Orta Çağ felsefesi: MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl, Hristiyan ve İslam felsefesi

İnanç ile akıl nasıl uzlaştırılır? Patristik ve skolastik düşünce, Beytü'l-Hikme'den Endülüs'e İslam filozofları ve Anadolu'da tasavvuf.

8 durakAYT · TYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MS 2.–15. YÜZYIL · AKDENİZ, BAĞDAT

Orta Çağ felsefesi: Antik mirasın dinle buluştuğu bin üç yüz yıl

MEB 11. sınıf · MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl felsefesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKonfüçyüs'ün ahlak anlayışı nedir, Lao Tse'den hangi yönüyle ayrılır?Bağlantılı konudan (Sokrates, Platon ve Aristoteles). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Konfüçyüs (MÖ 551–479) ahlakı insan severlik (ren), töreye ve görgüye uygun davranış (li), aileye ve büyüklere saygı üzerine kurar; ölçüsü “Kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma.” sözüdür. Erdemli insan eğitimle yetişir ve herkes rolünün gereğini yapınca toplum huzura kavuşur. Lao Tse doğanın akışına uymayı öğütlerken Konfüçyüs toplumsal düzeni öne çıkarır.

Konfüçyüs: düzenli toplumun ahlakı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orta Çağ felsefesinin özellikleri nelerdir, İlk Çağ felsefesi Orta Çağ'ı nasıl etkiledi?

Kısa cevap: MS 2. ile 15. yüzyıllar arasındaki Orta Çağ felsefesi, Hristiyanlık ve İslam'ın yayılmasıyla dinle iç içe gelişti; Tanrı, yaratılış ve özellikle inanç ile akıl ilişkisi temel problem oldu. Platon ve Yeni Platonculuk Augustinus'u, Aristoteles ise Thomas Aquinas ile Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd gibi İslam filozoflarını derinden etkiledi.

Bir kütüphanede aynı Aristoteles kitabının Yunanca, Süryanice, Arapça ve Latince dört nüshasını yan yana düşün. Orta Çağ felsefesinin hikâyesi, bu kitabın dilden dile ve dinden dine yolculuğudur.

Sokrates, Platon ve Aristoteles sayfasında Helenistik okulların bireyin huzurunu aradığını ve çağın Yeni Platonculukla kapandığını gördük. MS 2. yüzyıldan itibaren tablo değişti: Hristiyanlık Roma'da yayıldı, 7. yüzyılda İslam doğdu ve kısa sürede geniş bir coğrafyaya ulaştı. Artık filozofların önünde yalnız akıl değil, vahye dayanan kutsal metinler de vardı. Soru şuydu: İnanılan ile akılla bilinen nasıl uzlaşır?

Antik mirasın iki kolu

İlk Çağ'ın iki büyük ismi Orta Çağ'a farklı yollardan ulaştı. Platon, özellikle MS 3. yüzyılda Plotinos'un kurduğu Yeni Platonculuk yorumuyla, ilk Hristiyan düşünürlere bir dil verdi: değişmez, mükemmel, akılla kavranan bir gerçeklik fikri Tanrı inancıyla kolayca birleşti. Aristoteles'in mantık ve metafiziği ise önce İslam dünyasında çevrilip yorumlandı, 12. yüzyıldan sonra Arapçadan Latinceye geçerek Batı'daki skolastik düşüncenin omurgası oldu. 529'da Bizans İmparatoru Justinianus'un Atina'daki Platoncu Akademi'yi kapatması, eski felsefe okullarının sonu ve yeni bir dönemin başlangıcı sayılır.

Batı'da patristikten skolastiğe, Doğu'da çeviri hareketinden İslam filozoflarına ve tasavvufa: iki kol 12. yüzyılda birbirine değer.Görsel: Sınav Defteri

Dönemin karakteristik özellikleri

  • Tanrı merkezlidir: Tanrı'nın varlığı ve sıfatları, evrenin yaratılışı, ruhun ölümsüzlüğü başlıca konulardır.
  • İnanç-akıl ilişkisi temel problemdir: Akıl inancı anlamanın ve savunmanın aracı mıdır, yoksa kendi başına bir hakikat yolu mu?
  • Otoriteye dayanır: Kutsal metin, kilise ya da büyük öğretmenlerin (Aristoteles gibi) görüşleri bilginin dayanağı sayılır.
  • Antik felsefeyi yorumlar: Yeni sistem kurmaktan çok, Platon ve Aristoteles'i dinî inançla uzlaştırmaya çalışır.

Ama iki dünyada bu özellikler aynı biçimde yaşanmadı. Batı'da felsefe çoğunlukla kilisenin denetiminde kaldı; İslam dünyasında ise felsefe Antik Yunan, Hint, İran ve Mısır mirasını işleyip matematik, tıp ve astronomiyle birlikte özgün eserler üretti. Bu farkı sonraki konularda ayrıntılı göreceğiz.

Akılda kalsın: Orta Çağ'ın formülü: Antik akıl + kutsal metin = inanç-akıl problemi. Platon → Yeni Platonculuk → Augustinus; Aristoteles → çeviri → İslam filozofları → Latince → Aquinas.
Sınavda

Nasıl sorulurBir dönem tanıtılır (“felsefe Tanrı'nın varlığını ve sıfatlarını kanıtlamaya yöneldi, kutsal metinler ve otoriteler esas alındı”) ve bu özelliklerin hangi döneme ait olduğu ya da parçada hangi özelliğin vurgulandığı sorulur.

TuzakOrta Çağ'da aklın tümüyle dışlandığını sanmaktır; akıl kullanıldı, ama çoğunlukla inancı temellendirmek için.

⇄Bilgi eşleştirme kim, kimden etkilendi?

?Soru çöz

Bu dönemin düşünürleri için evren, mükemmel bir yaratıcının eseriydi; bu yüzden doğayı tanımak, yaratıcıyı tanımanın bir yoluydu. Bir görüşün doğruluğunu sınamanın en güvenilir yolu, onu kutsal metinlerle ve büyük öğretmenlerin yazdıklarıyla karşılaştırmaktı. Akıl ihmal edilmedi; ama görevi çoğunlukla zaten inanılan şeyleri açıklamak ve savunmaktı.

Bu parçada sözü edilen dönemin felsefesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Parçada doğruluk ölçütü kutsal metin ve otoritedir; gözlem ve deneyi tek ölçüt sayan anlayış Yeni Çağ'ın bilimsel yöntemine aittir. A “mükemmel bir yaratıcının eseri” ifadesinden çıkar; C metinlerle ve öğretmenlerle karşılaştırma vurgusundan çıkar; D aklın inanılanı açıklama görevinden çıkar.
MS 2.–15. YÜZYIL · HRİSTİYAN FELSEFESİ

Hristiyan felsefesi: Augustinus'un “anlamak için inan”ından Aquinas'ın sentezine

MEB 11. sınıf · MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanrı'nın varlığına ilişkin ontolojik, kozmolojik ve teleolojik kanıtlar nelerdir? Kötülük argümanı nedir?Bağlantılı konudan (Din ve sanat felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kozmolojik kanıt her şeyin bir nedeni olduğundan hareketle nedenler zincirinin başında bir ilk neden olarak Tanrı'ya ulaşır. Teleolojik (düzen) kanıt evrendeki düzen ve uyumdan bir düzenleyiciye ulaşır. Ontolojik kanıt Tanrı kavramından, en mükemmel varlığın var olmamasının düşünülemeyeceğinden hareket eder. Tanrı'nın varlığına karşı en çok bilinen argüman ise kötülük argümanıdır.

Tanrı'nın varlığına kanıtlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Patristik ve skolastik felsefe nedir, Augustinus ve Thomas Aquinas inanç ile akıl ilişkisini nasıl açıklar?

Kısa cevap: Hristiyan felsefesi iki döneme ayrılır. Patristik dönemde kilise babaları, en başta Platon'dan etkilenen Augustinus, inancı akıldan önce tuttu: anlamak için önce inanmak gerekir. Skolastik dönemde ise Anselmus ve Thomas Aquinas, Aristoteles mantığıyla inancı akılla temellendirmeye çalıştı; Aquinas'a göre akıl ile iman çelişmez.

“Zaman nedir? Kimse sormazsa biliyorum; soran birine açıklamaya kalkınca bilmiyorum.” Bu itiraf 1600 yıl önce yazıldı ve hâlâ felsefenin en çok alıntılanan cümlelerinden biri.

Patristik: kilise babalarının felsefesi

MS 2. yüzyıldan yaklaşık 8. yüzyıla kadar süren patristik dönemin adı, kilise babaları anlamına gelen patres sözcüğünden gelir. Bu düşünürlerin amacı Hristiyan inancını putperest felsefeye karşı savunmak ve inanç esaslarını (dogmaları) belirlemekti. Felsefe bu işin aracıydı.

