Sokrates, Platon ve Aristoteles: sofistlerden Helenistik okullara İlk Çağ'ın ikinci yarısı

İlk Çağ'ın ikinci yarısı: doğadan insana dönen sofistler ve Sokrates, iki büyük sistem ve bireyin huzurunu arayan okullar.

5 durakAYT · TYT
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MÖ 5. YÜZYIL · ATİNA

Sofistler ve Sokrates: “İnsan her şeyin ölçüsüdür” mü, “Erdem bilgidir” mi?

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğru bilgi mümkün müdür? Septisizm (şüphecilik) ve dogmatizm nedir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Septisizm (şüphecilik), kesin ve herkes için geçerli bilginin mümkün olmadığını savunur; Protagoras “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” der (görecelik), Gorgias bilginin imkânsızlığını, Pyrrhon yargıyı askıya almayı (epokhe) savunur. Dogmatizm ise kesin bilginin mümkün olduğunu savunur; Sokrates, Platon ve Descartes dogmatik görüştedir. Descartes'ın şüphesi bir yöntemdir, amacı kesin bilgiye ulaşmaktır.

Bilgi mümkün mü?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sofistler kimdir, Protagoras'ın “İnsan her şeyin ölçüsüdür” sözü ne anlama gelir ve Sokrates'in bilgi ve ahlak anlayışı sofistlerden nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Sofistler, MÖ 5. yüzyılda Atina'da para karşılığı söz sanatı öğreten düşünürlerdir; Protagoras “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” diyerek bilgiyi ve ahlakı kişiye ve topluma göre değişen göreli bir şey saydı. Sokrates ise soru-cevap yöntemiyle (ironi ve doğurtma) evrensel tanımlara ulaşılabileceğini, erdemin bilgi olduğunu ve kimsenin bile bile kötülük yapmayacağını savundu.

Bir tartışma yarışmasında sana hangi tarafı savunacağın kura ile söylenir ve sen iki taraf için de ikna edici konuşabilirsin. Bu bir yetenek midir, yoksa doğruya kayıtsızlık mı? Atina bu soruyu MÖ 5. yüzyılda sordu.

Doğadan insana dönüş

İlk Çağ felsefesi sayfasında doğa filozoflarının arkhe arayışını gördük. Birbirini tutmayan bu cevaplar MÖ 5. yüzyılda bir kuşku doğurdu: Evren hakkında kesin bilgiye ulaşılabilir mi? Aynı yıllarda Atina zenginleşip doğrudan demokrasiye geçti; mecliste oy toplamak, mahkemede kendini savunmak için iyi konuşmak gerekiyordu. Para karşılığı retorik (söz sanatı) öğreten sofistler bu ortamda ilgiyi doğadan insana, dile ve ahlaka çevirdi.

Protagoras: insan her şeyin ölçüsüdür

Abderalı Protagoras'ın ünlü sözü “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” sözüdür. Dayandığı gerekçeler:

  • Algı kişiye göredir: Aynı rüzgâr birine soğuk, ötekine serin gelir; üşüyen için soğuktur, üşümeyen için değil.
  • Yasalar ve ahlak uzlaşımdır: Bir kentte doğru sayılan şey, o kent öyle kabul ettiği sürece onun için doğrudur.
  • Kesin bilgi yoktur: Her şeyin karşıtı aynı güçle savunulabilir; bilge, insanlara daha yararlı görüneni benimsetebilen kişidir.

Sonuç: Bilgi ve ahlak görelidir. En güçlü itiraz şudur: “Her şey görelidir” iddiası da göreliyse, onu reddeden de haklı olur; iddia kendini çürütür. Sicilyalı Gorgias daha ileri gitti: “Hiçbir şey yoktur; olsa bile bilinemez; bilinse bile başkasına aktarılamaz.” Varlık felsefesi ve bilgi felsefesi sayfalarında bu üç önermeyi gördük.

Sokrates: bildiğim tek şey

Sokrates (MÖ 469–399) hiç yazı bırakmadı; onu öğrencisi Platon'un diyaloglarından tanırız. Sofistlerle aynı soruları tartıştı ama ters sonuca vardı. “Kendini bil” öğüdünü merkeze koydu: “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.” Bilgisizliğinin farkında olmak, bilgiye giden yolun ilk adımıydı.

Yöntemi iki aşamalı bir sohbetti. İroni aşamasında bilmiyormuş gibi “Cesaret nedir?” diye sorar, karşısındakinin tanımındaki çelişkileri gösterirdi. Kişi bilmediğini kabul edince maiotik (doğurtma) aşaması başlardı: Ebe gibi, yeni sorularla doğru tanımın muhatabın zihninden “doğmasına” yardım ederdi. Amaç, kişiden kişiye değişmeyen tümel tanıma ulaşmaktı. Bilgi felsefesi sayfasında Sokrates'i dogmatizmin temsilcisi olarak gördük.

Erdem bilgidir

Sokrates'e göre erdem bilgidir: İyiyi gerçekten bilen kişi iyiyi yapar; kimse bile bile kötülük yapmaz, kötülük bilgisizliğin sonucudur. Öyleyse erdem öğretilebilir. Platon'un Sokrates'in Savunması adlı eseri, MÖ 399'da gençleri yoldan çıkarmakla suçlanan Sokrates'in mahkemedeki konuşmasını aktarır: Bilgeliği bilmediğini bilmesinden gelir ve sorgulamaktan vazgeçmeyecektir, çünkü sorgulanmamış bir hayat yaşanmaya değmez. Ölüme mahkûm edildi; kaçma fırsatını yasalara saygı gereği reddetti.

