Sofistler ve Sokrates: “İnsan her şeyin ölçüsüdür” mü, “Erdem bilgidir” mi?
MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDoğru bilgi mümkün müdür? Septisizm (şüphecilik) ve dogmatizm nedir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Septisizm (şüphecilik), kesin ve herkes için geçerli bilginin mümkün olmadığını savunur; Protagoras “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” der (görecelik), Gorgias bilginin imkânsızlığını, Pyrrhon yargıyı askıya almayı (epokhe) savunur. Dogmatizm ise kesin bilginin mümkün olduğunu savunur; Sokrates, Platon ve Descartes dogmatik görüştedir. Descartes'ın şüphesi bir yöntemdir, amacı kesin bilgiye ulaşmaktır.
✎Konu anlatımı
Sofistler kimdir, Protagoras'ın “İnsan her şeyin ölçüsüdür” sözü ne anlama gelir ve Sokrates'in bilgi ve ahlak anlayışı sofistlerden nasıl ayrılır?
Kısa cevap: Sofistler, MÖ 5. yüzyılda Atina'da para karşılığı söz sanatı öğreten düşünürlerdir; Protagoras “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” diyerek bilgiyi ve ahlakı kişiye ve topluma göre değişen göreli bir şey saydı. Sokrates ise soru-cevap yöntemiyle (ironi ve doğurtma) evrensel tanımlara ulaşılabileceğini, erdemin bilgi olduğunu ve kimsenin bile bile kötülük yapmayacağını savundu.Bir tartışma yarışmasında sana hangi tarafı savunacağın kura ile söylenir ve sen iki taraf için de ikna edici konuşabilirsin. Bu bir yetenek midir, yoksa doğruya kayıtsızlık mı? Atina bu soruyu MÖ 5. yüzyılda sordu.
Doğadan insana dönüş
İlk Çağ felsefesi sayfasında doğa filozoflarının arkhe arayışını gördük. Birbirini tutmayan bu cevaplar MÖ 5. yüzyılda bir kuşku doğurdu: Evren hakkında kesin bilgiye ulaşılabilir mi? Aynı yıllarda Atina zenginleşip doğrudan demokrasiye geçti; mecliste oy toplamak, mahkemede kendini savunmak için iyi konuşmak gerekiyordu. Para karşılığı retorik (söz sanatı) öğreten sofistler bu ortamda ilgiyi doğadan insana, dile ve ahlaka çevirdi.
Protagoras: insan her şeyin ölçüsüdür
Abderalı Protagoras'ın ünlü sözü “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” sözüdür. Dayandığı gerekçeler:
- Algı kişiye göredir: Aynı rüzgâr birine soğuk, ötekine serin gelir; üşüyen için soğuktur, üşümeyen için değil.
- Yasalar ve ahlak uzlaşımdır: Bir kentte doğru sayılan şey, o kent öyle kabul ettiği sürece onun için doğrudur.
- Kesin bilgi yoktur: Her şeyin karşıtı aynı güçle savunulabilir; bilge, insanlara daha yararlı görüneni benimsetebilen kişidir.
Sonuç: Bilgi ve ahlak görelidir. En güçlü itiraz şudur: “Her şey görelidir” iddiası da göreliyse, onu reddeden de haklı olur; iddia kendini çürütür. Sicilyalı Gorgias daha ileri gitti: “Hiçbir şey yoktur; olsa bile bilinemez; bilinse bile başkasına aktarılamaz.” Varlık felsefesi ve bilgi felsefesi sayfalarında bu üç önermeyi gördük.
Sokrates: bildiğim tek şey
Sokrates (MÖ 469–399) hiç yazı bırakmadı; onu öğrencisi Platon'un diyaloglarından tanırız. Sofistlerle aynı soruları tartıştı ama ters sonuca vardı. “Kendini bil” öğüdünü merkeze koydu: “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.” Bilgisizliğinin farkında olmak, bilgiye giden yolun ilk adımıydı.
Yöntemi iki aşamalı bir sohbetti. İroni aşamasında bilmiyormuş gibi “Cesaret nedir?” diye sorar, karşısındakinin tanımındaki çelişkileri gösterirdi. Kişi bilmediğini kabul edince maiotik (doğurtma) aşaması başlardı: Ebe gibi, yeni sorularla doğru tanımın muhatabın zihninden “doğmasına” yardım ederdi. Amaç, kişiden kişiye değişmeyen tümel tanıma ulaşmaktı. Bilgi felsefesi sayfasında Sokrates'i dogmatizmin temsilcisi olarak gördük.
Erdem bilgidir
Sokrates'e göre erdem bilgidir: İyiyi gerçekten bilen kişi iyiyi yapar; kimse bile bile kötülük yapmaz, kötülük bilgisizliğin sonucudur. Öyleyse erdem öğretilebilir. Platon'un Sokrates'in Savunması adlı eseri, MÖ 399'da gençleri yoldan çıkarmakla suçlanan Sokrates'in mahkemedeki konuşmasını aktarır: Bilgeliği bilmediğini bilmesinden gelir ve sorgulamaktan vazgeçmeyecektir, çünkü sorgulanmamış bir hayat yaşanmaya değmez. Ölüme mahkûm edildi; kaçma fırsatını yasalara saygı gereği reddetti.
| Sofistler (Protagoras, Gorgias) | Sokrates | |
|---|---|---|
| Bilgi | göreli; kişiden kişiye değişir | evrensel ve kesin bilgi mümkün |
| Ahlak | uzlaşım; toplumdan topluma değişir | evrensel; erdem bilgidir |
| Amaç | ikna etmek, başarılı olmak | hakikati bulmak, iyi yaşamak |
| Yöntem | retorik (söz sanatı) | diyalog: ironi ve maiotik |
| Ücret | para karşılığı öğretir | para almaz, sokakta tartışır |
Nasıl sorulurProtagoras'ın sözü ya da rüzgâr örneği parça olarak verilir, “bu görüşe göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?” diye sorulur; evrensel bir ölçü öneren şık ulaşılamayandır. Sokrates için “kimse bile bile kötülük yapmaz” ya da doğurtma benzetmesi verilir.
TuzakSokrates'i de sofist saymaktır; ikisi de insanı ve ahlakı konu edinir, ama Sokrates göreciliği reddeder ve para almaz.
?Soru çöz
Aynı rüzgâr estiğinde biri üşür, öteki serinlediğini söyler. Rüzgârın kendisinin soğuk olup olmadığını sormak boşunadır; üşüyen için soğuktur, üşümeyen için değil. Yasalar için de durum farklı değildir: Bir kentte güzel ve doğru sayılan şey, o kent öyle kabul ettiği sürece onun için doğrudur. Bu yüzden bilge kişi, doğruyu bulan değil, insanlara daha yararlı görünen şeyi benimsetebilen kişidir.
Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
↕Sıralama Sokratik diyalog
- Muhatap bilmediğini kabul eder.
- Sokrates bilmiyormuş gibi “Cesaret nedir?” diye sorar.
- Yeni sorularla doğru tanımın muhatabın zihninden doğmasına yardım eder.
- Muhatabın verdiği tanımın bir örnekle çeliştiğini gösterir.