Dönemin en büyük ismi Kuzey Afrikalı Augustinus'tur (354–430). Gençliğinde farklı öğretiler ve şüphecilik arasında savruldu, sonra Hristiyan oldu. Ona göre akıl tek başına hakikate ulaşamaz; önce inanmak, sonra anlamaya çalışmak gerekir. Bu tavır sonraki yüzyılda Anselmus'un “Anlamak için inanıyorum.” sözüyle formüle edildi: İnanç, aklın önünü açan ışıktır. Bilgi, Tanrı'nın insan aklını aydınlatmasıyla mümkün olur.

İtiraflar (yaklaşık 400) Augustinus'un kendi hayatını Tanrı'ya hitap ederek anlattığı eseridir. Tanrı ve evren görüşü bu eserde açıkça görülür: Tanrı evreni önceden var olan bir maddeden değil, yoktan yarattı. Zaman da yaratılışla birlikte başladı; bu yüzden “Tanrı dünyayı yaratmadan önce ne yapıyordu?” sorusu anlamsızdır, çünkü yaratılıştan önce “önce” yoktu. Kötülük ise Tanrı'nın yarattığı bir şey değil, iyiliğin eksikliğidir. Platon'un idealar dünyası Augustinus'ta Tanrı'nın zihnindeki örnek fikirlere dönüşür. Şüphecilere verdiği cevap da ünlüdür: Yanılıyorsam bile, yanılan biri olarak varım.

Skolastik: okulların felsefesi

Yaklaşık 9. yüzyıldan 15. yüzyıla uzanan skolastik dönem, adını Avrupa'daki manastır ve katedral okullarından (schola), sonra da üniversitelerden alır. Dogmalar artık belirlenmişti; görev onları akılla temellendirmek ve sistemli biçimde öğretmekti. Bunun aracı Aristoteles mantığıydı.

Anselmus (1033–1109) “skolastiğin babası” sayılır; Tanrı'nın varlığı için ileri sürdüğü ontolojik kanıtı din felsefesi sayfasında gördük. Skolastiğin zirvesi ise Thomas Aquinas (Aquinalı Thomas, 1225–1274) oldu. 12. yüzyıldan sonra Latinceye çevrilen Aristoteles eserlerini Hristiyan inancıyla uzlaştırdı. Ona göre akıl ve iman, kaynağı aynı Tanrı olan iki ayrı yoldur ve birbiriyle çelişemez. Bazı hakikatlere (Tanrı'nın varlığı gibi) akılla da ulaşılabilir; bazıları (teslis gibi) aklı aşar ve yalnız imanla kabul edilir. Tanrı'nın varlığını hareket, nedensellik ve evrendeki düzen gibi gözlenen olgulardan yola çıkan beş yolla kanıtlamaya çalıştı.

Patristik ile skolastik
PatristikSkolastik
DönemMS 2.–8. yüzyıl9.–15. yüzyıl
Amaçdogmaları belirlemek ve savunmakdogmaları akılla temellendirmek, öğretmek
Etkilendiği filozofPlaton (Yeni Platonculuk)Aristoteles
İnanç-akılönce inanç: anlamak için inanakıl ve iman uyumlu; akıl inancı kanıtlar
TemsilciAugustinusAnselmus, Thomas Aquinas, Ockham
Akılda kalsın: Patristik → Platon; skolastik → Aristoteles → Aquinas. Augustinus'un sırası inan → anla; Aquinas'ınki akıl ve iman yan yana, çelişmez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Anlamak için inanıyorum” sözü ya da “zaman yaratılışla başladı” fikri verilip düşünür veya dönem sorulur. Bir başka kalıp, inanç-akıl ilişkisinde iki düşünürün farkıdır.

TuzakPatristik ile skolastiği yalnız tarihle ayırmaya çalışmaktır; asıl fark etkilenilen filozof (Platon ya da Aristoteles) ve aklın rolüdür. Aquinas'ı “aklı reddetti” diye okuma: o aklın sınırını çizdi, reddetmedi.

▭Boşluk doldurma

Kilise babalarının felsefesi olan dönemde Augustinus, inancı akıldan önce tuttu. Skolastik dönemde ise Aristoteles'i Hristiyanlıkla uzlaştırarak akıl ile imanın çelişmediğini savundu.

patristikThomas AquinasskolastikOckham

?Soru çöz

Akıl, insanın kendi başına yürüyebileceği bir yol değildir; önce inanç onu aydınlatmalıdır. Kutsal metnin bildirdiğine inanmadan onu anlamaya kalkan kişi, ışık yakmadan karanlık bir odada eşyaları tanımaya çalışan kişiye benzer. İnanç kapıyı açar, akıl ancak bundan sonra içeri girip gördüklerini düzenler.

Bu parçadaki düşünceye en uygun ifade aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İnancın aklın önünü açtığı, aklın ancak ondan sonra iş gördüğü söylenir: “anlamak için inanıyorum.” A alanları ayıran görüş Ockham'a yakındır, parçada ise inanç ve akıl sıralı biçimde bağlıdır; B aklı inancın önüne koyar, parçanın tersidir; C deneyden hiç söz edilmez.
PROBLEM · TÜMELLER

Tümeller tartışması: “insan” diye bir şey var mı, yoksa yalnız insanlar mı?

MEB 11. sınıf · MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAristoteles'in varlık, bilgi ve ahlak anlayışı nedir, dört neden ve altın orta nedir?Bağlantılı konudan (Sokrates, Platon ve Aristoteles). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aristoteles'e göre her varlık madde ve formdan oluşur; form ayrı bir dünyada değil varlığın içindedir. Her şeyin maddi, formel, etken ve ereksel olmak üzere dört nedeni vardır. Bilgi duyularla başlar, akılla tümele ulaşır; mantığın kurucusudur. Nikomakhos'a Etik'te en yüksek iyiyi mutluluk sayar ve erdemi iki aşırılık arasındaki altın orta olarak tanımlar.

Aristoteles: form, dört neden, altın orta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orta Çağ'daki tümeller tartışması nedir, realizm, nominalizm ve kavramcılık neyi savunur, Ockhamlı William'ın görüşü nedir?

Kısa cevap: Tümeller tartışması, “insan”, “adalet” gibi genel kavramların gerçekten var olup olmadığı sorusudur. Realizme göre tümeller gerçek varlıklardır: aşırı realistlere göre şeylerden önce, ılımlı realistlere (Aquinas) göre şeylerin içinde. Kavramcılığa göre yalnız zihindeki kavramlardır. Nominalizme ve Ockhamlı William'a göre ise yalnız tek tek şeyler vardır; tümeller birer addır.

Sınıfında Ayşe, Mehmet ve Can var. Peki “öğrenci” de var mı? Yoksa yalnız Ayşe, Mehmet ve Can var da “öğrenci” onları topladığımız bir sözcük mü?

Tümel, birçok tek şeyi kapsayan genel kavramdır: insan, ağaç, kırmızılık, adalet. Tikel ise tek tek şeylerdir: şu insan, bu ağaç. Soru şudur: Tümeller dışarıda, zihinden bağımsız olarak var mıdır, yoksa yalnız zihnimizde ya da dilimizde mi vardır? Bu soru teknik görünse de Orta Çağ'da hararetle tartışıldı, çünkü “insanlık”, “kilise” gibi kavramların gerçekliği inanç esaslarını da ilgilendiriyordu. Kökeni Sokrates, Platon ve Aristoteles sayfasında gördüğümüz Platon-Aristoteles ayrılığına dayanır.

Tümeller sorusuna dört cevap: Platon'a en yakın olan en solda, tek tek şeylerden başka bir şey tanımayan en sağda.Görsel: Sınav Defteri

Realizm: tümeller gerçektir

Realizme göre tümeller zihinden bağımsız olarak gerçekten vardır. Aşırı realistler Platon'un izinden gider: Tümeller tek tek şeylerden önce ve onlardan ayrı vardır; Augustinus'a göre Tanrı'nın zihnindedir. Ilımlı realistler Aristoteles'i izler: Tümeller ayrı bir yerde değil, tek tek varlıkların içinde, onlarla birlikte vardır. Thomas Aquinas'ın görüşü budur: “insanlık” Ayşe'nin, Mehmet'in ve Can'ın her birinde gerçekten bulunan ortak özdür.

Kavramcılık ve nominalizm

Kavramcılığa göre tümeller dışarıda değil, zihnin benzer şeylerden soyutladığı kavramlar olarak vardır. Nominalizm ise bir adım daha ileri gider: Gerçekte yalnız tek tek şeyler vardır; tümeller bu şeyleri gruplamak için kullandığımız adlardır (Latince nomen = ad), sesten ibarettir.