Sofistler ile Sokrates
Sofistler (Protagoras, Gorgias)Sokrates
Bilgigöreli; kişiden kişiye değişirevrensel ve kesin bilgi mümkün
Ahlakuzlaşım; toplumdan topluma değişirevrensel; erdem bilgidir
Amaçikna etmek, başarılı olmakhakikati bulmak, iyi yaşamak
Yöntemretorik (söz sanatı)diyalog: ironi ve maiotik
Ücretpara karşılığı öğretirpara almaz, sokakta tartışır
Akılda kalsın: Sofist “herkese göre doğru” der, Sokrates “herkes için doğru”. Sokrates'in zinciri: bilgisizliğini bil → sorgula → tümel tanımı bul → iyiyi bilen iyiyi yapar.
Sınavda

Nasıl sorulurProtagoras'ın sözü ya da rüzgâr örneği parça olarak verilir, “bu görüşe göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?” diye sorulur; evrensel bir ölçü öneren şık ulaşılamayandır. Sokrates için “kimse bile bile kötülük yapmaz” ya da doğurtma benzetmesi verilir.

TuzakSokrates'i de sofist saymaktır; ikisi de insanı ve ahlakı konu edinir, ama Sokrates göreciliği reddeder ve para almaz.

?Soru çöz

Aynı rüzgâr estiğinde biri üşür, öteki serinlediğini söyler. Rüzgârın kendisinin soğuk olup olmadığını sormak boşunadır; üşüyen için soğuktur, üşümeyen için değil. Yasalar için de durum farklı değildir: Bir kentte güzel ve doğru sayılan şey, o kent öyle kabul ettiği sürece onun için doğrudur. Bu yüzden bilge kişi, doğruyu bulan değil, insanlara daha yararlı görünen şeyi benimsetebilen kişidir.

Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ B. Parça Protagoras'ın göreciliğini anlatır; evrensel tek bir ölçü fikri bu görüşe ters düşer, Sokrates'e yakındır. A rüzgâr örneğinin doğrudan sonucudur; C “üşüyen için soğuktur” cümlesinden çıkar; D kentten kente değişen doğru anlayışından çıkar.

↕Sıralama Sokratik diyalog

  1. Muhatap bilmediğini kabul eder.
  2. Sokrates bilmiyormuş gibi “Cesaret nedir?” diye sorar.
  3. Yeni sorularla doğru tanımın muhatabın zihninden doğmasına yardım eder.
  4. Muhatabın verdiği tanımın bir örnekle çeliştiğini gösterir.
FİLOZOF · PLATON

Platon: mağaranın dışındaki dünya, anımsama ve ideal devlet

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık felsefesinde idealizm nedir? Platon, İbn Sînâ, Berkeley ve Hegel'e göre varlık nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdealizm, varlığın özünün maddi değil düşünsel (akılsal, zihinsel) olduğunu savunur. Platon'a göre asıl varlık idealar dünyasıdır, duyular dünyası onun kopyasıdır. İbn Sînâ varlığı zorunlu ve mümkün diye ayırır. Berkeley'e göre “Var olmak, algılanmaktır.” Hegel'e göre asıl gerçeklik tindir ve diyalektik süreçle (tez, antitez, sentez) gelişir.

İdealizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Platon'un idealar kuramı, anımsama kuramı ve Devlet adlı eserindeki ideal devlet anlayışı nedir?

Kısa cevap: Platon'a göre gerçek varlık, duyular dünyasının üstündeki değişmez idealardır; gördüğümüz şeyler onların gölgesi ya da kopyasıdır. Bilgi duyulardan değil akıldan gelir ve öğrenmek, ruhun idealar dünyasında gördüklerini hatırlamasıdır (anımsama). Devlet adlı eserinde filozofların yönettiği, herkesin yeteneğine uygun işi yaptığı adil bir devlet tasarlar.

Bir okulda yüzlerce farklı sıra vardır: kimi çizik, kimi yeni, kimi eğri. Ama hiçbirini görmeden “sıra” kavramını bilirsin. Platon bu kavramın nereden geldiğini sordu.

Platon (MÖ 427–347), Sokrates'in öğrencisidir. Hocasının idamından derinden etkilendi ve MÖ 387'de Atina'da Akademiyi kurdu. Eserleri, Sokrates'in konuştuğu diyaloglardır. Varlık felsefesi sayfasında onu idealizmin, bilgi felsefesi sayfasında rasyonalizmin temsilcisi olarak gördük; burada bu görüşleri eserleri üzerinden bir araya getiriyoruz.

İki dünya ve mağara

Platon, Herakleitos'un değişimini ve Parmenides'in değişmezliğini birleştirdi: Değişen şeyler duyular dünyasındadır; değişmeyen, bir ve mükemmel olan idealar ise ayrı bir idealar dünyasındadır. Duyular dünyasındaki her sıra, “sıra ideasının” kusurlu bir kopyasıdır. İdeaların en yükseği iyi ideasıdır.

Devlet adlı eserindeki mağara benzetmesi bunu anlatır: Doğduklarından beri bir mağarada zincirli oturan insanlar yalnız duvara düşen gölgeleri görür ve onları gerçek sanır. Biri zincirden kurtulup dışarı çıkar, önce gözleri kamaşır, sonra nesneleri ve en sonunda güneşi görür. Geri dönüp gördüklerini anlattığında ise alaya alınır. Mağara duyular dünyasıdır, gölgeler görünüşlerdir, dışarıdaki dünya idealar, güneş iyi ideasıdır; mağaradan çıkış ise felsefe eğitimidir.

