Varlık felsefesi (ontoloji): “Ne var?” sorusunun disiplini
MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFelsefi soru nedir, felsefi soruyu diğer sorulardan ayıran özellikler nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Felsefi soru, bir kavramın özüne yönelen, tek ve kesin cevabı olmayan, zaman ve mekândan bağımsız olarak herkesi ilgilendiren ve cevabı insanın dünya görüşünü biçimlendiren sorudur. “Adalet nedir?” felsefidir; “Bu karar adil mi?” ya da “Su kaç derecede kaynar?” deney, gözlem veya bilgiyle kesin cevaplanabildiği için felsefi değildir.
✎Konu anlatımı
Varlık felsefesi (ontoloji) nedir, hangi sorulara cevap arar ve temel kavramları nelerdir?
Kısa cevap: Varlık felsefesi ya da ontoloji, var olanı var olması bakımından inceleyen felsefe disiplinidir. “Varlık var mıdır?”, “Varlığın mahiyeti (ne olduğu) nedir?”, “Evrende amaç var mıdır?” sorularına cevap arar. Temel kavramları varlık, töz, öz, oluş, madde, idea, fenomen ve varoluştur. Bilimden farkı, varlığın var olup olmadığını da sorgulaması ve onu bütün olarak ele almasıdır.Bir sabah, gördüğün her şeyin gözündeki bir sanal gerçeklik gözlüğünün ürünü olduğunu fark etsen, gözlüğü çıkardığında ulaştığın dünyanın gerçek olduğundan nasıl emin olurdun?
Felsefeyi tanıma sayfasında felsefenin üç büyük alanını gördük: varlık, bilgi, değer. Ontoloji (varlık felsefesi) bunların en eskisidir; ilk filozof Thales'in “Her şeyin ana maddesi nedir?” sorusu bir varlık sorusuydu. Ontoloji sözcüğü “varlık bilgisi” demektir. Bu disiplin var olanların özelliklerini, türlerini ve birbirleriyle ilişkilerini inceler.
Üç temel soru
- Varlık var mıdır? Gördüğümüz dünya gerçekten var mı, yoksa bir yanılsama mı?
- Varlığın mahiyeti nedir? Var olan şey özünde nedir: madde mi, düşünce mi, ikisi mi, sürekli bir değişim mi?
- Evrende amaçlılık var mıdır? Evren bir amaca doğru mu ilerliyor, yoksa yalnızca neden-sonuç zinciriyle mi işliyor?
Temel kavramlar
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Varlık | Somut ya da soyut, var olan her şey |
| Töz | Var olmak için başka bir şeye ihtiyaç duymayan, kendi başına var olan temel varlık |
| Öz (mahiyet) | Bir şeyi o şey yapan, kimliğini belirleyen değişmez nitelikler |
| Oluş | Bir şeyin meydana gelme, değişme süreci |
| Madde | Uzayda yer kaplayan, kütlesi olan fiziksel varlık |
| İdea | Yalnızca düşünme yoluyla kavranabilen asıl gerçeklik |
| Fenomen | Nesne ve olayların insan bilincinde beliren hâli, görünüş |
| Varoluş | Bir varlığın var olması, kendini gerçekleştirmesi |
Ontoloji, metafizik ve bilim
Metafizik sözcüğü Aristoteles'in eserlerinin düzenlenmesinden gelir ve zamanla deney ve gözlemle doğrulanamayan konuları (Tanrı, ruh, evrenin kökeni, özgürlük) sorgulayan alanın adı oldu. Ontoloji metafiziğe çok yakındır; bazı filozoflar onu metafiziğin bir dalı sayar. Bilim de varlığı inceler ama farklı biçimde: bilim varlığın var olduğunu sorgulamadan kabul eder, gözlemlenebilen yönüyle ve parça parça inceler (biyoloji canlıyı, fizik hareketi). Felsefe ise varlığın var olup olmadığını da sorar, görünüş ile gerçeklik arasında ayrım yapabilir ve varlığı bir bütün olarak düşünür.
Nasıl sorulurParça bir düşünce deneyi (rüya, simülasyon, Matrix benzeri dünya) ya da “Gerçekten var olan nedir?” sorusunu tartışır; parçanın hangi felsefe disipliniyle ya da varlık felsefesinin hangi temel sorusuyla ilgili olduğu sorulur.
Tuzak“Bunu nasıl bilebilirim?” vurgusu taşıyan parçayı ontolojiye vermektir; o bilgi felsefesidir. Ontoloji ne olduğunu, epistemoloji nasıl bildiğimizi sorar.
⇄Bilgi eşleştirme ontolojinin kavramları
?Soru çöz
Bir biyolog hücreyi incelerken hücrenin var olup olmadığını tartışmaz; mikroskobun gösterdiğini gerçek kabul eder ve hücrenin yalnızca canlılıkla ilgili yönünü araştırır. Bir filozof ise aynı hücre hakkında “Gördüğümüz şey, var olanın kendisi mi yoksa yalnızca bize görünen yüzü mü?” diye sorar.
Bu parçaya göre filozofun yaklaşımını bilim insanınınkinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?