Ockhamlı William ve usturası

14. yüzyılın İngiliz düşünürü Ockhamlı William nominalizmin en etkili savunucusudur. Ona göre yalnız tek tek şeyler gerçektir ve bilgi onların gözlemiyle başlar; tümeller, zihnin benzer şeyleri bir arada anmak için kullandığı işaretlerden başka bir şey değildir. Ockham bu görüşü bir ilkeyle destekledi: Gereksiz yere varlık çoğaltılmamalıdır. Bir şeyi tek tek varlıklarla açıklayabiliyorsak, ayrıca “tümel varlıklar” varsaymamıza gerek yoktur. Bu ilke, gereksiz açıklamaları kesip attığı için Ockham'ın usturası diye anılır. Ockham ayrıca inanç hakikatlerinin akılla kanıtlanamayacağını, iman ile aklın ayrı alanlar olduğunu savundu. Tek tek şeylere ve gözleme yaptığı vurgu, skolastiği sarsan ve Yeni Çağ'ın deneyci bilim anlayışına zemin hazırlayan adımlardan biri oldu.

Ek bilgi: Ockham nominalist mi, kavramcı mı?

Ockham tümellerin zihinde bir “işaret” ya da kavram olarak bulunduğunu da kabul ettiği için bazı felsefe tarihçileri onu kavramcılığa yakın sayar. Sınavda Ockham, tümellerin kendi başına var olmadığını savunan nominalizmin temsilcisi olarak sorulur.

Tümeller: görüş, yer, temsilci
GörüşTümeller nerede?TemsilciParçada ipucu
Aşırı realizmşeylerden önce, ayrı (Tanrı'nın zihninde)Augustinus, Anselmus“tek tek şeylerden bağımsız”
Ilımlı realizmşeylerin içindeThomas Aquinas“varlıklarla birlikte, onlarda”
Kavramcılıkzihinde kavram olarakAbelard“zihnin soyutladığı kavram”
Nominalizmhiçbir yerde; yalnız adRoscelinus, Ockham“yalnız tek tek şeyler”, “ad, ses”
Akılda kalsın: Tümelin adresini sor: önce (Platon, Augustinus) → içinde (Aristoteles, Aquinas) → zihinde (kavramcılık) → yalnız sözcükte (Ockham). Nominalizmi adıyla hatırla: nomen = ad.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç düşünürün tümeller hakkındaki görüşü bir parçada sıralanır, içlerinden birine (çoğunlukla Ockham'a) uygun yargı sorulur; doğru şık “genel kavramlar yalnız birer addır, var olan tek tek şeylerdir” düşüncesini taşır.

TuzakAquinas'ı Platoncu realizmle karıştırmaktır; Aquinas tümelleri ayrı bir dünyaya değil, şeylerin içine yerleştirir.

?Soru çöz

Ormanda yürürken karşılaştığımız şey, şu meşe, bu çam ve öteki kayındır. Hiç kimse “ağacın kendisi” ile karşılaşmamıştır. “Ağaç” sözcüğü, birbirine benzeyen tek tek şeyleri kolayca anabilmemiz için koyduğumuz bir addır. Açıklamak için gereksiz olan varlıkları kabul etmek, aklı boş yere yormaktır.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Yalnız tek tek ağaçların var olduğu, “ağaç”ın bir ad olduğu ve gereksiz varlıkların kabul edilmemesi gerektiği söylenir: nominalizm ve Ockham'ın usturası. B aşırı realizm tümeli şeylerden ayrı ve önce var sayar; C ılımlı realizm tümeli şeylerin içinde gerçek bir öz sayar; D rasyonalizm bilginin kaynağıyla ilgilidir, tümellerin varlığıyla değil.

⇄Bilgi eşleştirme tümel nerede?

MS 8.–12. YÜZYIL · BAĞDAT, TOLEDO

Çeviri hareketi ve İslam felsefesi: Bağdat'tan Toledo'ya bir kitabın yolculuğu

MEB 11. sınıf · MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefe nerede ve neden ortaya çıktı, Doğu medeniyetlerinin felsefenin doğuşuna katkısı nedir?Bağlantılı konudan (İlk Çağ felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe, MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, Milet kentinde sistemli bir düşünce olarak doğdu. Mısır ve Mezopotamya'nın ölçme, matematik ve astronomi birikimi; Çin, Hint ve İran'ın varlık ve ahlak üzerine düşünceleri bu doğuşu hazırladı. Ticaret, yazı, özgür kent yaşamı ve mitlerin artık yetmemesi aklı öne çıkardı.

Felsefenin doğuşunu hazırlayan ortam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam felsefesinin özellikleri nelerdir, 8-12. yüzyıl çeviri hareketi İslam ve Batı felsefesini nasıl etkiledi?

Kısa cevap: 8-12. yüzyıllarda Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçe bilim ve felsefe eserleri Arapçaya çevrildi; merkezi 830'da Halife Me'mûn'un Bağdat'ta kurduğu Beytü'l-Hikme'ydi. Bu birikimle din ile felsefeyi uzlaştırmaya çalışan özgün bir İslam felsefesi doğdu. 12. yüzyılda bu eserler Endülüs'te Latinceye çevrilerek Aristoteles'i Batı'ya geri taşıdı ve skolastiği besledi.

Aristoteles'in bazı eserleri Avrupa'ya yüzyıllar sonra, Yunancadan değil Arapçadan çevrilerek ve yanlarında bir İslam filozofunun açıklamalarıyla geri döndü.

Neden çeviri?

7. ve 8. yüzyıllarda İslam devleti, Antik Yunan ve Helenistik bilginin yaşadığı İskenderiye, Antakya, Harran ve Cündişapur gibi merkezleri içine alan geniş bir coğrafyaya yayıldı. Yönetim, tıp, astronomi ve hesap için bu birikime ihtiyaç vardı; Kur'an'ın düşünmeye ve evreni incelemeye çağrısı da bilgiye yönelişi destekledi. Çeviriler Emevîler döneminde başladı, Abbasîler döneminde kurumsallaştı. Halife Me'mûn'un 830'da Bağdat'ta kurduğu Beytü'l-Hikme (Hikmet Evi) kütüphane, çeviri bürosu ve araştırma merkezi olarak çalıştı. Süryani Hristiyan çevirmenler başta olmak üzere farklı dinlerden bilginler, Yunanca ve Süryanice eserleri Arapçaya aktardı. Platon, Aristoteles, Öklid, Batlamyus ve Galenos Arapça okunur oldu.

İslam felsefesinin özellikleri

  • Din ile felsefeyi uzlaştırma: Filozoflara göre akıl ve vahiy aynı hakikate farklı yollardan ulaşır; hakikat birdir.
  • Antik felsefeyi özgün biçimde yorumlama: Aristoteles'in mantığı ve metafiziği Yeni Platonculukla birleştirildi. Aristoteles'i izleyen filozoflara Meşşâîler denir (Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ, İbn Rüşd).
  • Tanrı-âlem ilişkisi: Tanrı'nın birliği, âlemin yaratılmış mı ezelî mi olduğu, Tanrı'dan çokluğun nasıl çıktığı başlıca problemlerdir.
  • Bilimle iç içelik: Filozofların çoğu aynı zamanda hekim, astronom ya da matematikçiydi; felsefe bilimlerin bütününü kapsıyordu.

İnanç-akıl: iki dünyanın farkı

Hristiyan ve İslam düşünürlerinin ortak problemi aynıydı ama koşulları farklıydı. Bu farkı Hristiyan felsefesi ile yan yana görmek, sınavda en çok işe yarayan karşılaştırmadır.

İnanç-akıl ilişkisinde iki gelenek
Hristiyan felsefesiİslam felsefesi
Belirleyici otoritekilise; dogmalar kilise konsillerinde belirlenirtek bir kurumsal otorite yok; filozoflar çoğunlukla bağımsız bilgin ve hekimdir
Aklın göreviçoğunlukla dogmayı açıklamak ve savunmakhakikate ulaşan meşru bir yol; vahiyle aynı hakikati arar
Tipik formül“Anlamak için inanıyorum.” (önce inanç)“Hakikat hakikate aykırı olmaz.” (akıl ve vahiy uyumlu)
Kaynak filozofönce Platon, sonra AristotelesAristoteles ve Yeni Platonculuk birlikte
Eleştirel sesOckham: iman akılla kanıtlanamazGazâlî: filozofların bazı görüşleri dinle çelişir

Batı'ya etkisi: 12. yüzyıl çevirileri

Endülüs'ün İslam ile Hristiyan dünyası arasında bir köprü olması bu birikimi Avrupa'ya taşıdı. 12. yüzyılda Toledo'da çevirmenler Arapça felsefe ve bilim eserlerini Latinceye aktardı. Aristoteles'in birçok eseri Batı'ya bu yolla, İbn Rüşd'ün yorumlarıyla birlikte döndü; Avrupa İbn Sînâ'yı Avicenna, İbn Rüşd'ü Averroes adıyla tanıdı. İbn Sînâ'nın tıp kitabı el-Kânûn Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca ders kitabı olarak okutuldu. Bu çeviriler skolastiği besledi, Aquinas'ın sentezini mümkün kıldı ve Rönesans'ın hazırlayıcılarından biri oldu; bunu Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kitabın yolu: Yunanca → (Süryanice) → Arapça (Bağdat, 830) → Latince (Toledo, 12. yy) → Avrupa üniversiteleri. İslam felsefesinin anahtar cümlesi: hakikat birdir; akıl ve vahiy aynı yere çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurÇeviri hareketinin sonuçları sorulur: “İslam dünyasında felsefe ve bilim gelişti, Antik eserler korunup yorumlandı, Batı'ya aktarılıp Rönesans'a katkı sağlandı.” İkinci kalıp, Hristiyan ve İslam düşünürlerinin inanç-akıl yaklaşımlarının karşılaştırmasıdır.

TuzakÇevirilerin yalnız Yunancadan yapıldığını sanmaktır; Süryanice, Farsça ve Hintçe kaynaklar da çevrildi. 12. yüzyıl çevirilerinin yönü de ters: Arapçadan Latinceye.

↕Sıralama bir Aristoteles kitabının yolculuğu

  1. Bağdat'taki Beytü'l-Hikme'de Arapçaya çevrilir.
  2. Avrupa üniversitelerinde skolastik düşünürlerce okunur.
  3. Atina'da Yunanca yazılır.
  4. Toledo'da Arapçadan Latinceye çevrilir.
  5. Doğu Hristiyanları arasında Süryaniceye aktarılır.

?Soru çöz

Orta Çağ'da Latin dünyasındaki düşünürler, akla inancın sınırları içinde bir görev verdi: İnanç esaslarını açıklamak ve savunmak. Aynı dönemde Bağdat ve Kurtuba'daki filozoflar ise akıl yoluyla ulaşılan hakikatin vahiyle bildirilen hakikate aykırı olamayacağını, ikisinin aynı hakikatin iki yolu olduğunu savundu. Bu filozofların çoğu herhangi bir dinî kurumun görevlisi değil, hekim ya da bilgindi.

Bu parçaya göre İslam filozoflarını Latin dünyasındaki düşünürlerden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Parçada ayırıcı nokta, aklın inancın hizmetçisi değil vahiyle aynı hakikate giden bir yol sayılmasıdır. A Tanrı iki gelenekte de temel konudur, ayırıcı değildir; B Antik felsefeden iki gelenek de yararlandı; D inanç-akıl ilişkisi ikisinin ortak problemidir, farkı değil.
MS 9.–10. YÜZYIL · BAĞDAT, ŞAM

Kindî ve Fârâbî: ilk İslam filozofu ve “ikinci öğretmen”in erdemli şehri

MEB 11. sınıf · MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPlaton'un idealar kuramı, anımsama kuramı ve Devlet adlı eserindeki ideal devlet anlayışı nedir?Bağlantılı konudan (Sokrates, Platon ve Aristoteles). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Platon'a göre gerçek varlık, duyular dünyasının üstündeki değişmez idealardır; gördüğümüz şeyler onların gölgesi ya da kopyasıdır. Bilgi duyulardan değil akıldan gelir ve öğrenmek, ruhun idealar dünyasında gördüklerini hatırlamasıdır (anımsama). Devlet adlı eserinde filozofların yönettiği, herkesin yeteneğine uygun işi yaptığı adil bir devlet tasarlar.

Platon: idealar, anımsama, Devlet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kindî ve Fârâbî'nin felsefi görüşleri nelerdir, Fârâbî'nin el-Medînetü'l-Fâzıla adlı eserinde erdemli şehir nasıl anlatılır?

Kısa cevap: Kindî ilk İslam filozofudur; din ile felsefenin yöntemlerinin farklı, konularının ve amaçlarının aynı olduğunu, ikisinin de hakikati aradığını söyler. Aristoteles'ten sonra “ikinci öğretmen” sayılan Fârâbî, el-Medînetü'l-Fâzıla'da halkın mutluluğa ulaşmak için yardımlaştığı, bilge bir başkanın yönettiği erdemli şehri anlatır ve onu cahil, fasık, değişen ve sapkın şehirlerle karşılaştırır.

Bir hastane düşün: doktorlar, hemşireler, temizlik görevlileri ayrı işler yapar ama hepsi tek bir amaç için, hastanın iyileşmesi için çalışır. Fârâbî ideal şehri böyle bir bütün olarak düşündü.

Kindî: hakikat nereden gelirse gelsin

Kindî (Kûfe'de doğdu, 870 dolaylarında Bağdat'ta öldü) İslam dünyasında felsefe yapan ilk büyük düşünürdür; bu yüzden “ilk İslam filozofu” diye anılır. Beytü'l-Hikme çevresinde çalıştı, matematikten tıbba, müzikten astronomiye çok sayıda eser yazdı. Ona göre din ve felsefe hakikate ulaşmada izledikleri yol bakımından ayrılır: felsefenin yolu araştırma ve akıl yürütme, dinin yolu vahiydir. Ama konuları ve amaçları aynıdır; ikisi de tek olan hakikati arar, bu yüzden çelişmezler. Hakikati, uzak bir milletten gelse bile kabul etmekten çekinmemek gerektiğini söyleyerek Antik felsefeden yararlanmayı savundu. Kindî'ye göre Tanrı evreni yoktan yaratmıştır ve evren sonludur; bu konuda kendisinden sonraki Fârâbî ve İbn Sînâ'dan ayrılır.

Fârâbî: ikinci öğretmen

Fârâbî (872–950) Türkistan'daki Fârâb'da doğdu, Bağdat'ta ve Halep'te yaşadı, Şam'da öldü. Aristoteles mantığını İslam dünyasında sistemleştirdiği için Aristoteles'ten sonra “ikinci öğretmen” (Muallim-i Sânî) unvanıyla anılır. Varlık anlayışında Yeni Platonculuktan gelen sudûr (taşma, feyz) görüşünü benimsedi: Varlıklar, kaynağı Tanrı olan bir taşmayla, akıllar aracılığıyla basamak basamak ortaya çıkar. Din ile felsefenin aynı hakikati anlattığını, felsefenin kesin kanıta (burhan), dinin ise geniş halk kitlelerini ikna eden simgeli bir dile başvurduğunu düşündü.

el-Medînetü'l-Fâzıla: erdemli şehir

Fârâbî'nin ahlak ve siyaset görüşü el-Medînetü'l-Fâzıla (Erdemli Şehir) adlı eserinde toplanır. Akıl yürütmesi adım adım ilerler:

  • İnsanın amacı mutluluktur (saadet); mutluluk iyi ve erdemli eylemlerle, bilgiyle kazanılır.
  • İnsan bu olgunluğa tek başına ulaşamaz; ihtiyaçlarını karşılamak ve erdemi kazanmak için topluma muhtaçtır.
  • Şehir, organları birbirine bağlı sağlıklı bir beden gibidir; bedenin yöneticisi kalp olduğu gibi şehrin yöneticisi de başkandır.
  • Başkan bilgelik, iyi ahlak ve yönetme yeteneğini birleştiren, filozofun ve peygamberin niteliklerini taşıyan kişidir.
  • Erdemli şehir, halkının gerçek mutluluğu bilip ona ulaşmak için yardımlaştığı şehirdir.

Platon'un Devlet'ini Sokrates, Platon ve Aristoteles sayfasında görmüştük; Fârâbî'nin filozof-başkanı ve organik toplum anlayışı onu hatırlatır. Siyaset felsefesi sayfasında Fârâbî'yi ideal düzen tasarlayan düşünürler arasında saymıştık. Fark şudur: Fârâbî'de başkan aynı zamanda vahiyle bağ kurabilen bir rehberdir ve amaç, bu dünyadan öte de süren mutluluktur.

Fârâbî'ye göre erdemli şehrin karşıtları
ŞehirÖzelliğiAyırt edici ipucu
Cahil şehirgerçek mutluluğu hiç tanımaz; zenginlik, haz, şan ve güç peşindedirmutluluğu bilmez
Fasık şehirerdemli şehrin halkı gibi bilir ama cahil şehir gibi yaşarbilir ama uygulamaz
Değişen şehirönceden erdemliyken görüşleri ve eylemleri bozulmuşturerdemliydi, bozuldu
Sapkın şehiryanlış bir mutluluk anlayışı vardır; başkanı halkı aldatıryanlışı mutluluk sanar
Akılda kalsın: Kindî: yol farklı, hedef aynı (akıl ve vahiy, tek hakikat). Fârâbî: şehir bir bedendir, başkan kalbidir, amaç mutluluktur. Bozuk şehirleri tek soruyla ayır: Mutluluğu bilmiyor (cahil), bilip uygulamıyor (fasık), biliyordu, unuttu (değişen), yanlış biliyor (sapkın).
Sınavda

Nasıl sorulurErdemli şehir, beden-kalp benzetmesi ya da insanın tek başına olgunlaşamayacağı fikri bir parça olarak verilir, düşünür veya eser sorulur. Fârâbî'nin din-felsefe ilişkisini anlatan parçadan “ulaşılabilir” yargı istenir: aynı hakikat, farklı yöntem.