Platon'da bilgi yukarı doğru bir yolculuktur: gölgeden nesneye, kopyadan ideaya.Görsel: Sınav Defteri

Bilgi: öğrenmek hatırlamaktır

Duyular değişen kopyaları gösterdiği için ancak sanı (doxa) verir; kesin bilgi (episteme) değişmeyen idealara akılla ulaşılarak elde edilir. Peki akıl idealarını nereden bilir? Menon diyaloğunda Sokrates, hiç geometri öğrenmemiş bir köleye yalnız sorular sorar; köle sonunda bir karenin alanını iki katına çıkarmanın yolunu kendisi bulur. Platon'un sonucu: Bu bilgi ona öğretilmedi, zihninde zaten vardı. Ruh bu bedene girmeden önce idealar dünyasındaydı ve oradaki her şeyi gördü; bu yüzden öğrenmek hatırlamaktır (anımsama kuramı). Bilgi doğuştandır.

Devlet: herkes kendi işini yaparsa

Devlet'te Platon adaleti önce ruhta, sonra kentte arar. Ruhun üç bölümü vardır ve her birinin erdemi, karşılık geldiği bir toplum sınıfı vardır. Adalet, her parçanın kendi işini yapıp öteki parçalarla uyum içinde olmasıdır. Yöneticiler, en uzun eğitimden geçip iyi ideasını kavrayan filozoflardır: Filozoflar yönetici ya da yöneticiler filozof olmadıkça devletlerin dertleri bitmez. Yönetici ve bekçilerin özel mülkü ve ailesi olmaz ki kişisel çıkar adaleti bozmasın. Siyaset felsefesi sayfasında ideal düzen tartışmasında gördüğümüz bu eser, ilk ütopya sayılır.

Devlet'te ruh, erdem ve sınıf
Ruhun bölümüErdemiKentteki sınıf
Akılbilgelikyöneticiler (filozoflar)
Öfke (coşku, irade)cesaretbekçiler (askerler)
İstek (arzu)ölçülülüküreticiler (çiftçi, zanaatkâr, tüccar)
Üçünün uyumu: adaletherkes yeteneğine uygun işi yapar
Akılda kalsın: Platon'u üç sözcükle tanı: idea (varlık), anımsama (bilgi), filozof yönetici (siyaset). Ruh-kent eşlemesi baştan aşağı iner: akıl-bilgelik-yönetici, öfke-cesaret-bekçi, istek-ölçülülük-üretici.
Sınavda

Nasıl sorulurMağara, gölge, “öğrenmek hatırlamaktır” ya da “eğitim görmemiş birine sorular sorarak” ifadeleri içeren bir parça verilir, filozof veya bilginin kaynağı sorulur. Devlet için “adalet herkesin kendi işini yapmasıdır” yargısı gelir.

TuzakPlaton'un idealarını Aristoteles'in formuyla karıştırmaktır: Platon'da idealar ayrı bir dünyadadır, Aristoteles'te varlıkların içindedir.

⇄Bilgi eşleştirme ruh ve erdem

?Soru çöz

Hiç geometri dersi almamış bir çocuğa yalnız sorular soruyoruz; ona hiçbir bilgiyi biz söylemiyoruz. Çocuk her soruda biraz daha yaklaşarak sonunda doğru çözüme ulaşıyor. Bu bilgi ona öğretilmediğine göre zihninde zaten vardı; sorular yalnızca onu uyandırdı. Öyleyse ruh, bu bedende yaşamaya başlamadan önce de bu bilgilere sahipti.

Bu parçada savunulan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Bilginin doğuştan olduğu ve soruların onu yalnız uyandırdığı söylenir: Platon'un anımsama kuramı. A boş zihin (tabula rasa) görüşüdür, empirizmle karıştırılıyor; B Protagoras'ın göreciliğidir; D sezgiciliktir; parçada bilgiye sorular ve akıl yürütmeyle, adım adım ulaşılır.
FİLOZOF · ARİSTOTELES

Aristoteles: form ve madde, dört neden, Nikomakhos'a Etik'te altın orta

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık var mıdır sorusuna verilen cevaplar nelerdir? Nihilizm ve realizm ne der?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varlığın var olmadığını savunan görüşe nihilizm (hiççilik) denir; temsilcisi sofist Gorgias'tır: “Hiçbir şey yoktur; olsaydı bilinemezdi; bilinseydi başkasına aktarılamazdı.” Varlığın var olduğunu kabul eden görüş ise realizmdir (gerçekçilik). Filozofların büyük çoğunluğu realisttir ama varlığın ne olduğu konusunda ayrılırlar; Aristoteles realizmin önemli temsilcisidir.

Varlık var mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aristoteles'in varlık, bilgi ve ahlak anlayışı nedir, dört neden ve altın orta nedir?

Kısa cevap: Aristoteles'e göre her varlık madde ve formdan oluşur; form ayrı bir dünyada değil varlığın içindedir. Her şeyin maddi, formel, etken ve ereksel olmak üzere dört nedeni vardır. Bilgi duyularla başlar, akılla tümele ulaşır; mantığın kurucusudur. Nikomakhos'a Etik'te en yüksek iyiyi mutluluk sayar ve erdemi iki aşırılık arasındaki altın orta olarak tanımlar.

Bir çekirdeğe bakınca içinde bir ağaç görebilir misin? Aristoteles görebileceğini söyledi: çekirdek, henüz ağaç olmamış ama ağaç olabilecek olandır.

Aristoteles (MÖ 384–322) yirmi yıl Platon'un Akademisinde okudu, sonra Atina'da kendi okulu Lykeion'u kurdu. Hocasına saygısını korudu ama onun en temel fikrine karşı çıktı.

Ek bilgi: Aristoteles'in hayatından

Makedonya'daki Stageira'da doğdu. Platon'un ölümünden sonra Assos'ta ders verdi (İlk Çağ felsefesi sayfasındaki haritada gördük), Büyük İskender'in hocası oldu ve MÖ 335'te Lykeion'u kurdu. Mantıktan biyolojiye, siyasetten sanata kadar bilginin hemen her alanında yazdı.

Varlık: form eşyanın içindedir

Platon'a göre idealar ayrı bir dünyadaydı. Aristoteles'e göre ayrı bir dünyadaki idea, bu dünyadaki ağacın neden ağaç olduğunu açıklayamaz. Her varlık madde ile formdan (biçim, öz) oluşur ve form varlığın içindedir. Madde değişir, duyularla algılanır; form varlığa ne olduğunu veren özdür, akılla kavranır. Varlık felsefesi sayfasında Aristoteles'i realizmin temsilcisi olarak gördük. Değişimi de bu ikiliyle açıkladı: Çekirdek ağaç olma imkânını (potansiyel) taşır, ağaç bu imkânın gerçekleşmesidir (aktüel).

Dört neden

Bir şeyi bilmek, onun nedenlerini bilmektir. Her varlığın dört nedeni vardır; bir heykel örneğiyle:

  • Maddi neden: neyden yapıldığı (mermer).
  • Formel (biçimsel) neden: ne olduğu, aldığı biçim (heykelin şekli).
  • Etken (fail) neden: onu kimin, neyin yaptığı (heykeltıraş).
  • Ereksel (amaç) neden: ne için var olduğu (tapınağı süslemek).

Ereksel nedene verdiği önem onu teleolojik görüşe götürür: Doğada her şey bir amaca yönelir; tohum ağaç olmak, göz görmek içindir. Bütün hareketin son nedeni, kendisi hareket etmeden her şeyi kendine çeken ilk hareket ettiricidir; evreni yoktan yaratan değil, her şeyin yöneldiği amaçtır.

Bilgi ve mantık

Platon'un tersine bilgi duyularla başlar: Tek tek atları görürüz, akıl bu örneklerden ortak formu soyutlayarak tümel “at” kavramına ulaşır. Organon adıyla toplanan eserleriyle mantığın kurucusu sayılır. Varlığı var olan olarak inceleyen disipline ilk felsefe dedi; bu alan sonra metafizik adını aldı.

Nikomakhos'a Etik: mutluluk ve altın orta

Her eylem bir iyiye yönelir; para başka bir şey için istenir, sağlık da. Kendisi için istenen ve başka hiçbir şeyin aracı olmayan en yüksek iyi ise mutluluktur (eudaimonia). İnsanı öteki canlılardan ayıran işlev akıl olduğuna göre mutluluk, aklın erdemle etkin olduğu bir yaşamdır ve bir anlık değil ömür boyu sürer: “Bir kırlangıçla bahar gelmez.” Erdemin iki türü vardır: düşünce erdemleri öğretimle, ahlak erdemleri alışkanlıkla kazanılır. Cesur davranarak cesur oluruz.

Ahlak erdemi, altın ortadır: iki aşırılığın, fazlalık ile eksikliğin ortasıdır. Bu orta matematiksel değil, kişiye ve duruma göre aklıselim birinin belirleyeceği ortadır. Ahlak felsefesi sayfasında gördüğümüz mutluluk ahlakının (eudaimonizm) kaynağı bu eserdir.

Altın orta örnekleri
EksiklikOrta (erdem)Fazlalık
korkaklıkcesaretatılganlık (gözü karalık)
cimrilikcömertliksavurganlık
duyarsızlıkölçülülükhazza düşkünlük
Platon ile Aristoteles
PlatonAristoteles
Gerçek varlıkayrı dünyadaki idealarmadde ve formdan oluşan tek tek varlıklar; form içkin
Bilginin kaynağıakıl; doğuştan, anımsamaduyularla başlar, akılla tümele ulaşır
Ahlakiyi ideasını bilmekalışkanlıkla kazanılan erdem, altın orta
Devlettasarlanmış ideal devletinsan doğası gereği toplumsal; devlet doğal
Akılda kalsın: Heykeli dört soruyla sor: Neyden? (maddi) Ne? (formel) Kim yaptı? (etken) Ne için? (ereksel). Platon gözünü yukarıya (idealar), Aristoteles önündeki nesneye (form içinde) diker.
Sınavda

Nasıl sorulurAltın orta en sık sorulan Aristoteles bilgisidir: bir davranış ve iki aşırı uç verilir, erdemli olan sorulur ya da parçanın hangi görüşü desteklediği istenir. İkinci kalıp “formun varlıkların içinde olduğunu savunan filozof” sorusudur.

TuzakAltın ortayı matematiksel bir orta sanmaktır; orta, kişiye ve duruma göre akılla belirlenir. Dört nedende ereksel nedeni etken nedenle karıştırma: biri “ne için”, öteki “kim yaptı”dır.

▭Boşluk doldurma

Aristoteles'e göre cesaret, korkaklık ile arasındaki ortadır; cömertlik ise cimrilik ile arasındaki ortadır.

atılganlıksavurganlıkölçülülükutangaçlık

?Soru çöz

Bir marangoz, insanların rahatça oturabilmesi için bir sandalye yapmaya karar verir. Ceviz ağacından tahtalar seçer, bunları keser, birleştirir ve onlara sandalye biçimini verir.

Bu örnekte “sandalyenin oturmak için yapılması” Aristoteles'in dört nedeninden hangisine karşılık gelir?

✓ A. “Ne için?” sorusunun cevabı, yani oturmak amacı ereksel nedendir. B maddi neden ceviz tahtasıdır; C formel neden tahtaların aldığı sandalye biçimidir; D etken neden işi yapan marangozdur.
MÖ 6.–5. YÜZYIL · ÇİN

Konfüçyüs: insan severlik, töre ve örnek insan

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHazcılık (hedonizm) ve faydacılık (utilitarizm) nedir? Epikuros, Bentham ve Mill'e göre iyi nedir?Bağlantılı konudan (Ahlak felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hazcılık (hedonizm), iyiyi haza, kötüyü acıya bağlar. Aristippos anlık bedensel hazzı, Epikuros ise acı ve kaygı yokluğu olarak dinginliği (ataraksia) savunur. Faydacılık (utilitarizm) iyiyi fayda ile ölçer: Bentham'a göre iyi eylem, en çok sayıda insana en çok mutluluğu sağlayandır; Mill hazlar arasında nitelik farkı gözetir ve toplumsal faydayı öne çıkarır. Hobbes ve Stirner iyiyi bireyin çıkarına ve arzusuna bağlar.

Hazcılık ve faydacılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Konfüçyüs'ün ahlak anlayışı nedir, Lao Tse'den hangi yönüyle ayrılır?

Kısa cevap: Konfüçyüs (MÖ 551–479) ahlakı insan severlik (ren), töreye ve görgüye uygun davranış (li), aileye ve büyüklere saygı üzerine kurar; ölçüsü “Kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma.” sözüdür. Erdemli insan eğitimle yetişir ve herkes rolünün gereğini yapınca toplum huzura kavuşur. Lao Tse doğanın akışına uymayı öğütlerken Konfüçyüs toplumsal düzeni öne çıkarır.

Bir sınıfta öğretmen geç gelir, öğrenciler de geç gelmeye başlar. Konfüçyüs'e sorsan sorunun kuralda değil, örnek olması gereken kişide olduğunu söylerdi.

Konfüçyüs (Kung Fu Tzu), hanedan kavgalarının Çin'i karışıklığa sürüklediği bir dönemde yaşadı. Ona göre çözüm, gücü artırmak değil insanları ahlakça yetiştirmekti. Görüşleri, öğrencilerinin derlediği konuşmalarda (İdeal Bir İnsan ve Topluma Dair Konuşmalar) yer alır. İlk Çağ felsefesi sayfasında Doğu'nun birikimini anlatırken Çin düşüncesinin ahlak ve toplum düzenine yöneldiğini gördük; Konfüçyüs bu yönelimin en önemli adıdır.

  • İnsan severlik (ren): başkasına iyilikle, saygıyla yaklaşmak. Ölçüsü: “Kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma.”
  • Töre ve görgü (li): geleneğe, törenlere ve görgü kurallarına uygun davranmak; toplumu bir arada tutan bağ.
  • Anne-babaya ve büyüklere saygı: ailedeki düzen toplumdaki düzenin temelidir.
  • Örnek insan: erdemini eğitimle geliştiren kişi. Yönetici erdemliyse halk ona uyar; herkes rolünün gereğini yapmalıdır: hükümdar hükümdar, baba baba gibi.

Konfüçyüs ahlakı Tanrı ya da metafizikten çok toplumsal uyuma dayanır; amacı huzurlu bir toplumdur. Bu yönüyle iki komşusundan ayrılır: Aynı coğrafyadaki Lao Tse insanı toplumun kurallarından çok doğanın akışına yöneltir; bir sonraki konudaki Helenistik okullar ise toplumu değil bireyin iç huzurunu arar.

İki Çinli düşünür: Konfüçyüs ile Lao Tse
KonfüçyüsLao Tse
Merkez kavraminsan severlik (ren), töre (li)Tao (yol), yin-yang
İyi insan nasıl olur?eğitimle, töreye ve rolüne uyarakzorlamadan, doğanın akışına uyarak
Odakaile, yönetim, toplum düzenievrenin ve doğanın akışı
Metinöğrencilerinin derlediği konuşmalarTao Te Ching
Parçadaki ipucusaygı, görgü, örnek yöneticiakış, karşıtların uyumu, sadelik
Akılda kalsın: Konfüçyüs'ün zinciri: aile → eğitim → örnek insan → düzenli toplum. İki Çinliyi tek soruyla ayır: “İnsan neye uymalı?” Konfüçyüs töreye ve rolüne, Lao Tse doğanın akışına der.
Sınavda

Nasıl sorulurKonuşmalardan derlenmiş bir parça verilir (“Yönetici doğru olursa emir vermesine gerek kalmaz”, “Kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma”) ve filozof ya da parçanın vurguladığı değer sorulur.

TuzakKonfüçyüs'ü aynı coğrafyadaki Lao Tse ile karıştırmaktır: Parçada saygı, görgü ve örnek yönetici varsa Konfüçyüs, akış ve karşıtların uyumu varsa Lao Tse'dir.

?Soru çöz

Halkı yasalarla yönetir, cezalarla hizaya sokarsan insanlar cezadan kaçmanın yolunu arar ama utanmayı öğrenmez. Onları erdemle yönetir, görgü kurallarıyla eğitirsen hem utanmayı öğrenirler hem de kendiliğinden doğru davranırlar. Yönetici rüzgâra, halk çimene benzer; rüzgâr nereye eserse çimen o yana eğilir.

Bu parçada aşağıdakilerden hangisi vurgulanmaktadır?

✓ B. Ceza yerine erdem ve görgüyle yönetme, rüzgâr-çimen benzetmesiyle yöneticinin örnek olması Konfüçyüs'ün örnek insan anlayışıdır. A Lao Tse'nin doğanın akışına uyma öğüdüdür, parçada doğa değil yönetim konu edilir; C Epikuros'un mutluluk tanımıdır; D Protagoras'ın göreceliğidir, parça yasaların göreliliğini değil yetersizliğini anlatır.

▭Boşluk doldurma

Konfüçyüs'e göre başkasına iyilik ve saygıyla yaklaşmak erdemidir; geleneğe ve görgü kurallarına uygun davranmak ise olarak adlandırılır.

insan severliktöreTaoyin-yang
MÖ 3. YÜZYIL–MS 2. YÜZYIL · ATİNA, ROMA

İyi yaşam okulları: Epikuros, Stoa, Kinikler ve Septikler

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Helenistik dönemde Epikurosçuluk, Stoacılık, Kinizm ve Septisizm mutluluğu nasıl açıklar?

Kısa cevap: Büyük İskender'in ölümünden sonra felsefenin sorusu “Nasıl huzurlu yaşanır?” oldu. Epikuros huzuru acı ve kaygının yokluğunda, Stoacılar akla ve doğaya uygun yaşamada, Kinikler ihtiyaçları en aza indirmede, Septikler ise kesin yargıdan kaçınmada aradı. Dördü de bireyin iç dinginliğini hedefler.

Sınav kaygısıyla uyuyamadığın bir gece, kaygının sınavdan mı yoksa sınav hakkındaki düşüncenden mi geldiğini sordun mu? İki bin yıl önce bir köle-filozof bu soruyu sordu.

Kent küçüldü, birey yalnız kaldı

Büyük İskender'in MÖ 323'teki ölümünden sonra Yunan kent devletleri bağımsızlıklarını yitirdi; insanlar kendilerini büyük krallıkların, sonra Roma'nın sıradan bir parçası olarak buldu. Felsefenin sorusu da değişti: Varlığın ilkesi değil, “Bu karışık dünyada nasıl huzurlu ve mutlu yaşanır?” Dört okul dört cevap verdi.

Epikurosçuluk: Epikuros (MÖ 341–270), Atina'daki “Bahçe”sinde hazzın iyi olduğunu öğretti; ama aradığı haz eğlence değil, bedende acının, ruhta kaygının yokluğuydu (ataraksia). Bunun için ölçülü yaşamak, dostluk ve sade hazlar gerekir. Ölüm korkusu yersizdir: “Biz varken ölüm yoktur, ölüm varken biz yokuz.” Ahlak felsefesi sayfasında hazcılığın bu ılımlı biçimini gördük.

Stoacılık: Kıbrıslı (Kitionlu) Zenon'un kurduğu okul, adını ders verilen sütunlu sundurmadan (stoa) alır; Roma'da Seneca, Pamukkaleli Epiktetos ve Marcus Aurelius sürdürdü. Evreni akıl (logos) yönetir; mutluluk doğaya ve akla uygun yaşamaktır. Epiktetos'a göre bazı şeyler elimizdedir (yargılarımız, isteklerimiz), bazıları değildir (beden, servet, ün). Bizi üzen olaylar değil, olaylar hakkındaki yargılarımızdır. Bütün insanlar aynı aklı paylaştığı için Stoacılar herkesi dünya vatandaşı sayar.

Kinizm: Antisthenes'in başlattığı, Sinoplu Diogenes'in simgesi olduğu okul, erdemin mutluluk için yeterli olduğunu söyler. İhtiyaçlar azaldıkça insan özgürleşir; servet, ün ve toplumun yapay kuralları gereksizdir.

Septisizm: Pyrrhon (MÖ 4.–3. yüzyıl) her görüşün karşısına aynı güçte bir karşıt görüş konabileceğini söyledi. Öyleyse hiçbir konuda kesin yargıya varmamak, yargıyı askıya almak gerekir; bu da huzur getirir. Bilgi felsefesi sayfasında Pyrrhon'u şüpheciliğin kurucusu olarak gördük.

Helenistik okullar: kim, hangi yoldan?
OkulTemsilciMutluluğun yoluAnahtar sözcük
EpikurosçulukEpikurosacı ve kaygının yokluğu, ölçülü hazataraksia, Bahçe, ölüm korkusu yersiz
StoacılıkZenon, Seneca, Epiktetos, Marcus Aureliusakla ve doğaya uygun yaşamaklogos, elimizde olan-olmayan, dünya vatandaşlığı
KinizmAntisthenes, Diogenesihtiyaçları en aza indirmekyalınlık, kurallara meydan okuma
SeptisizmPyrrhonyargıyı askıya almakher görüşün eşit güçte karşıtı

İlk Çağ, MS 3. yüzyılda Plotinos'un Platon'u yeniden yorumladığı Yeni Platonculukla kapanır. Bu yorum Orta Çağ'ın hem Hristiyan hem İslam düşünürlerine köprü olacak; bunu Orta Çağ felsefesi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Okulları neyden kurtulmak istediklerine göre ayır: Epikuros kaygıdan (ölçülü haz), Stoa tutkulardan (elimizde olan-olmayan), Kinik ihtiyaçlardan (yalınlık), Septik kesin yargıdan (askıya alma).
Sınavda

Nasıl sorulurParçada okulun adı verilmez; “elimizde olmayan şeylere üzülmemek”, “ölüm bizim için bir şey ifade etmez” ya da “yargıdan kaçınmak” gibi bir ipucu verilip okul veya filozof sorulur.

TuzakEpikuros'u sınırsız haz peşinde koşan biri sanmaktır; onun hazcılığı ölçülüdür ve acının yokluğudur. Stoa ile Epikuros'un ikisi de dinginlik arar; ayıran ipucu Stoa'da logos ve doğaya uygunluktur.

?Soru çöz

Hastalanmak, malını kaybetmek ya da başkalarının seni küçümsemesi senin elinde değildir; bunlara öfkelenmek, yağmurun yağmasına kızmak gibidir. Senin elinde olan tek şey, olup bitene nasıl baktığındır. Evreni yöneten akıl her şeye yerini vermiştir; bilge kişi bu düzene karşı çıkmaz, ona uyar ve böylece hiçbir şeyin sarsamayacağı bir dinginliğe ulaşır.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdaki okullardan hangisine aittir?

✓ D. Elimizde olan-olmayan ayrımı, evreni yöneten akla (logos) uyma ve tutkusuz dinginlik Stoacılığın, özellikle Epiktetos'un ipuçlarıdır. A Epikuros da huzur arar ama yolu ölçülü hazdır, evrensel akla uyma değil; B Kinikler ihtiyaçları azaltmayı ve kurallara meydan okumayı öne çıkarır; C Septikler yargıyı askıya alır, parçada ise kesin bir yargı vardır.

⇄Bilgi eşleştirme söz ve filozof

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir filozofa göre bir insan vücudunda beyin yönetir, kalp ve kollar korur, mide ve ayaklar besler ve taşır; her organ kendi işini yaptığında beden sağlıklı olur. Toplum da böyledir: Herkes doğasına uygun işi yaptığında şehir uyum içinde yaşar. Devlet, insanlar bir araya gelip karar verdiği için değil, insan böyle bir bütünün parçası olarak var olduğu için vardır.

Bu filozofun devletin kökeni konusundaki görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Devleti organları farklı görev yapan bir bedene benzetmek ve onun bir karar sonucu değil insanın doğasından ötürü var olduğunu söylemek, devleti doğal kurum sayan görüştür (Platon, Fârâbî çizgisi). A sözleşme görüşü parçada açıkça reddediliyor; B devleti gereksiz sayan anarşizmdir; C devlet zayıfları ezmek için değil, uyum için var deniyor.Kaynak: Siyaset felsefesi · Devletin kökeni

?Soru 2

Varlığın temelinde, gözle görülmeyecek kadar küçük ve daha fazla parçalanamayan sayısız parçacık bulunur. Bu parçacıklar kendi içlerinde renk, tat ya da sıcaklık taşımaz; birbirlerinden yalnız biçim, dizilim ve konumla ayrılır. Bir şeyin tatlı ya da sıcak görünmesi, parçacıkların bizde bıraktığı etkidir. Parçacıklar boşlukta çarpışır ve birleşir; bu süreçte hiçbir amaç yoktur, her şey zorunlulukla olur.

Bu parçada görüşleri anlatılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Bölünemeyen, niteliksiz parçacıklar, boşluk ve amaçsız zorunluluk Demokritos'un atomculuğudur. B Empedokles de çok ilkelidir ama öğeleri nitelikli dört öğedir ve sevgi-nefretle hareket eder; C Anaksimenes tek bir ana madde (hava) önerir; D Anaksimandros'un apeironu tek, sınırsız ve belirsiz bir ilkedir, parçacık değildir.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Arkhe: ilk neden arayışı

?Soru 3

Bir siyaset bilimci bir ülkedeki son seçimlerin katılım oranlarını, partilerin oy dağılımını ve meclisteki sandalye sayılarını ayrıntılı tablolarla açıklar. Bir filozof ise aynı seçimler üzerine düşünürken çoğunluğun kararının azınlığın haklarını sınırlamaya yetip yetmeyeceğini sorar.

Filozofun yaklaşımını siyaset bilimcininkinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Filozof çoğunluğun yetkisinin haklı sınırını, yani olması gerekeni sorgular; siyaset felsefesi değer alanındadır. A sayısal düzenleme siyaset bilimcinin işidir; C betimleme de bilimcinin yaptığıdır, ters; D filozofun sorusu belli bir seçimle sınırlı değil, evrensel bir hak sorusudur.Kaynak: Siyaset felsefesi · Siyaset felsefesi ve kavramları

?Soru 4

Bir düşünüre göre ölümden korkmak anlamsızdır. Çünkü biz varken ölüm yoktur, ölüm geldiğinde ise biz yokuz. Ruh da beden gibi maddeden oluşur; beden çözülünce onu oluşturan parçacıklar dağılır ve geriye duyumsayan hiçbir şey kalmaz.

Bu parça din felsefesinin aşağıdaki problemlerinden hangisiyle ilişkilidir?

✓ B. Ruhun maddi olduğu ve bedenle birlikte dağıldığı, ölümden sonra duyumsayan bir şeyin kalmadığı söyleniyor; bu ruhun ölümsüzlüğü problemine verilmiş bir cevaptır (Epikuros). A Tanrı'nın varlığına kanıt tartışılmıyor; C evrenin başlangıcı söz konusu değil; D iki disiplin karşılaştırılmıyor.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Evren, ruh ve “Ben kimim?”

?Soru 5

Bir düşünür, farklı dinlerin ölümden sonraki hayat hakkındaki görüşlerini yan yana koyar; hiçbirini doğrudan doğru ya da yanlış ilan etmeden, her birinin hangi gerekçelere dayandığını ve bu gerekçelerin kendi içinde tutarlı olup olmadığını inceler.

Bu düşünürün çalışması aşağıdakilerden hangisinin özelliğini taşır?

✓ C. Hiçbir dinin tarafını tutmadan inançların gerekçelerini ve tutarlılığını incelemek din felsefesinin özelliğidir. A teoloji belli bir dinin içinden konuşur ve onu savunur; B ölümden sonraki hayat deneyle sınanamaz; D güzellik konu edilmiyor.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Din felsefesi ve teoloji

?Soru 6

MÖ 6. yüzyılda Milet, Mısır'dan Karadeniz'e uzanan deniz yollarının kavşağındaydı. Farklı halklardan tüccarlar kente yalnız mallarını değil, birbirini tutmayan tanrı hikâyelerini de taşıyordu. Kentte düşünceleri denetleyen güçlü bir rahip sınıfı yoktu; ticaretle zenginleşen ailelerin bazı üyeleri ise geçimlerini düşünmeden doğayı gözlemleyecek zamana sahipti. Bu ortamda bazı düşünürler olayları tanrıların öfkesiyle değil, doğanın kendi işleyişiyle açıklamaya başladı.

Bu parçaya göre felsefenin Milet'te doğmasını hazırlayan etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

✓ C. Parçada yasa ya da yönetim biçiminden hiç söz edilmez; bu bilgi parçaya dışarıdan eklenmiştir. A tüccarların farklı tanrı hikâyeleri taşımasıyla verilmiştir; B güçlü rahip sınıfının olmamasıyla anlatılır; D zengin ailelerin doğayı gözlemeye zaman bulmasıyla karşılanır.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Felsefenin doğuşunu hazırlayan ortam

?Soru 7

Bir düşünüre göre yasaların ve ortak bir gücün olmadığı yerde insanlar sürekli birbirinden korkar; kimse ürettiğinin kendisine kalacağından emin olamaz, bu yüzden ne tarla sürülür ne ev yapılır. İnsanların bu korkudan kurtulmasının tek yolu, haklarını, her birini koruyacak kadar güçlü ve sorgulanamaz bir egemene devretmeleridir.

Bu parçada dile getirilen devlet görüşü aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ A. Doğa durumunu sürekli bir korku ve savaş hâli olarak görüp güvenlik için sorgulanamaz bir egemene bütün hakları devretmek Hobbes'un Leviathan görüşüdür. B Locke'ta devlet sınırlıdır ve halkın direnme hakkı vardır; C Rousseau egemenliğin halktan devredilemeyeceğini söyler; D Fârâbî devleti sözleşmeyle değil, doğal bir bütün olarak açıklar.Kaynak: Siyaset felsefesi · Hobbes, Locke, Rousseau

?Soru 8

Bir düşünüre göre Tanrı dünyanın dışında, onu yukarıdan yöneten ayrı bir varlık değildir. Ağaçlar, dağlar, yıldızlar, insanlar ve bütün doğa, sonsuz tek bir varlığın farklı görünümleridir; o hâlde doğayı anlamak Tanrı'yı anlamak demektir.

Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?

✓ A. Tanrı'nın dünyanın dışında değil, doğanın bütününde olduğunu söylemek panteizmdir: Tanrı evrene içkindir. B yaratıp müdahale etmemek deizmdir, burada Tanrı ile evren zaten ayrı değil; C bilinemezcilik agnostisizmdir, parça kesin bir yargı veriyor; D çok tanrılı bir görüş parçada yok, tek bir varlıktan söz ediliyor.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Teizm, deizm, panteizm, ateizm

?Soru 9

İzmir Körfezi kıyısındaki bir İyon kentinde doğdu ve felsefeyi Atina'ya taşıyan ilk düşünür oldu. Ona göre evrendeki karışık maddeleri ayıran ve onlara düzen veren şey kör bir güç değil, bir akıldır. Güneşin bir tanrı değil kızgın bir taş kütlesi olduğunu söylediği için dinsizlikle suçlandı ve Atina'dan ayrılmak zorunda kaldı.

Bu parçada hayatı ve görüşü anlatılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Klazomenai (Urla) doğumu, felsefeyi Atina'ya taşıması, düzen veren akıl (nous) ve dinsizlik suçlaması Anaksagoras'ı tanıtır. A Herakleitos Efeslidir, değişimi düzenleyen ilkeye logos der ve Atina'ya gitmez; C Ksenofanes de geleneksel tanrı anlayışını eleştirir ama batıya, Güney İtalya'ya göçer; D Thales Miletlidir ve ilkesi akıl değil sudur.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Anadolu'da yaşamış filozoflar

?Soru 10

Bir şeyin doğduğunu söylediğimizde, onun önce olmadığını, sonra olduğunu söylemiş oluruz. Oysa “olmayan” hakkında hiçbir şey düşünülemez ve söylenemez; düşünülen her şey zaten vardır. Öyleyse hiçbir şey yoktan var olamaz ve var olan yok olamaz. Gözlerimizin önünde açan çiçek, akan su ve yaşlanan insan bizi yanıltmamalıdır; bunlar duyuların gösterdiği görüntülerdir, aklın kavradığı gerçek ise tek ve değişmezdir.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ D. “Olmayan düşünülemez”, “yoktan var olunmaz”, değişim duyu görüntüsüdür, gerçek tek ve değişmezdir: Parmenides. A Herakleitos tam tersine değişimi gerçek sayar; B Lao Tse de değişimi karşıtların akışı olarak kabul eder; C Anaksimenes değişimi havanın seyrelip yoğunlaşmasıyla açıklar, değişimi reddetmez.Kaynak: İlk Çağ felsefesi · Değişim: Lao Tse, Herakleitos, Parmenides
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →