız değildir; bir kişinin özgürlüğü başkasının özgürlüğünün başladığı yerde biter.
Akılda kalsın:İktidar = güç; otorite = meşru güç. İnsanlar iktidara korkudan, otoriteye haklı buldukları için uyar. Siyaset felsefesinin üç sorusu: Devlet neden var? (köken) · Kim, hangi hakla yönetir? (meşruiyet) · En iyi düzen hangisi? (ütopya)
Sınavda
Nasıl sorulurBir parça bir iktidarın halk tarafından haklı bulunup bulunmadığını ya da yönetimin kime ait olması gerektiğini tartışır ve “Bu parça siyaset felsefesinin hangi sorusunun sorgulanmasına örnektir?” diye sorulur.
Tuzakİktidar ile otoriteyi eş anlamlı saymaktır: yalnızca zor kullanarak ayakta kalan bir yönetim iktidardır ama meşru otorite değildir. Var olan bir seçim sistemini betimleyen parça ise siyaset bilimine yakındır, felsefeye değil.
⇄Bilgi eşleştirme iktidar kavramları
?Soru çöz
Bir siyaset bilimci bir ülkedeki son seçimlerin katılım oranlarını, partilerin oy dağılımını ve meclisteki sandalye sayılarını ayrıntılı tablolarla açıklar. Bir filozof ise aynı seçimler üzerine düşünürken çoğunluğun kararının azınlığın haklarını sınırlamaya yetip yetmeyeceğini sorar.
Filozofun yaklaşımını siyaset bilimcininkinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?
✓ B. Filozof çoğunluğun yetkisinin haklı sınırını, yani olması gerekeni sorgular; siyaset felsefesi değer alanındadır. A sayısal düzenleme siyaset bilimcinin işidir; C betimleme de bilimcinin yaptığıdır, ters; D filozofun sorusu belli bir seçimle sınırlı değil, evrensel bir hak sorusudur.
PROBLEM · DEVLETİN KÖKENİ
Devletin kökeni: doğal bir kurum mu, bir sözleşme mi?
MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAhlak felsefesinde iyi nedir? Sokrates, Platon, Aristoteles ve Fârâbî'ye göre iyilik ve mutluluk ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Ahlak felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sokrates, Platon, Aristoteles ve Fârâbî'ye göre iyi, insanı gerçek mutluluğa götüren şeydir ve mutluluk bilgi ile erdemle ilişkilidir. Sokrates'e göre erdem bilgidir: kimse bilerek kötülük yapmaz, kötülük bilgisizlikten doğar. Aristoteles'e göre mutluluk (eudaimonia) erdemli yaşamaktır, erdem iki aşırı uç arasındaki orta yoldur. Fârâbî'ye göre mutluluk akılla bilgiye ulaşmakla kazanılır.
Devletin kökeni nedir? Devlet doğal bir kurum mu, yapay bir kurum mu?
Kısa cevap: Devletin kökeni konusunda iki görüş vardır. Devleti doğal bir kurum sayanlara göre insan doğası gereği toplumsal bir varlıktır ve devlet insanın iyi yaşaması için zorunludur: Platon, Aristoteles, Fârâbî, İbn Haldun. Devleti yapay bir kurum sayanlara göre insanlar doğa durumunun güvensizliğinden kurtulmak için bir toplum sözleşmesiyle devleti kurmuştur: Hobbes, Locke, Rousseau.
Arılar kovan kurar, karıncalar yuva. İnsanın devlet kurması da arının kovanı gibi doğasının bir parçası mı, yoksa sonradan verilmiş bir karar mı?
Siyaset felsefesinin ilk sorusu şudur: Devlet neden var? Bu soruya verilen iki cevap, insan doğasına iki farklı bakıştan doğar.
Devlet doğal bir kurumdur
Aristoteles'e göre “İnsan doğası gereği politik (toplumsal) bir hayvandır.” Tek başına yaşayamaz; aileden köye, köyden şehre doğal bir gelişme vardır ve şehir devleti bu gelişmenin tamamlanmış hâlidir. Devlet dışında yaşayan ya bir hayvan ya bir tanrıdır. Platon'a göre devlet bir organizma gibidir: Vücutta beynin yönetmesi, kalbin savunması, ayakların hareket etmesi gibi devlette de yöneticiler yönetir, askerler korur, üreticiler çalışır. Fârâbî de devleti organları farklı görevler üstlenen bir beden gibi görür; en üstte erdemli bir yönetici bulunur. İbn Haldun'a göre insan beslenmek ve kendini korumak için başkalarına muhtaçtır; devlet, asabiyet denen toplumsal dayanışma ve birlik duygusuyla güçlenen bir topluluğun ötekiler üzerinde egemenlik kurmasıyla doğar.
Devlet yapay bir kurumdur
17. yüzyılda bu soru yeni bir biçim aldı. Hobbes, Locke ve Rousseau, insanların devletten önce doğa durumunda yaşadığını varsaydı ve devleti insanların kendi aralarında yaptığı bir toplum sözleşmesinin ürünü olarak açıkladı. Bu görüşe göre devlet doğadan gelmez; insanlar onu belli bir amaçla, güvenlik ya da haklarını koruma ihtiyacıyla kendileri kurar. Üç düşünürün doğa durumunu ve sözleşmenin sonucunu nasıl farklı tasarladığını sonraki konuda göreceğiz.
Doğal kurum görüşünde devlet büyüyen bir ağaç gibidir; sözleşme görüşünde ise insanların birlikte inşa ettiği bir yapıdır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın:Doğal kurum: Aristoteles (“insan politik hayvandır”), Platon ve Fârâbî (devlet = organizma), İbn Haldun (asabiyet).Yapay kurum: Hobbes, Locke, Rousseau (doğa durumu + toplum sözleşmesi). Anahtar soru: Devletten önce insan neydi?
Sınavda
Nasıl sorulurParça, 17. yüzyılda dinî ve siyasi otoriteler arasındaki çatışmaların, yeni toplumsal sınıfların devletin nasıl ortaya çıktığı sorusunu gündeme getirdiğini anlatır ve Hobbes, Locke, Rousseau'nun üzerinde durduğu kavram sorulur: cevap toplum sözleşmesidir.
Tuzak“doğa durumu”nu cevap sanmaktır; doğa durumu sözleşmenin başlangıç varsayımıdır, devletin varlık nedenini açıklayan merkezî kavram sözleşmedir. Antik ve Orta Çağ'da devlet çoğunlukla doğal kabul edildiği için bu soru o dönemlerde öne çıkmamıştır.
▭Boşluk doldurma
“İnsan doğası gereği politik bir hayvandır.” diyen 'e göre devlet doğal bir kurumdur. Devletin, asabiyet denen dayanışma duygusuyla güçlenen bir topluluğun egemenliğiyle doğduğunu savunan düşünür ise 'dur.
Hobbesİbn HaldunAristotelesLocke
?Soru çöz
Bir filozofa göre bir insan vücudunda beyin yönetir, kalp ve kollar korur, mide ve ayaklar besler ve taşır; her organ kendi işini yaptığında beden sağlıklı olur. Toplum da böyledir: Herkes doğasına uygun işi yaptığında şehir uyum içinde yaşar. Devlet, insanlar bir araya gelip karar verdiği için değil, insan böyle bir bütünün parçası olarak var olduğu için vardır.
Bu filozofun devletin kökeni konusundaki görüşü aşağıdakilerden hangisidir?
✓ D. Devleti organları farklı görev yapan bir bedene benzetmek ve onun bir karar sonucu değil insanın doğasından ötürü var olduğunu söylemek, devleti doğal kurum sayan görüştür (Platon, Fârâbî çizgisi). A sözleşme görüşü parçada açıkça reddediliyor; B devleti gereksiz sayan anarşizmdir; C devlet zayıfları ezmek için değil, uyum için var deniyor.
GÖRÜŞ · TOPLUM SÖZLEŞMESİ
Toplum sözleşmesi: Hobbes, Locke ve Rousseau
MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaÖzgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişki nedir? Determinizm, indeterminizm, otodeterminizm ve fatalizm nedir?Bağlantılı konudan (Ahlak felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ahlaki sorumluluğun koşulu özgürlüktür: insan yalnızca özgürce yaptığı eylemden sorumlu tutulabilir. Determinizme göre her eylem önceki nedenlerin zorunlu sonucudur, insan özgür değildir. Fatalizme (kadercilik) göre her şey önceden belirlenmiştir. İndeterminizme göre insan tamamen özgürdür; Sartre bu görüştedir. Otodeterminizme göre insan nedenlerin etkisinde olsa da bilinçli seçimleriyle kendini belirler ve sorumludur.
Toplum sözleşmesi nedir? Hobbes, Locke ve Rousseau'ya göre doğa durumu ve devlet nasıldır?
Kısa cevap: Hobbes'a göre doğa durumu herkesin herkese karşı savaşıdır; insanlar güvenlik için bütün haklarını mutlak bir egemene (Leviathan) devreder. Locke'a göre doğa durumunda insanlar özgür ve eşittir; yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarını korumak için sınırlı bir devlet kurarlar. Rousseau'ya göre insan özgür doğar; devlet, genel iradeye dayanan ve halk egemenliğini gerçekleştiren bir sözleşmeyle kurulur.
Bir gün bütün polisler, mahkemeler ve yasalar ortadan kalksa insanlar ne yapardı? Üç filozof bu soruya üç farklı cevap verdi ve bu cevaplardan üç farklı devlet çıktı.
Toplum sözleşmesi kuramcılarının ortak yöntemi bir düşünce deneyidir: Devletten önceki doğa durumunu hayal et, insanların neden bir araya gelip sözleşme yaptığını bul, oradan devletin ne yapması gerektiğini çıkar. Doğa durumunu nasıl tasarladıkları, kurdukları devleti belirler.
Üç sözleşme kuramının karşılaştırması
Hobbes
Locke
Rousseau
İnsan doğası
Bencil, korku ve çıkarla hareket eder
Akıllı, özgür ve eşit
Doğuştan iyi ve özgür; toplum bozar
Doğa durumu
Herkesin herkese karşı savaşı
Özgürlük ve eşitlik, ama hakları güvencesiz
Özgür, basit ve masum bir yaşam
Sözleşmenin amacı
Güvenlik, can güvenliği
Doğal hakları (yaşam, özgürlük, mülkiyet) korumak
Özgürlüğü toplum içinde yeniden kazanmak
Ortaya çıkan devlet
Mutlak egemen (Leviathan)
Sınırlı devlet; yöneten de yasaya bağlı
Genel iradeye dayanan halk egemenliği
Halkın hakkı
Egemene itaat
Haklarını çiğneyen yönetime direnme hakkı
Egemenlik devredilemez, halkındır
Hobbes: Leviathan
Thomas Hobbes'a göre insan doğası gereği bencildir ve kendini korumak ister. Devletin olmadığı doğa durumunda herkes her şeye hak iddia eder; sonuç herkesin herkese karşı savaşıdır ve insan insanın kurdudur. Hayat “yalnız, yoksul, kaba ve kısa”dır. İnsanlar bu korkudan kurtulmak için bütün güçlerini tek bir egemene devreder. Hobbes bu sınırsız güce sahip devleti Kitab-ı Mukaddes'teki dev deniz canavarına benzeterek Leviathan diye adlandırır. Güvenliği sağlayan egemenin gücü bölünemez ve sorgulanamaz.
Locke ve Rousseau
John Locke'a göre doğa durumu bir savaş hâli değildir; insanlar akla uygun biçimde, özgür ve eşit yaşar. Ama yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal haklar güvence altında değildir. İnsanlar bu hakları korumak için devleti kurar; devlet bu hakları çiğnerse halkın direnme hakkı vardır. Locke'un görüşü liberalizmin ve sınırlı devlet anlayışının temelidir. Jean-Jacques Rousseau ise “İnsan özgür doğar, oysa her yerde zincire vurulmuştur.” der. Ona göre özel mülkiyet ve eşitsizlik insanı bozmuştur. Çözüm, herkesin kendini topluluğun genel iradesine bağladığı yeni bir sözleşmedir; bu sözleşmede egemenlik devredilemez ve halka aittir. Rousseau'nun özgürlük üzerine görüşlerini Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi sayfasında yeniden ele alacağız.
Akılda kalsın: Üç kelimeyle: Hobbes = korku → güvenlik → mutlak egemen. Locke = haklar → sınırlı devlet → direnme hakkı. Rousseau = özgürlük → genel irade → halk egemenliği. Doğa durumu kötüleştikçe devlet güçlenir.
Sınavda
Nasıl sorulurParçada bir devlet görüşü anlatılır ve hangi filozofa ait olduğu sorulur: “Doğa durumunda yaşam yalnız, kaba ve kısadır; güvenlik için güç tek elde toplanmalıdır” Hobbes'tur; “Yönetim, yaşam, özgürlük ve mülkiyeti korumazsa halk ona karşı çıkabilir” Locke'tur; “Egemenlik devredilemez, genel iradeye aittir” Rousseau'dur.
TuzakÜçünün de sözleşme kuramcısı olmasından dolayı aynı devleti savunduklarını sanmaktır; Hobbes mutlak, Locke sınırlı devleti savunur.
⇄Bilgi eşleştirme filozof ↔ devlet anlayışı
?Soru çöz
Bir düşünüre göre yasaların ve ortak bir gücün olmadığı yerde insanlar sürekli birbirinden korkar; kimse ürettiğinin kendisine kalacağından emin olamaz, bu yüzden ne tarla sürülür ne ev yapılır. İnsanların bu korkudan kurtulmasının tek yolu, haklarını, her birini koruyacak kadar güçlü ve sorgulanamaz bir egemene devretmeleridir.
Bu parçada dile getirilen devlet görüşü aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?
✓ A. Doğa durumunu sürekli bir korku ve savaş hâli olarak görüp güvenlik için sorgulanamaz bir egemene bütün hakları devretmek Hobbes'un Leviathan görüşüdür. B Locke'ta devlet sınırlıdır ve halkın direnme hakkı vardır; C Rousseau egemenliğin halktan devredilemeyeceğini söyler; D Fârâbî devleti sözleşmeyle değil, doğal bir bütün olarak açıklar.
PROBLEM · İKTİDAR VE MEŞRUİYET
İktidarın kaynağı ve meşruiyeti: kim, hangi hakla yönetir?
MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEvrensel bir ahlak yasası var mıdır? Hangi filozoflar kabul eder, hangileri reddeder?Bağlantılı konudan (Ahlak felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Evrensel ahlak yasasını kabul edenler, herkes için geçerli, akla ya da bilgiye dayanan ahlaki ilkeler olduğunu savunur: Sokrates, Platon, Fârâbî, Kant ve Mill; tasavvufta Mevlânâ, Yûnus Emre ve Hacı Bektâş-ı Velî de evrensel sevgi ve hoşgörü değerlerini öne çıkarır. Reddedenler ise ahlakın kişiye, topluma ve zamana göre değiştiğini savunur: sofistler, Epikuros, Bentham, Hobbes ve Stirner.
İktidarın kaynağı nedir, bir iktidar ne zaman meşrudur? Egemenlik anlayışı nasıl değişmiştir?
Kısa cevap: İktidar, iradesini başkalarına kabul ettirme gücüdür; meşruiyet ise bu gücün yönetilenlerce haklı bulunmasıdır. Tarih boyunca iktidarın kaynağı Tanrı, güç, gelenek, olağanüstü bir lider ya da halk olarak gösterildi. Modern dönemde meşruiyetin kaynağı halk egemenliği, hukuk ve temel hak ve özgürlüklere saygıdır. Meşruiyeti olmayan iktidar ancak zorla ayakta kalır ve kalıcı olamaz.
Bir hırsız da elinde silahla sana emir verebilir, bir polis de. İkisinin de gücü var. Peki birine uyma yükümlülüğün varken ötekine neden yok?
Siyaset felsefesinin ikinci problemi, gücün haklı olup olmadığıdır. İktidar her toplumda vardır; asıl soru, bir iktidarın neden itaat edilmeyi hak ettiğidir. Bir iktidar yalnızca zorla ayakta kalıyorsa ona korkudan uyulur; bu durum uzun vadede istikrarsızlığa yol açar. Meşru bir iktidara ise insanlar onu haklı buldukları için uyar; bu iktidar otoritedir.
İktidarın kaynağı ne?
İktidarın kaynağı: dört cevap
Kaynak
Gerekçe
Parçadaki ipucu
Tanrı
yönetici gücünü Tanrı'dan alır, yalnız Tanrı'ya karşı sorumludur
teokrasi, ilahi hak
Güç
güçlü olan yönetir; iktidar zorla kazanılır ve korunur
Thrasymakhos: “Adalet güçlünün işine gelendir.”
Gelenek, kişilik
yönetim soydan geçer ya da olağanüstü görülen lidere bağlanır
hanedan, karizmatik lider
Halk
yönetenler gücü halkın iradesinden, seçimden ve hukuktan alır
halk egemenliği, demokrasi
Sosyolojide meşruiyet; geleneksel, karizmatik ve yasal-akılsal otorite diye üçe ayrılır; bu sınıflamanın ayrıntısı sosyoloji dersinin konusudur. Felsefe açısından önemli olan, meşruiyetin kaynağının gerekçesidir: Bir iktidar hangi gerekçeyle haklı sayılabilir?
Egemenlik ve temel haklar
Egemenlik anlayışı tarih içinde değişti. Uzun süre egemenlik hükümdarın kişisinde toplandı ve çoğu zaman ilahi bir kaynağa dayandırıldı. 17. ve 18. yüzyılda sözleşme kuramları egemenliğin kaynağını halka taşıdı; Locke yöneticinin de yasaya bağlı olduğunu, Rousseau egemenliğin halka ait olduğunu savundu. 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi ve 1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, devletin bile dokunamayacağı temel hak ve özgürlükler fikrini güçlendirdi. Bugün bir iktidarın meşruiyeti yalnızca seçimle değil, bu haklara saygıyla da ölçülür.
Akılda kalsın:Güç “yapabilir mi?” sorusuna, meşruiyet “yapmaya hakkı var mı?” sorusuna cevap verir. Egemenliğin yolculuğu: hükümdar ve ilahi kaynak → halk → temel haklarla sınırlanmış halk egemenliği.
Sınavda
Nasıl sorulurParça bir yönetimin halk tarafından benimsenmediği için yalnızca baskıyla ayakta kaldığını ya da yöneticinin gücünü nereden aldığını tartışır; “Bu parça siyaset felsefesinin hangi sorusuyla ilgilidir?” diye sorulur. Cevap “İktidarın kaynağı ve meşruiyeti nedir?”dir.
TuzakGüçlü olan her iktidarı meşru saymaktır; güç meşruiyet için yeterli değildir, yönetilenlerin onu haklı bulması gerekir.
↕Sıralama egemenlik anlayışının değişimi
1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi'nin yayımlanması
Egemenliğin hükümdarda toplanması ve ilahi kaynağa dayandırılması
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin kabul edilmesi (1948)
Sözleşme kuramcılarının egemenliğin kaynağını halka taşıması
?Soru çöz
Bir ülkede yönetimi silah zoruyla ele geçiren bir grup, ordunun desteğiyle yıllarca iktidarda kaldı. Halk yasalara yalnızca ceza korkusuyla uydu; fırsat bulduğunda kurallara karşı çıktı ve yönetim sürekli yeni yasaklar koymak zorunda kaldı. Sonunda iktidar, ilk büyük sarsıntıda dağıldı.
Bu parçaya göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
✓ C. Yönetim yalnızca zorla ayakta kalmış, halk onu haklı bulmamış ve sonunda dağılmıştır; meşruiyetten yoksun iktidar kalıcı değildir. A parça güçlü bir iktidarın meşru olmadığını gösteriyor, ters; B parçada itaatin ahlaki bir zorunluluk olduğu söylenmiyor; D bu iktidarın kaynağı gelenek değil, zordur.
PROBLEM · İDEAL DÜZEN
İdeal düzen mümkün mü? Ütopyalar ve üç yaklaşım
MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
İdeal devlet düzeni mümkün müdür? Ütopya nedir, başlıca ütopyalar ve yazarları kimlerdir?
Kısa cevap: İdeal düzeni mümkün görenler onu farklı ölçütlere dayandırır: özgürlük temelli (liberal), eşitlik temelli (sosyalist, Marx) ve adalet temelli (sosyal devlet) yaklaşımlar. Anarşizm ise devleti ve otoriteyi reddeder. İdeal düzen tasarımlarına ütopya denir: Platon'un Devlet'i, Fârâbî'nin el-Medînetü'l-fâzıla'sı (Erdemli Şehir), Thomas More'un Ütopya'sı, Campanella'nın Güneş Ülkesi ve Bacon'ın Yeni Atlantis'i başlıcalarıdır.
Kimsenin aç kalmadığı, kapıların kilitlenmediği, herkesin sevdiği işi yaptığı bir şehir hayal et. Bu bir hayal mi, yoksa bir gün kurulabilecek bir plan mı?
Siyaset felsefesinin üçüncü problemi en iyi düzenin ne olduğu ve gerçekleşip gerçekleşemeyeceğidir. İnsanlar adil, eşit, özgür ve güvenli bir hayat ister; ama var olan düzenlerdeki adaletsizlik ve eşitsizlik, ideal bir düzenin mümkün olup olmadığını sorgulatır.
İdeal düzenin ölçütü: üç yaklaşım
Özgürlük temelli (liberal) yaklaşım: İdeal düzen dinî, siyasi ve ekonomik özgürlükle mümkündür; bireyin çıkarı devletinkinden önce gelir, devlet bireyin hayatına olabildiğince az karışmalıdır. Kökü Locke'a uzanır.
Eşitlik temelli (sosyalist) yaklaşım: İdeal düzen insanlar arasında eşitlikle kurulur; eşitlik ancak üretim araçlarının ortak mülkiyetiyle sağlanabilir ve eşitlik gelince özgürlük de gelir. Karl Marx'ın sınıfsız toplum düşüncesi bu yaklaşımdadır.
Adalet temelli yaklaşım: İdeal düzene toplumsal adaletle ulaşılır; sosyal devlet ilkesiyle özgürlük ve eşitlik dengelenir, kaynaklar adil dağıtılır, yoksullara insanca bir yaşam düzeyi sağlanır.
Bu üç yaklaşımın karşısında anarşizm durur: Ona göre devlet ve otorite insan özgürlüğünü kısıtlar; ideal olan, siyasi otoritenin bulunmadığı, insanların özgür ve dayanışma içinde yaşadığı bir toplumdur.
Ütopyalar
Ütopya, gerçekte var olmayan ama insanların güvenli, adil, eşit ve refah içinde yaşadığı ideal bir toplumun tasarımıdır. Sözcüğü ilk kullanan Thomas More'dur ve sözcük Yunanca kökleriyle “hiçbir yerde olmayan yer” anlamına gelir. Ütopyalar çoğu zaman yazarın yaşadığı toplumun eleştirisidir. Ütopyanın tersi olan, baskı, korku ve eşitsizliğin hüküm sürdüğü kötü toplum tasarımına distopya denir.
Başlıca ütopyalar
Eser
Yazar
Ana fikir
Devlet
Platon
İlk ütopya; yöneticiler, bekçiler, üreticiler; filozof yöneticiler; adalet herkesin kendi işini yapmasıdır.
el-Medînetü'l-fâzıla (Erdemli Şehir)
Fârâbî
İnsanların mutluluk için yardımlaştığı şehir; başında erdemli, bilge bir yönetici.
Ütopya
Thomas More
Özel mülkiyetin olmadığı, herkesin çalıştığı ada; terimin ilk kullanımı.
Güneş Ülkesi
Tommaso Campanella
Ortak mülkiyet, bilgiye dayalı yönetim, eşit ve düzenli toplum.
Yeni Atlantis
Francis Bacon
Bilim ve teknolojiyle mutluluğa ulaşan toplum; bilim insanları kurumu.
Akılda kalsın: Ütopyaları yazarlarıyla “D-E-Ü-G-Y” sırasıyla say: Devlet (Platon), Erdemli Şehir (Fârâbî), Ütopya (More), Güneş Ülkesi (Campanella), Yeni Atlantis (Bacon). Ölçütler: özgürlük (liberal) · eşitlik (sosyalist) · adalet (sosyal devlet); hiçbiri değil, devlet yok → anarşizm.
Sınavda
Nasıl sorulurParça bir ütopyayı ya da ütopyaların ortak özelliğini anlatır, “ütopyalarla ilgili hangi yargıyı destekler?” ya da “eser kime aittir?” diye sorulur. Doğru yargı genellikle “ütopyalar yazıldıkları dönemin toplumsal sorunlarına eleştiri içerir” biçimindedir.
TuzakÜtopyayı uygulanmış bir siyasi programla, distopyayı da ütopyayla karıştırmaktır. Bilimle mutluluğa ulaşan toplum anlatılıyorsa cevap Bacon'ın Yeni Atlantis'idir.
⇄Bilgi eşleştirme ütopya ↔ yazar
?Soru çöz
Bir düşünüre göre toplumdaki en büyük haksızlık, bazılarının hiç çalışmadan zenginleşirken çalışanların yoksul kalmasıdır. Bu durum, fabrikalar ve topraklar gibi üretim araçlarının bir azınlığın elinde bulunmasından doğar. Üretim araçları toplumun ortak malı olduğunda sınıflar ortadan kalkacak, insanlar eşitlendikçe gerçekten özgür olacaktır.
Bu parçada dile getirilen ideal düzen anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?
✓ B. İdeal düzeni üretim araçlarının ortak mülkiyetiyle sağlanacak eşitliğe ve sınıfsız topluma bağlamak, eşitlik temelli sosyalist yaklaşımdır (Marx). A liberal yaklaşım bireysel ve ekonomik özgürlüğü öne alır, ortak mülkiyeti değil; C anarşizm devletin kendisini reddeder, parçada bu yok; D mutlak egemenlik Hobbes'un güvenlik için savunduğu düzendir.
Karma tekrar
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Aşağıdaki kişilerden hangisi Kant'ın ödev ahlakına uygun bir eylemde bulunmuştur?
✓ B. Hiçbir çıkar, övgü ya da korku olmadan, yalnızca doğru olduğu için yapılan eylem ödevden dolayı yapılmıştır. A ün kazanma çıkarıyla yapılmış; C ceza korkusu bir eğilimdir, ödeve uygun ama ödevden değil; D müşteri kaybetmeme kaygısı çıkardır; üçünün de sonucu iyi olsa da Kant'a göre ahlaki değeri yoktur.Kaynak: Ahlak felsefesi · Kant ve ödev ahlakı
?Soru 2
Bir antropolog, birbirinden binlerce kilometre uzakta, hiç temas kurmamış topluluklarda yaptığı incelemelerde selamlaşma ve sofra kurallarının çok farklı olduğunu, ama verilen sözü tutmanın, misafiri korumanın ve haksız yere can almamanın her topluluğunda iyi sayıldığını gözlemlemiştir.
Bu gözlem aşağıdaki görüşlerden hangisini destekler?
✓ B. Kurallar topluluktan topluluğa değişse de söz tutmak, misafiri korumak ve can almamak her yerde iyi sayılıyor; bu, bazı değerlerin evrensel olduğunu destekler. A kişisel arzu (Hobbes, Stirner) bu ortaklığı açıklayamaz; C haz parçada geçmiyor; D bu toplulukların ortak bir yasası yok, ortaklık değerlerde.Kaynak: Ahlak felsefesi · Evrensel ahlak yasası
?Soru 3
Bir bilim tarihçisine göre aynı gökyüzüne bakan iki astronomdan biri Dünya merkezli, öteki Güneş merkezli evren anlayışıyla yetişmişse, ikisi aynı gözlemleri farklı biçimde yorumlar. Gözlem, gözlemcinin benimsediği kuramsal çerçeveden hiçbir zaman tümüyle bağımsız değildir.
Bu parçaya göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
✓ D. Parça gözlemin kuramsal çerçeveden bağımsız olmadığını söyler; “tamamen bağımsız ve nesnel” yargısı klasik anlayışa aittir ve parçayla çelişir. A, B ve C parçadan doğrudan çıkar: iki astronomun aynı gökyüzünü farklı yorumlaması kabullerin gözlemi etkilediğini gösterir, bu çağdaş bilim anlayışının bakışıdır.Kaynak: Bilim felsefesi · Klasik ve çağdaş bilim
?Soru 4
Bir toplumda yaşlılara yer vermek, misafire ikram etmek gibi kurallar kuşaktan kuşağa aktarılır ve uymayanlar ayıplanır. Bir düşünür ise bu kuralları olduğu gibi kabul etmek yerine şunu sorar: “Bir davranışı gerçekten iyi kılan nedir; bu kurallar yalnızca alışkanlık mıdır, yoksa akılla temellendirilebilir mi?”
Bu parçada düşünürün yaptığı etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?
✓ A. Düşünür kuralları uygulamıyor, onların dayanağını ve iyiyi iyi yapan şeyi soruyor; bu ahlakın felsefi incelemesi, yani etiktir. B aktarma işini toplum yapıyor, düşünür değil; C deneysel ölçüm bilimin yöntemidir; D parçada kuralların değiştiği değil, dayanakları sorgulanıyor.Kaynak: Ahlak felsefesi · Etik ve kavramları
?Soru 5
Bir düşünüre göre gözlüğü hiç çıkarılamayan birinin dünyayı ancak gözlüğün camından geçtiği hâliyle görmesi gibi, insan da şeyleri ancak zihninin kalıplarından geçtiği biçimde bilebilir. Dünyanın bu kalıplardan bağımsız olarak, kendinde nasıl olduğu ise insan bilgisinin ulaşamayacağı bir alandır.
Bu parçada vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
✓ D. Şeyleri yalnızca zihnin kalıplarından geçtiği hâliyle bilebileceğimizi, kendinde şeyin bilinemeyeceğini söylemek Kant'ın bilginin sınırı görüşüdür. A parça zihnin kalıplarını vurguluyor, yalnız duyuyu değil; B sezgiden söz edilmiyor; C bilgi reddedilmiyor, yalnız sınırı çiziliyor; yargıyı askıya almak Pyrrhon'dur.Kaynak: Bilgi felsefesi · Kritisizm ve sezgicilik
?Soru 6
Bir düşünüre göre “Yarın ya yağmur yağacak ya da yağmayacak.” gibi bir öngörü hiçbir durumda yanlış çıkamayacağı için dünya hakkında hiçbir şey söylemez. Buna karşılık “Yarın öğleden sonra bu şehirde yağmur yağacak.” öngörüsü yanlış çıkabileceği için bilgi değeri taşır. Bir kuram ne kadar çok şeyi yasaklıyorsa o kadar bilgi verir.
Bu görüşler aşağıdaki filozoflardan hangisinin bilim anlayışıyla uyumludur?
✓ B. Bir önermenin bilgi değerini yanlış çıkabilmesine, yani yanlışlanabilirliğine bağlamak Popper'ın görüşüdür. A Kuhn bilimi paradigma değişimiyle açıklar, tek önermelerin yanlışlanmasıyla değil; C Bacon tümevarımla gözlemden yasaya çıkmayı savunur; D Comte olgulara dayanan pozitif bilgiyi esas alır, yanlışlanabilirlik ölçütü onun değildir.Kaynak: Bilim felsefesi · Carnap, Popper, Kuhn
?Soru 7
Bir filozof, kendisini haksızlık yapmaya zorlayan birinin aslında neyin gerçekten iyi olduğunu bilmediğini söyler. Ona göre o kişiye adaletin ne olduğu sabırla ve sorularla gösterilebilirse, bir daha haksızlığa yönelmeyecektir; çünkü iyiyi bilip de kötüyü seçen biri düşünülemez.
Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?
✓ C. Haksızlık yapanın iyiyi bilmediği ve bilgi verilince düzeleceği söyleniyor; kötülük bilgisizliğe bağlanıyor (Sokrates). A sorumluluk tartışılmıyor; B tersine, herkesin öğrenebileceği tek bir iyi varsayılıyor, görecelik yok; D iyiyi hazza bağlamak hazcılıktır, parçada haz geçmiyor.Kaynak: Ahlak felsefesi · İyi nedir? Bilgi, erdem, mutluluk
?Soru 8
Bir öğrenci, hiçbir veriye dayanmadan maçı ev sahibi takımın kazanacağını söyler ve gerçekten öyle olur. Arkadaşı ise “Doğru çıktı ama sen bunu bilmiyordun, yalnızca tahmin ettin.” der.
Arkadaşın itirazı, bilginin aşağıdaki koşullarından hangisinin eksik olduğuna dayanır?
✓ D. Tahmin doğru çıkmış ve öğrenci ona inanmıştır, ama hiçbir veriye dayanmadığı için gerekçesizdir; bu yüzden bilgi değil sanıdır. A öğrenci söylediğine inanıyor, bu koşul var; B sonuç gerçekle uyuştu, bu koşul da var; C herkesin kabulü bilginin tanımındaki koşullardan değildir.Kaynak: Bilgi felsefesi · Epistemoloji ve kavramları
?Soru 9
Bir mahallede yıllardır, ayın belli evrelerinde ağaç dikilirse ağacın daha hızlı büyüyeceği söylenir ve neredeyse herkes buna inanır. Sorulduğunda insanlar “Herkes böyle biliyor, büyüklerimiz de böyle derdi.” diye cevap verir.
Bu parçada mahalle halkının bir bilgiyi doğru kabul ederken dayandığı ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
✓ C. Bilgi, gözleme ya da kanıta değil, herkesin ve büyüklerin kabulüne dayandırılıyor; bu tümel uzlaşımdır, gelenek ve otoriteyle yanılabileceği için en çok eleştirilen ölçüttür. A gerçekle karşılaştırma yapılmıyor; B kuşkusuz bir kavrayıştan söz edilmiyor; D başka doğrularla uyum aranmıyor.Kaynak: Bilgi felsefesi · Doğruluk ölçütleri ve sınırlar
?Soru 10
Bir laboratuvarda geliştirilen gen düzenleme tekniği, kalıtsal hastalıkları daha doğmadan önleme umudu verdi. Aynı teknik kısa süre sonra, ebeveynlerin çocuklarının göz rengini ve boyunu seçmesine yönelik ticari önerilerde de kullanılmaya başlandı. Bunun üzerine bilim insanları ile filozoflar, araştırmanın nereye kadar sürmesi gerektiğini tartışmaya başladı.
Bu parça bilim felsefesinin hangi sorusuyla doğrudan ilişkilidir?
✓ C. Aynı bilimsel bilginin hem iyileştirici hem tartışmalı kullanımı ve sınırının tartışılması bilimin değeri ve etiği sorusudur. A tekniğin nasıl geliştirildiği değil, nasıl kullanılacağı tartışılıyor; B ortada sınanabilir, gerçek bir bilim var, sözde bilim yok; D bilimin ilerleme biçimi (Kuhn'un sorusu) parçada geçmiyor.Kaynak: Bilim felsefesi · Bilim, felsefe ve hayat