TuzakFârâbî'nin erdemli şehrini dünyevî zenginlik ve güç üzerine kurulu sanmaktır; bunlar cahil şehrin hedefleridir.

▭Boşluk doldurma

Fârâbî'ye göre mutluluğun ne olduğunu bildiği hâlde ona göre yaşamayan şehir şehirdir; önceden erdemliyken görüşleri ve eylemleri bozulan şehir ise şehirdir.

fasıkdeğişencahilsapkın

?Soru çöz

İnsan, yaratılışı gereği en yüksek olgunluğa tek başına ulaşamaz; birbirine yardım eden insanların topluluğuna muhtaçtır. Mutluluğa ulaşmak için yardımlaşan insanların şehri, organları birbirini tamamlayan sağlıklı bir bedene benzer. Bedende bütün organların başında kalp nasıl bulunuyorsa, şehrin başında da bilgisi ve erdemiyle herkese yol gösteren bir başkan bulunmalıdır.

Bu parçadaki görüşler aşağıdaki düşünür-eser eşleşmelerinden hangisine aittir?

✓ D. Mutluluk için yardımlaşan toplum, beden-kalp benzetmesi ve bilge başkan Fârâbî'nin erdemli şehridir. A İbn Sînâ'nın hikâyesi ruhun yükselişini simgeyle anlatır, siyaset kuramı değildir; B Gazâlî'nin eseri şüpheden kesin bilgiye ulaşma yolculuğudur; C İbn Rüşd'ün eseri Gazâlî'ye cevaben felsefeyi savunur.
MS 10.–11. YÜZYIL · BUHARA, HEMEDAN

İbn Sînâ: zorunlu varlık, mümkün varlık ve Salâmân ile Absâl'in hikâyesi

MEB 11. sınıf · MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl felsefesi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık felsefesinde idealizm nedir? Platon, İbn Sînâ, Berkeley ve Hegel'e göre varlık nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdealizm, varlığın özünün maddi değil düşünsel (akılsal, zihinsel) olduğunu savunur. Platon'a göre asıl varlık idealar dünyasıdır, duyular dünyası onun kopyasıdır. İbn Sînâ varlığı zorunlu ve mümkün diye ayırır. Berkeley'e göre “Var olmak, algılanmaktır.” Hegel'e göre asıl gerçeklik tindir ve diyalektik süreçle (tez, antitez, sentez) gelişir.

İdealizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İbn Sînâ'nın varlık görüşü nedir, zorunlu varlık ve mümkün varlık ne demektir, Salâmân ve Absâl neyi anlatır?

Kısa cevap: İbn Sînâ varlıkları ikiye ayırır: Varlığı kendinden olan, yokluğu düşünülemeyen zorunlu varlık (Tanrı) ve var olmak için bir nedene muhtaç olan mümkün varlıklar (evrendeki her şey). Mümkün varlıkta öz ile varlık ayrıdır. Sembolik hikâyesi Salâmân ve Absâl, insan ruhunun bedensel arzulardan sıyrılıp akla ve hakikate yükselişini anlatır.

Telefonun şarjı biter, ama bir prize takarsan yeniden çalışır. Peki prizdeki elektrik nereden geliyor, o da bir yerden mi? Bu zincir bir yerde durmak zorunda mı?

İbn Sînâ (980–1037) Buhara yakınlarında doğdu, Hemedan'da öldü. Gençliğinde hekim olarak ün kazandı; “Şeyhü'r-Reis” (bilginlerin başı) unvanıyla anılır. Felsefe ansiklopedisi Kitâbü'ş-Şifâ ve tıp kitabı el-Kânûn fi't-Tıb en tanınmış eserleridir. Fârâbî'nin çizgisini sürdürerek İslam Meşşâî felsefesinin zirvesine ulaştı. Varlık felsefesi sayfasında onun zorunlu-mümkün varlık ayrımına değinmiştik; burada bu ayrımın nasıl bir akıl yürütmeye dayandığını görüyoruz.

Zorunlu ve mümkün varlık

Etrafımızdaki her şey, sen, ben, bu ağaç, bu dağ, var olmayabilirdi: Bir zaman yoktu, bir zaman yok olacak. Böyle bir şeye mümkün varlık denir: Var olması da olmaması da mümkündür, bu yüzden var olmak için kendisi dışında bir nedene muhtaçtır. O neden de mümkün bir varlıksa, onun da bir nedeni olmalıdır. Bu zincir sonsuza kadar gidemez; çünkü sonsuz bir muhtaçlar zinciri hiçbir şeyi var edemez. Öyleyse zincir, varlığı başka bir şeye bağlı olmayan, kendi özü gereği var olan ve yokluğu düşünülemeyen bir varlıkta son bulmalıdır: zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd). Bu varlık bir, ezelî ve ebedî, mükemmel olan Tanrı'dır. Din felsefesi sayfasında gördüğümüz kozmolojik kanıtın İslam felsefesindeki güçlü bir örneğidir.

Sınavda “var olmak için başka bir şeye muhtaç” ifadesi mümkün varlığı, “yokluğu düşünülemez” ifadesi zorunlu varlığı gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Öz ve varlık ayrımı

İbn Sînâ bir adım daha atar: Bir şeyin ne olduğu (mahiyeti, özü) ile var olması (vücudu) ayrı şeylerdir. “Anka kuşu” tanımını yapabilirim, ama bu tanım onun var olduğunu göstermez. Mümkün varlıklarda öz ile varlık ayrıdır; varlık onlara dışarıdan verilir. Zorunlu varlıkta ise öz ile varlık birdir: Tanrı'nın özü var olmaktır. Bu ayrım, Latinceye çevrilen eserleri aracılığıyla Thomas Aquinas'ı ve skolastiği derinden etkiledi.

Salâmân ve Absâl: simgelerle varlık

İbn Sînâ felsefesini yalnız kanıtlarla değil, simgeli hikâyelerle de anlattı. Salâmân ve Absâl, iki kardeşin hikâyesidir: Erdemli ve bilge Absâl'e, kardeşi Salâmân'ın eşi tutkuyla yaklaşır; Absâl ona yüz vermez, uzaklara gider, ihanete uğrar ama doğruluğundan vazgeçmez. Hikâye insanın iç dünyasının alegorisi olarak okunur: Absâl ruhun akıl yönünü, tuzak kuran kadın ruhu aşağı çeken bedensel arzuları simgeler; özü, ruhun tutkulardan sıyrılıp akla ve varlığın kaynağına yükselmesidir. İbn Sînâ'nın varlık görüşüyle bağı buradadır: Varlık, zorunlu varlıktan basamak basamak aşağı iner; insan ruhu ise akılla bu basamakları yeniden yukarı çıkabilir.

Ek bilgi: Havada asılı adam

İbn Sînâ, ruhun bedenden ayrı bir cevher olduğunu göstermek için bir düşünce deneyi kurdu: Bir insanın havada asılı, gözleri kapalı, uzuvları birbirine değmeyecek biçimde yaratıldığını ve hiçbir duyu almadığını düşünelim. Bu insan bedeninden hiçbir şey bilmediği hâlde kendi varlığını bilir. Öyleyse “ben”, bedenden başka bir şeydir. Bu düşünce deneyi, yüzyıllar sonra Descartes'ın “düşünüyorum, öyleyse varım” akıl yürütmesiyle sık karşılaştırılır.

Akılda kalsın: Mümkün = muhtaç (var olmak için nedene ihtiyacı var); zorunlu = kendinden (yokluğu düşünülemez). Zincir sonsuza gidemez, bu yüzden zorunlu varlıkta durur. Mümkünde öz ≠ varlık, zorunluda öz = varlık.
Sınavda

Nasıl sorulur“Var olmak için başka bir şeye muhtaç olan” ile “varlığı kendinden olan” ayrımı bir parçada verilir; filozof sorulur ya da “bu görüşten hangisine ulaşılamaz?” denir. Doğru cevap çoğunlukla evreni zorunlu varlık sayan şıktır.

Tuzak“mümkün varlık” sözünü gündelik anlamıyla, “olması muhtemel ama henüz olmamış şey” diye okumaktır; İbn Sînâ'da şu an var olan ağaç da mümkün varlıktır.

⇄Bilgi eşleştirme İbn Sînâ'nın kavramları

?Soru çöz

Çevremizde gördüğümüz her şey var olmayabilirdi; bir zaman yoktu ve bir zaman yok olacak. Böyle bir şeyin var olması kendi özünden kaynaklanamaz, onu var eden bir neden gerekir. O neden de aynı durumdaysa onun da bir nedeni olmalıdır. Bu zincir sonsuza kadar süremeyeceğine göre, varlığı başka hiçbir şeye bağlı olmayan, kendi özü gereği var olan bir varlıkta son bulmalıdır.

Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ B. Parçaya göre evrendeki her şey mümkün varlıktır, yani yokluğu düşünülebilir; zorunlu olan evren değil, zincirin dayandığı varlıktır. A “var eden bir neden gerekir” cümlesinden çıkar; C zincirin sonsuza süremeyeceği açıkça söylenir; D zincirin son bulduğu varlık budur.
MS 11.–12. YÜZYIL · BAĞDAT, KURTUBA

Gazâlî ile İbn Rüşd: şüpheden sezgiye, tutarsızlıktan uyuma

MEB 11. sınıf · MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl felsefesi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğru bilgi mümkün müdür? Septisizm (şüphecilik) ve dogmatizm nedir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Septisizm (şüphecilik), kesin ve herkes için geçerli bilginin mümkün olmadığını savunur; Protagoras “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” der (görecelik), Gorgias bilginin imkânsızlığını, Pyrrhon yargıyı askıya almayı (epokhe) savunur. Dogmatizm ise kesin bilginin mümkün olduğunu savunur; Sokrates, Platon ve Descartes dogmatik görüştedir. Descartes'ın şüphesi bir yöntemdir, amacı kesin bilgiye ulaşmaktır.

Bilgi mümkün mü?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gazâlî'nin bilgi görüşü nedir, el-Münkız mine'd-Dalâl'de şüpheden nasıl kurtulur ve İbn Rüşd din ile felsefe ilişkisini nasıl açıklar?

Kısa cevap: Gazâlî, el-Münkız mine'd-Dalâl'de önce duyu, sonra akıl bilgisinden şüphe ettiğini ve kesinliğe ancak kalbe doğan bir ışıkla, yani sezgiyle ulaştığını anlatır; Tehâfütü'l-Felâsife'de filozofları eleştirir. İbn Rüşd ise Tehâfütü't-Tehâfüt'te ona cevap verir: Din felsefeyle uğraşmayı emreder, hakikat hakikate aykırı olamaz; çelişki görünürse metin yorumlanmalıdır.

Gazâlî bir gün Bağdat'taki parlak hocalık kariyerini bırakıp yıllarca sürecek bir yolculuğa çıktı. Sebebi, bildiği hiçbir şeyden emin olamamasıydı.

Gazâlî: şüphenin içinden

Gazâlî (1058–1111) İran'daki Tus'ta doğdu, Bağdat'taki Nizamiye Medresesi'nde dönemin en ünlü hocası oldu. el-Münkız mine'd-Dalâl (Sapkınlıktan Kurtuluş) adlı eserinde, kesin bilgi arayışının nasıl bir krize dönüştüğünü kendi ağzından anlatır. Kesin bilgi, içinde hiçbir şüpheye yer bırakmayan bilgidir. Bu ölçüyle bilgilerini sınadı:

  • Duyu bilgisine şüphe: Göz gölgeyi duruyor gösterir, biraz sonra yerinin değiştiği anlaşılır; yıldız bir para kadar küçük görünür, oysa akıl onun yeryüzünden büyük olduğunu kanıtlar. Duyuları akıl yalanladığına göre duyulara güvenilemez.
  • Akıl bilgisine şüphe: Rüyada gördüklerimizi uyanıncaya kadar gerçek sanırız. Belki aklın bildikleri de, daha üst bir hâle göre bir rüyadır.
  • Kurtuluş: Gazâlî iki ay kadar süren bu şüphe hâlinden bir delille değil, Tanrı'nın kalbe attığı bir ışıkla kurtulduğunu söyler. Kelamcıları, filozofları ve tasavvuf ehlini inceledikten sonra kesin bilginin kaynağını tasavvufun yolunda, yani sezgide bulur.

Bilgi felsefesi sayfasında Gazâlî'yi mistik sezgiciliğin temsilcisi olarak gördük. Şüpheyi bir araç olarak kullanması, yüzyıllar sonra Descartes'ın yöntemli şüphesiyle sık karşılaştırılır; ama Descartes şüpheden akılla çıkar, Gazâlî sezgiyle.

Filozofların tutarsızlığı

Tehâfütü'l-Felâsife'de (Filozofların Tutarsızlığı) Gazâlî, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın görüşlerini kendi yöntemleriyle, mantıkla sınadı. Eserin adı “felsefenin” değil “filozofların” tutarsızlığıdır: Mantığı ve matematiği reddetmez, filozofların metafizikte kesinlik iddia ettikleri konuları eleştirir. Yirmi meselede filozofları eleştirir; özellikle âlemin ezelî olduğu, Tanrı'nın tek tek olayları bilmediği ve bedenle dirilişin olmadığı görüşlerini dinle bağdaşmaz bulur. Nedensellik eleştirisi de ünlüdür: Pamuğu ateşe yaklaştırınca yandığını görürüz, ama gördüğümüz yalnız iki olayın birlikte gerçekleşmesidir; yanmanın gerçek nedeni Tanrı'nın yaratmasıdır.

İbn Rüşd: hakikat hakikate aykırı olmaz

İbn Rüşd (1126–1198) Endülüs'te, Kurtuba'da doğdu; kadı, hekim ve filozoftu. Aristoteles'in eserlerine yazdığı geniş açıklamalar yüzünden Batı'da “Şârih” (yorumcu) diye anıldı. Tehâfütü't-Tehâfüt (Tutarsızlığın Tutarsızlığı) adlı eserinde Gazâlî'nin eleştirilerine tek tek cevap verdi. Din ile felsefe ilişkisine dair görüşleri şöyledir:

  • Din felsefeyi emreder: Kur'an varlıklar üzerinde düşünmeye çağırır; bu en iyi biçimde kesin kanıt (burhan) yoluyla, yani felsefeyle yapılır.
  • Hakikat hakikate aykırı olmaz: Akılla ulaşılan hakikat ile vahyin bildirdiği hakikat çatışamaz.
  • Yorum (te'vil): Bir ayetin dış anlamı kesin bir akli bilgiyle çelişir görünürse, ayet derin anlamına göre yorumlanmalıdır.
  • Herkes kendi yolundan: İnsanların bir kısmı kesin kanıtla, bir kısmı tartışmayla, çoğunluk ise ikna edici sözlerle ikna olur; din hepsine kendi dilinden seslenir.

İbn Rüşd'ün Aristoteles yorumları Latinceye çevrilince Avrupa'da büyük etki yaptı; onun adıyla anılan bir düşünce akımı (Latin İbn Rüşdçülüğü) Paris'te tartışmalara yol açtı.

Gazâlî ile İbn Rüşd
Gazâlîİbn Rüşd
Kesin bilginin kaynağısezgi (kalbe doğan ışık)akıl ve kesin kanıt (burhan)
Filozoflara bakışımetafizikte tutarsızdırlar, bazı görüşleri dinle çelişirfelsefe dinin emrettiği bir etkinliktir
Nedensellikgerçek neden Tanrı; görülen yalnız birliktelikdoğada nedensellik vardır, onu inkâr bilgiyi yıkar
Başlıca eserlerel-Münkız mine'd-Dalâl, Tehâfütü'l-FelâsifeTehâfütü't-Tehâfüt, Faslü'l-Makâl
Akılda kalsın: Tartışma bir mektuplaşma gibidir: Gazâlî “Filozofların Tutarsızlığı”nı yazar, İbn Rüşd “Tutarsızlığın Tutarsızlığı” ile cevap verir. Gazâlî'nin yolu şüphe → sezgi, İbn Rüşd'ünki akıl = vahiy, çelişki varsa yorum.
Sınavda

Nasıl sorulurGazâlî için duyu ve akıl bilgisinden şüphe eden, kurtuluşu kalbe doğan bir ışıkta bulan bir parça verilir; “bilginin kaynağı” ya da “hangi akım” sorulur (sezgicilik). Gazâlî'nin ateş-pamuk örneğiyle nedenselliği sorgulaması da sorulur. İbn Rüşd için “din ile felsefe aynı hakikate götürür” yargısı gelir.

TuzakGazâlî'yi felsefeyi tümüyle reddeden biri sanmaktır; mantığı kabul eder, filozofların metafizik iddialarını eleştirir.

?Soru çöz

Gözüm bana gölgeyi duruyor gösterir; biraz sonra yerinin değiştiğini anlarım. Yıldızı bir para kadar küçük görürüm; oysa akıl onun yeryüzünden büyük olduğunu kanıtlar. Duyulara güvenim sarsılınca akla sığındım; ama rüyada gördüklerimizi de uyanıncaya kadar gerçek sanmıyor muyuz? Bu şüphe hâli bir delille değil, kalbe doğan bir ışıkla son buldu.

Bu parçaya göre düşünürün bilgi anlayışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Duyu ve akıl şüpheyle sarsılır, kesinlik kalbe doğan ışıkla, yani sezgiyle gelir: Gazâlî. B duyuların yanılttığı parçada açıkça gösterilir; C akla dayanan kesinlik Descartes'ın rasyonalizmidir, Gazâlî akla da şüpheyle bakar; D septisizmdir, oysa parçada şüphe aşılır.

⇄Bilgi eşleştirme eser ve içerik

MS 13.–14. YÜZYIL · ANADOLU

Tasavvufta insan: Mevlânâ, Yûnus Emre ve Hacı Bektâş-ı Velî

MEB 11. sınıf · MS 2. yüzyıl-MS 15. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEvren sonlu mu sonsuz mu? Ruh ölümsüz müdür? “Ben kimim?” sorusu felsefe, bilim ve dinde nasıl ele alınır?Bağlantılı konudan (Din ve sanat felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Evrenin sonlu olduğunu, yani belli bir zamanda yaratıldığını savunanlar arasında Kindî, Gazâlî ve Thomas Aquinas; ezelden beri var olduğunu savunanlar arasında Aristoteles, İbn Sînâ ve Spinoza vardır. Ruhun ölümsüzlüğünü Platon, Fârâbî ve İbn Sînâ savunur; Epikuros'a göre ruh atomlardan oluşur ve beden ölünce dağılır. “Ben kimim?” sorusunu felsefe akılla, bilim gözlemle, din vahiyle cevaplar.

Evren, ruh ve “Ben kimim?”

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mevlânâ, Yûnus Emre ve Hacı Bektâş-ı Velî'nin düşüncesinde insan anlayışı nedir?

Kısa cevap: 13. ve 14. yüzyıl Anadolu'sunda Mevlânâ, Yûnus Emre ve Hacı Bektâş-ı Velî, insanı Tanrı'nın en değerli yaratığı ve O'nun tecelli ettiği bir varlık olarak gördü. Onlara göre insanın amacı sevgi, nefis terbiyesi ve bilgiyle olgunlaşıp “insan-ı kâmil” olmaktır; bu yüzden her insana, inancı ve kökeni ne olursa olsun, sevgi ve hoşgörüyle yaklaşılmalıdır.

Moğol istilasının ve kıtlıkların sarstığı 13. yüzyıl Anadolu'sunda üç düşünür, insanlara korku yerine sevgiyi, düşmanlık yerine birlikte yaşamayı anlattı.

Gazâlî'nin kesin bilgiyi tasavvufun yolunda bulduğunu önceki konuda gördük. Tasavvuf, insanın Tanrı'yı kalbiyle tanıması ve ahlakça olgunlaşması üzerine kurulu bir düşünce ve yaşam yoludur. Burada tasavvufun dinî yönüne değil, insan anlayışına bakıyoruz. Üç düşünürün ortak fikirleri şunlardır:

  • İnsan en değerli varlıktır: Tanrı'nın tecelli ettiği, evrenin özünü kendinde taşıyan bir “küçük evren”dir.
  • İnsan kaynağına dönmek ister: Ruh, geldiği yerden ayrı düşmüştür ve ona özlem duyar.
  • Olgunlaşma bir yolculuktur: Bencil istekleri (nefsi) terbiye eden, bilgi ve sevgiyle yükselen kişi insan-ı kâmil (olgun insan) olur.
  • Sevgi ve hoşgörü: Her insan Yaratan'ın eseri olduğu için sevgiyi hak eder; gönül kırmak büyük kusurdur.

Mevlânâ: neyin iniltisi

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207–1273) Belh'te doğdu, ailesiyle Anadolu'ya göç etti ve Konya'da yaşadı. Farsça yazdığı Mesnevî ünlü bir benzetmeyle açılır: Kamışlıktan kesilip ayrı düşen ney, ayrılık acısını inleyerek anlatır. Ney insandır; kamışlık, ruhun geldiği kaynaktır. İnsan özüne, Tanrı'ya dönmeyi özler ve bu özlemin adı aşktır. Mevlânâ'ya göre aşk insanı olgunlaştıran en büyük güçtür.

Yûnus Emre: gönül yapmak

Yûnus Emre (13. yüzyıl ortası–14. yüzyıl başı) şiirlerini halkın anlayacağı yalın bir Türkçeyle yazdı; Divan'ı ve öğüt kitabı Risâletü'n-Nushiyye en bilinen eserleridir. İnsanın gönlünü Tanrı'nın evi sayar; bu yüzden gönül kırmayı ibadetle bağdaşmaz görür: “Bir kez gönül yıktın ise / Bu kıldığın namaz değil.” İnsanları kökeni ve inancı yüzünden ayırmaz; sevgiyi her şeyin ölçüsü yapar.

Hacı Bektâş-ı Velî: dört kapı, kırk makam

Hacı Bektâş-ı Velî (13. yüzyıl) Horasan'dan Anadolu'ya geldi, bugünkü Nevşehir'in Hacıbektaş ilçesinde yaşadı. Makâlât adlı eserinde insanın olgunlaşma yolunu “dört kapı, kırk makam” diye anlatır: Her kapıda (şeriat, tarikat, marifet, hakikat) kazanılan erdemlerle insan adım adım olgunluğa yükselir. Bilgiye büyük değer verir; ona bağlanan öğütlerin en bilineni insanın davranışlarına, kazancına ve sözüne hâkim olmasını isteyen “Eline, beline, diline sahip ol.” sözüdür.

Anadolu'da tasavvufta insan anlayışı
DüşünürEserİnsan anlayışında öne çıkan
MevlânâMesnevî (Farsça), Dîvân-ı Kebîraşk; ney gibi kaynağına dönmek isteyen ruh
Yûnus EmreDivan, Risâletü'n-Nushiyye (Türkçe)sevgi; gönül Tanrı'nın evi, gönül kırılmaz
Hacı Bektâş-ı VelîMakâlâtdört kapı kırk makam; bilgi; ele, bele, dile hâkim olmak
Akılda kalsın: Üç düşünür, üç anahtar: Mevlânâ = aşk (ney), Yûnus = gönül (sevgi), Hacı Bektâş = yol (dört kapı, kırk makam). Ortak hedef: insan-ı kâmil.
Sınavda

Nasıl sorulurBu düşünürlerin eserinden derlenmiş bir parça verilir ve tasavvuf düşüncesindeki insan anlayışıyla ilgili hangi yargının vurgulandığı sorulur: insanın değeri, sevgi, olgunlaşma, kaynağa dönüş.

Tuzakİnsan-ı kâmili Nietzsche'nin “üstinsan”ıyla karıştırmaktır; insan-ı kâmil Tanrı'ya yönelen ahlaki olgunluktur, üstinsan ise kendi değerlerini yaratan insandır.

?Soru çöz

Kamışlıktan kesilip ayrı düşen ney, o günden beri inler; sesindeki hüzün, geldiği yerden uzak kalmanın acısıdır. Asıl yerinden ayrı düşen her şey oraya dönmenin yolunu arar. İnsanın içindeki özlem de böyledir: O, dünyanın gürültüsü arasında kendi kaynağını hatırlar ve ona doğru yürümek ister.

Bu parçada tasavvuf düşüncesindeki insan anlayışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi vurgulanmaktadır?

✓ C. Ney benzetmesi, ruhun geldiği kaynaktan ayrı düştüğünü ve ona dönmeyi özlediğini anlatır: Mevlânâ'daki insan anlayışı. A dünyevî imkânlar parçada hiç geçmez, tasavvufun da tersidir; B bencil insan doğası Hobbes'un görüşüdür; D deneycilik bilgi felsefesine aittir, parçanın konusu değildir.

▭Boşluk doldurma

Tasavvufta bencil isteklerini terbiye edip bilgi ve sevgiyle olgunlaşan insana denir. Hacı Bektâş-ı Velî bu olgunlaşma yolunu Makâlât'ta “dört kapı, makam” diye anlatır.

insan-ı kâmilkırküstinsanyedi

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İzmir Körfezi kıyısındaki bir İyon kentinde doğdu ve felsefeyi Atina'ya taşıyan ilk düşünür oldu. Ona göre evrendeki karışık maddeleri ayıran ve onlara düzen veren şey kör bir güç değil, bir akıldır. Güneşin bir tanrı değil kızgın bir taş kütlesi olduğunu söylediği için dinsizlikle suçlandı ve Atina'dan ayrılmak zorunda kaldı.

Bu parçada hayatı ve görüşü anlatılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Klazomenai (Urla) doğumu, felsefeyi Atina'ya taşıması, düzen veren akıl (nous) ve dinsizlik suçlaması Anaksagoras'ı tanıtır. A Herakleitos Efeslidir, değişimi düzenleyen ilkeye logos der ve Atina'ya gitmez; C Ksenofanes de geleneksel tanrı anlayışını eleştirir ama batıya, Güney İtalya'ya göçer; D Thales Miletlidir ve ilkesi akıl değil sudur.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Anadolu'da yaşamış filozoflar

?Soru 2

Varlığın temelinde, gözle görülmeyecek kadar küçük ve daha fazla parçalanamayan sayısız parçacık bulunur. Bu parçacıklar kendi içlerinde renk, tat ya da sıcaklık taşımaz; birbirlerinden yalnız biçim, dizilim ve konumla ayrılır. Bir şeyin tatlı ya da sıcak görünmesi, parçacıkların bizde bıraktığı etkidir. Parçacıklar boşlukta çarpışır ve birleşir; bu süreçte hiçbir amaç yoktur, her şey zorunlulukla olur.

Bu parçada görüşleri anlatılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Bölünemeyen, niteliksiz parçacıklar, boşluk ve amaçsız zorunluluk Demokritos'un atomculuğudur. B Empedokles de çok ilkelidir ama öğeleri nitelikli dört öğedir ve sevgi-nefretle hareket eder; C Anaksimenes tek bir ana madde (hava) önerir; D Anaksimandros'un apeironu tek, sınırsız ve belirsiz bir ilkedir, parçacık değildir.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Arkhe: ilk neden arayışı

?Soru 3

Bir marangoz, insanların rahatça oturabilmesi için bir sandalye yapmaya karar verir. Ceviz ağacından tahtalar seçer, bunları keser, birleştirir ve onlara sandalye biçimini verir.

Bu örnekte “sandalyenin oturmak için yapılması” Aristoteles'in dört nedeninden hangisine karşılık gelir?

✓ A. “Ne için?” sorusunun cevabı, yani oturmak amacı ereksel nedendir. B maddi neden ceviz tahtasıdır; C formel neden tahtaların aldığı sandalye biçimidir; D etken neden işi yapan marangozdur.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Aristoteles: form, dört neden, altın orta

?Soru 4

Hastalanmak, malını kaybetmek ya da başkalarının seni küçümsemesi senin elinde değildir; bunlara öfkelenmek, yağmurun yağmasına kızmak gibidir. Senin elinde olan tek şey, olup bitene nasıl baktığındır. Evreni yöneten akıl her şeye yerini vermiştir; bilge kişi bu düzene karşı çıkmaz, ona uyar ve böylece hiçbir şeyin sarsamayacağı bir dinginliğe ulaşır.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdaki okullardan hangisine aittir?

✓ D. Elimizde olan-olmayan ayrımı, evreni yöneten akla (logos) uyma ve tutkusuz dinginlik Stoacılığın, özellikle Epiktetos'un ipuçlarıdır. A Epikuros da huzur arar ama yolu ölçülü hazdır, evrensel akla uyma değil; B Kinikler ihtiyaçları azaltmayı ve kurallara meydan okumayı öne çıkarır; C Septikler yargıyı askıya alır, parçada ise kesin bir yargı vardır.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Helenistik okullar: Epikuros, Stoa, Kinik, Septik

?Soru 5

MÖ 6. yüzyılda Milet, Mısır'dan Karadeniz'e uzanan deniz yollarının kavşağındaydı. Farklı halklardan tüccarlar kente yalnız mallarını değil, birbirini tutmayan tanrı hikâyelerini de taşıyordu. Kentte düşünceleri denetleyen güçlü bir rahip sınıfı yoktu; ticaretle zenginleşen ailelerin bazı üyeleri ise geçimlerini düşünmeden doğayı gözlemleyecek zamana sahipti. Bu ortamda bazı düşünürler olayları tanrıların öfkesiyle değil, doğanın kendi işleyişiyle açıklamaya başladı.

Bu parçaya göre felsefenin Milet'te doğmasını hazırlayan etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

✓ C. Parçada yasa ya da yönetim biçiminden hiç söz edilmez; bu bilgi parçaya dışarıdan eklenmiştir. A tüccarların farklı tanrı hikâyeleri taşımasıyla verilmiştir; B güçlü rahip sınıfının olmamasıyla anlatılır; D zengin ailelerin doğayı gözlemeye zaman bulmasıyla karşılanır.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Felsefenin doğuşunu hazırlayan ortam

?Soru 6

Bir düşünüre göre bir tabloyu çok değerli olduğu için ya da evimin duvarına yakıştığı için beğenmem, onu güzel bulduğum anlamına gelmez. Gerçek güzellik yargısında hiçbir çıkar gözetmem. Üstelik bir şeye “güzel” dediğimde, yalnızca “bana hoş geliyor” demiş olmam; başkalarının da onu güzel bulmasını beklerim.

Bu parçada görüşlerine yer verilen düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Güzelliği çıkarsız hoşlanmaya bağlamak ve güzellik yargısının başkalarının da onayını beklediğini söylemek Kant'ın görüşüdür. A Croce estetik yargıyı tamamen öznel sayar, başkasının onayını beklemez; B Platon güzelliği bir ideaya bağlar, çıkarsızlık vurgusu onun değil; D Aristoteles düzen ve orana bakar, duyguya değil.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Güzel nedir?

?Soru 7

Bir düşünür, Tanrı'nın varlığını göstermek için ne gözleme ne deneye başvurur. Yalnızca “Tanrı” kavramının ne anlama geldiğini çözümler: Bu kavram, kendisinden daha mükemmeli düşünülemeyen varlığı anlatır. Böyle bir varlık yalnızca zihinde olsaydı, ondan daha mükemmeli, yani gerçekten var olanı düşünebilirdik. O hâlde bu varlık gerçekten vardır.

Bu parçada sözü edilen kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Deneye başvurmadan yalnızca Tanrı kavramını (en mükemmel varlık) çözümleyerek varlığına ulaşmak ontolojik kanıttır (Anselmus). A kozmolojik kanıt evrendeki neden-sonuç zincirinden yola çıkar; B teleolojik kanıt evrendeki düzeni gözlemler; C kötülük argümanı Tanrı'nın varlığına karşı geliştirilmiştir.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Tanrı'nın varlığına kanıtlar

?Soru 8

Hiç geometri dersi almamış bir çocuğa yalnız sorular soruyoruz; ona hiçbir bilgiyi biz söylemiyoruz. Çocuk her soruda biraz daha yaklaşarak sonunda doğru çözüme ulaşıyor. Bu bilgi ona öğretilmediğine göre zihninde zaten vardı; sorular yalnızca onu uyandırdı. Öyleyse ruh, bu bedende yaşamaya başlamadan önce de bu bilgilere sahipti.

Bu parçada savunulan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Bilginin doğuştan olduğu ve soruların onu yalnız uyandırdığı söylenir: Platon'un anımsama kuramı. A boş zihin (tabula rasa) görüşüdür, empirizmle karıştırılıyor; B Protagoras'ın göreciliğidir; D sezgiciliktir; parçada bilgiye sorular ve akıl yürütmeyle, adım adım ulaşılır.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Platon: idealar, anımsama, Devlet

?Soru 9

Aynı rüzgâr estiğinde biri üşür, öteki serinlediğini söyler. Rüzgârın kendisinin soğuk olup olmadığını sormak boşunadır; üşüyen için soğuktur, üşümeyen için değil. Yasalar için de durum farklı değildir: Bir kentte güzel ve doğru sayılan şey, o kent öyle kabul ettiği sürece onun için doğrudur. Bu yüzden bilge kişi, doğruyu bulan değil, insanlara daha yararlı görünen şeyi benimsetebilen kişidir.

Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ B. Parça Protagoras'ın göreciliğini anlatır; evrensel tek bir ölçü fikri bu görüşe ters düşer, Sokrates'e yakındır. A rüzgâr örneğinin doğrudan sonucudur; C “üşüyen için soğuktur” cümlesinden çıkar; D kentten kente değişen doğru anlayışından çıkar.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Sofistler ve Sokrates

?Soru 10

Bir sanat eleştirmenine göre bir dağı güzel ya da çirkin bulabiliriz ama “Bu dağ bize şunu anlatıyor.” diyemeyiz. Oysa bir dağ resmi karşısında her zaman “Bu resim yalnızlığı anlatıyor.” gibi bir yorum yapabiliriz. Çünkü resim, ressamın bir şeyi bize göstermek için yaptığı bir anlatımdır.

Bu parçaya göre bir nesneyi sanat eseri yapan özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parçaya göre resmi dağdan ayıran, bir şeyi anlatması ve yorumlanabilir bir anlam taşımasıdır. B güzel bulunmak dağ için de geçerlidir, ayırt edici değildir; C dağın da biçimi ve büyüklüğü vardır; D tersine, doğada kendiliğinden bulunan dağ sanat eseri değildir.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Estetik ve sanat felsefesi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →