Varlık felsefesi: varlık var mı, varlığın mahiyeti, evrende amaç

Ontolojinin üç sorusu ve onlara verilen cevaplar: maddeci, idealist, düalist, oluşçu ve fenomenolojik görüşler; evrende amaç tartışması.

6 durakTYT · AYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ONTOLOJİ

Varlık felsefesi (ontoloji): “Ne var?” sorusunun disiplini

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefi soru nedir, felsefi soruyu diğer sorulardan ayıran özellikler nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefi soru, bir kavramın özüne yönelen, tek ve kesin cevabı olmayan, zaman ve mekândan bağımsız olarak herkesi ilgilendiren ve cevabı insanın dünya görüşünü biçimlendiren sorudur. “Adalet nedir?” felsefidir; “Bu karar adil mi?” ya da “Su kaç derecede kaynar?” deney, gözlem veya bilgiyle kesin cevaplanabildiği için felsefi değildir.

Felsefi soru

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varlık felsefesi (ontoloji) nedir, hangi sorulara cevap arar ve temel kavramları nelerdir?

Kısa cevap: Varlık felsefesi ya da ontoloji, var olanı var olması bakımından inceleyen felsefe disiplinidir. “Varlık var mıdır?”, “Varlığın mahiyeti (ne olduğu) nedir?”, “Evrende amaç var mıdır?” sorularına cevap arar. Temel kavramları varlık, töz, öz, oluş, madde, idea, fenomen ve varoluştur. Bilimden farkı, varlığın var olup olmadığını da sorgulaması ve onu bütün olarak ele almasıdır.

Bir sabah, gördüğün her şeyin gözündeki bir sanal gerçeklik gözlüğünün ürünü olduğunu fark etsen, gözlüğü çıkardığında ulaştığın dünyanın gerçek olduğundan nasıl emin olurdun?

Felsefeyi tanıma sayfasında felsefenin üç büyük alanını gördük: varlık, bilgi, değer. Ontoloji (varlık felsefesi) bunların en eskisidir; ilk filozof Thales'in “Her şeyin ana maddesi nedir?” sorusu bir varlık sorusuydu. Ontoloji sözcüğü “varlık bilgisi” demektir. Bu disiplin var olanların özelliklerini, türlerini ve birbirleriyle ilişkilerini inceler.

Üç temel soru

  • Varlık var mıdır? Gördüğümüz dünya gerçekten var mı, yoksa bir yanılsama mı?
  • Varlığın mahiyeti nedir? Var olan şey özünde nedir: madde mi, düşünce mi, ikisi mi, sürekli bir değişim mi?
  • Evrende amaçlılık var mıdır? Evren bir amaca doğru mu ilerliyor, yoksa yalnızca neden-sonuç zinciriyle mi işliyor?

Temel kavramlar

Varlık felsefesinin temel kavramları
KavramAnlamı
VarlıkSomut ya da soyut, var olan her şey
TözVar olmak için başka bir şeye ihtiyaç duymayan, kendi başına var olan temel varlık
Öz (mahiyet)Bir şeyi o şey yapan, kimliğini belirleyen değişmez nitelikler
OluşBir şeyin meydana gelme, değişme süreci
MaddeUzayda yer kaplayan, kütlesi olan fiziksel varlık
İdeaYalnızca düşünme yoluyla kavranabilen asıl gerçeklik
FenomenNesne ve olayların insan bilincinde beliren hâli, görünüş
VaroluşBir varlığın var olması, kendini gerçekleştirmesi

Ontoloji, metafizik ve bilim

Metafizik sözcüğü Aristoteles'in eserlerinin düzenlenmesinden gelir ve zamanla deney ve gözlemle doğrulanamayan konuları (Tanrı, ruh, evrenin kökeni, özgürlük) sorgulayan alanın adı oldu. Ontoloji metafiziğe çok yakındır; bazı filozoflar onu metafiziğin bir dalı sayar. Bilim de varlığı inceler ama farklı biçimde: bilim varlığın var olduğunu sorgulamadan kabul eder, gözlemlenebilen yönüyle ve parça parça inceler (biyoloji canlıyı, fizik hareketi). Felsefe ise varlığın var olup olmadığını da sorar, görünüş ile gerçeklik arasında ayrım yapabilir ve varlığı bir bütün olarak düşünür.

Akılda kalsın: Ontolojinin üç sorusunu “Var mı? Ne? Niçin?” diye kısalt: varlık var mı, varlık ne (mahiyet), evren bir amaç için mi (amaçlılık). Bilim “var” diye başlar, felsefe “var mı?” diye.
Sınavda

Nasıl sorulurParça bir düşünce deneyi (rüya, simülasyon, Matrix benzeri dünya) ya da “Gerçekten var olan nedir?” sorusunu tartışır; parçanın hangi felsefe disipliniyle ya da varlık felsefesinin hangi temel sorusuyla ilgili olduğu sorulur.

Tuzak“Bunu nasıl bilebilirim?” vurgusu taşıyan parçayı ontolojiye vermektir; o bilgi felsefesidir. Ontoloji ne olduğunu, epistemoloji nasıl bildiğimizi sorar.

⇄Bilgi eşleştirme ontolojinin kavramları

?Soru çöz

Bir biyolog hücreyi incelerken hücrenin var olup olmadığını tartışmaz; mikroskobun gösterdiğini gerçek kabul eder ve hücrenin yalnızca canlılıkla ilgili yönünü araştırır. Bir filozof ise aynı hücre hakkında “Gördüğümüz şey, var olanın kendisi mi yoksa yalnızca bize görünen yüzü mü?” diye sorar.

Bu parçaya göre filozofun yaklaşımını bilim insanınınkinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Filozof, görüneni doğrudan gerçek saymaz ve varlığın kendisini sorgular; bilim ise varlığın var olduğunu kabul ederek başlar. A gözlem aracı biyoloğun kullandığıdır; B varlığın tek yönüyle ilgilenmek bilimin özelliğidir, ters; D deneyle doğrulama bilime aittir.
PROBLEM · VARLIĞIN VAR OLUP OLMADIĞI

Varlık var mıdır? Gorgias'ın nihilizmi ve realizmin cevabı

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTutarlılık, çelişiklik, doğruluk ve gerçeklik arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Felsefe ile düşünme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tutarlılık, önermelerin birbiriyle çelişmemesi ve birbirini desteklemesidir; çelişiklik, iki önermenin aynı anda doğru olamamasıdır. Doğruluk, bir önermenin gerçekle uyuşmasıdır ve önermelerin niteliğidir. Gerçeklik ise düşünceden bağımsız olarak var olanın kendisidir. Bu yüzden kendi içinde tutarlı bir düşünce, gerçeğe uymadığı için yine de yanlış olabilir.

Tutarlılık, doğruluk, gerçeklik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varlık var mıdır sorusuna verilen cevaplar nelerdir? Nihilizm ve realizm ne der?

Kısa cevap: Varlığın var olmadığını savunan görüşe nihilizm (hiççilik) denir; temsilcisi sofist Gorgias'tır: “Hiçbir şey yoktur; olsaydı bilinemezdi; bilinseydi başkasına aktarılamazdı.” Varlığın var olduğunu kabul eden görüş ise realizmdir (gerçekçilik). Filozofların büyük çoğunluğu realisttir ama varlığın ne olduğu konusunda ayrılırlar; Aristoteles realizmin önemli temsilcisidir.

Rüyanda düştüğünü sanıp irkilerek uyandığında, birkaç saniye hangisinin gerçek olduğundan emin olamazsın. Bazı filozoflar bu birkaç saniyeyi bütün hayata yaydı.

Varlık felsefesinin ilk sorusu en radikal olanıdır: Dışımızda bir şey gerçekten var mı? Bu soruya verilen iki cevap vardır: hayır diyen nihilizm ve evet diyen realizm.

Nihilizm: Gorgias'ın üç adımı

Nihilizm (hiççilik), genel anlamda her türlü değeri, düzeni ve görüşü reddeden tutumdur; varlık felsefesinde ise varlığın gerçekte var olmadığını savunur. En bilinen temsilcisi sofist Gorgias'tır. Gorgias görüşünü birbirini izleyen üç adımla kurar: Hiçbir şey yoktur. Bir şey olsaydı bile bilinemezdi. Bilinseydi bile başkasına aktarılamazdı. Bu üç adım yalnız bir varlık iddiası değil, aynı zamanda bilginin ve dilin sınırına yöneltilmiş bir saldırıdır. Gorgias'ın amacı, kesin ve evrensel bir varlık bilgisinin imkânsız olduğunu göstermekti.

Realizm: varlık vardır, ama ne?

Realizm (gerçekçilik), varlığın insan zihninden bağımsız olarak var olduğunu savunur. Felsefe tarihindeki filozofların çok büyük kısmı bu noktada realisttir; tartışma “var mı?” sorusunda değil, “ne?” sorusunda başlar. Realizmin önemli temsilcisi Aristoteles'tir. Aristoteles'e göre filozof önce neyin var olduğunu, sonra var olanların doğasını açıklamalıdır. Ona göre her varlık iki ögeden oluşur: madde ve form. Madde varlığın fiziksel yapısıdır; değişir, yok olur ve duyularla algılanır. Form ise varlığın özüdür; değişmez ve akılla kavranır. Dünyada milyarlarca farklı insan vardır; hepsine “insan” dememizin nedeni aynı insanlık formunu taşımalarıdır. İnsanlar doğar ve ölür, insanlık formu sürer.

Dikkat: Aristoteles'te form, hocası Platon'un idealarından farklı olarak varlıkların içindedir, ayrı bir dünyada değil. Bu farkı bir sonraki konuda ve Sokrates, Platon ve Aristoteles sayfasında yeniden göreceğiz.

“Varlık var mı?” ve karıştırılan komşusu
GörüşCevapTemsilciParçadaki ipucu
Nihilizmvarlık yokturGorgias“hiçbir şey yoktur; olsa bilinmez, bilinse aktarılmaz”
Realizmvarlık zihinden bağımsız vardırAristoteles (ve filozofların çoğu)madde ve form, “ne?” sorusu
Septisizm (bilgi felsefesi)varlığı reddetmez; kesin bilgisinden şüphe ederPyrrhon“yargıyı askıya al”
Akılda kalsın: Gorgias'ın üç basamağı bir merdivenden iner: yok → olsa bilinmez → bilinse anlatılmaz. Basamaklar sırayla varlık, bilgi, dil sorunudur. Realizm “var” der; asıl kavga “ne?” sorusundadır.
Sınavda

Nasıl sorulurGorgias'ın üç önermesini aktaran ya da “görünenin ardında hiçbir şey yoktur” diyen bir parça verilir, hangi görüşe ait olduğu sorulur.

TuzakNihilizmi şüphecilikle (septisizm) karıştırmaktır: septisizm “bilip bilemeyeceğimizden emin değiliz” der, nihilizm ise varlığın kendisini reddeder. İkinci tuzak, Aristoteles'in formunu Platon'un ideası gibi ayrı bir dünyaya yerleştiren şıklardır.

↕Sıralama Gorgias'ın üç önermesi

  1. Bilinseydi bile başkalarına aktarılamazdı.
  2. Hiçbir şey yoktur.
  3. Bir şey olsaydı bile bilinemezdi.

?Soru çöz

Bir filozofa göre çevremizde gördüğümüz her ağaç büyür, yaprak döker, sonunda kurur ve yok olur. Ama hepsine “ağaç” dememizi sağlayan bir şey vardır ve bu şey tek tek ağaçlar yok olsa da kalır. Üstelik bu ortak öz, ayrı bir dünyada değil, her ağacın kendi içinde bulunur ve akılla kavranır.

Bu parçada görüşleri dile getirilen filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Değişen madde ile değişmeyen, akılla kavranan ve varlığın içinde bulunan form ayrımı Aristoteles'e aittir. B Gorgias varlığın var olduğunu bile reddeder; C Herakleitos için değişmeyen öz değil, her şeyin sürekli değişmesi esastır; D Demokritos varlığı atomlarla açıklar, form kavramı kullanmaz.
GÖRÜŞ · İDEALİZM

İdealizm: asıl varlık düşünceseldir

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFilozoflar felsefeyi nasıl tanımlamıştır? Platon, Aristoteles, Fârâbî ve Kant'ın felsefe tanımları nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefenin herkesin kabul ettiği tek bir tanımı yoktur; her filozof onu kendi sistemine ve çağının sorunlarına göre tanımlar. Aristoteles varlığın ilk ilke ve nedenlerinin araştırılması, Fârâbî var olmaları bakımından varlıkların bilinmesi, Jaspers yolda olmak, Hilmi Ziya Ülken düşünce üzerine düşünce der. Ortak noktaları akla dayalı hakikat arayışıdır.

Filozofların felsefe tanımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varlık felsefesinde idealizm nedir? Platon, İbn Sînâ, Berkeley ve Hegel'e göre varlık nedir?

Kısa cevap: İdealizm, varlığın özünün maddi değil düşünsel (akılsal, zihinsel) olduğunu savunur. Platon'a göre asıl varlık idealar dünyasıdır, duyular dünyası onun kopyasıdır. İbn Sînâ varlığı zorunlu ve mümkün diye ayırır. Berkeley'e göre “Var olmak, algılanmaktır.” Hegel'e göre asıl gerçeklik tindir ve diyalektik süreçle (tez, antitez, sentez) gelişir.

Kâğıda çizdiğin hiçbir daire kusursuz değildir; yine de “kusursuz daire”nin ne olduğunu bilirsin. O kusursuz daire nerede?

Varlığın var olduğunu kabul edenler, “Varlık özünde nedir?” sorusunda ayrılır. Bu soruya verilen ilk büyük cevap idealizmdir: Asıl varlık maddi değil, düşünseldir. İdealist filozoflar görünüş ile gerçeklik arasında ayrım yapar; duyularla gördüğümüz şeyin ardında, yalnız akılla kavranan bir gerçeklik vardır.

Platon: iki dünya

Platon'a göre iki dünya vardır. İçinde yaşadığımız duyular dünyasındaki varlıklar meydana gelir, değişir, yok olur ve çok sayıdadır. Bunların her birinin aslı olan idea ise idealar dünyasındadır: düşünsel, ezelî-ebedî, değişmez, bir ve mükemmeldir. Kâğıttaki daireler kusurludur ama hepsi kusursuz daire ideasından pay alır. Duyular dünyası ideaların gölgesi ya da kopyası olduğu için tam anlamıyla gerçek değildir; asıl varlık idealardır ve onlar ancak akılla kavranır. İdealar arasında en yükseği iyi ideasıdır.

İbn Sînâ: zorunlu ve mümkün varlık

İbn Sînâ varlıkları ikiye ayırır. Mümkün varlık, var olması da olmaması da düşünülebilen, varlığını kendinden değil başka bir nedenden alan varlıktır; çevremizdeki bütün değişen, var olup yok olan şeyler böyledir. Zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd) ise varlığı kendinden olan, ezelî-ebedî, bir ve mükemmel olan Tanrı'dır. Mümkün varlıklar varlıklarını sonunda zorunlu varlığa borçludur.

Berkeley ve Hegel

İrlandalı filozof George Berkeley'e göre bir şeyin var olması, bir zihin tarafından algılanmasıdır: “Var olmak, algılanmaktır.” Algılanmayan bir maddeden söz etmek anlamsızdır. Hegel'e göre ise asıl gerçeklik tindir (mutlak ruh). Tin, kendini diyalektik bir süreçle açar: her durum (tez) kendi karşıtını (antitez) doğurur, ikisinin çatışmasından yeni bir durum (sentez) çıkar; sentez de yeni bir tez olur. Doğa ve tarih, tinin bu gelişiminin aşamalarıdır. Hegel'in görüşüne diyalektik idealizm denir.

Dört idealist: asıl varlık nedir?
FilozofAsıl varlıkParçadaki ipucu
Platonidealar dünyasındaki değişmez idealariki dünya, gölge, kopya, iyi ideası
İbn Sînâzorunlu varlık (Tanrı); mümkünler varlığını ondan alırzorunlu-mümkün, vâcibü'l-vücûd
Berkeleyalgılayan zihin ve algılananlar“Var olmak, algılanmaktır.”
Hegelkendini diyalektikle açan tintez-antitez-sentez, mutlak ruh
Akılda kalsın: Tablodaki ipucu sütunu sınavın parça dilidir. Dördünün ortak paydası: görünüşün ardında akılla kavranan düşünsel bir gerçeklik.
Sınavda

Nasıl sorulurParça, “gördüğümüz şeyler asıl gerçekliğin kusurlu kopyalarıdır” ya da “var olmak bir zihin tarafından algılanmaktır” der; görüşün hangi akıma ya da filozofa ait olduğu sorulur.

TuzakHegel'in diyalektiğini Marx'ınkiyle karıştırmaktır: süreç aynı (tez-antitez-sentez), ama Hegel'de değişen tin, Marx'ta maddedir. Platon'un idealarını Aristoteles'in formuyla karıştırma: idealar ayrı bir dünyadadır.

▭Boşluk doldurma

Duyular dünyasındaki varlıkların, değişmez ve mükemmel ideaların kusurlu kopyaları olduğunu savunan filozof 'dur. “Var olmak, algılanmaktır.” diyerek bir şeyin varlığını zihin tarafından algılanmasına bağlayan filozof ise 'dir.

HegelPlatonİbn SînâBerkeley

?Soru çöz

Bir filozofa göre evrende var olan her şey, varlığını kendinden değil bir başka nedenden alır; var olabilir de olmayabilir de. Bu nedenler zinciri sonsuza dek gidemeyeceği için, varlığı kendinden olan, başka hiçbir şeye muhtaç olmayan bir varlığın bulunması gerekir.

Bu parçada dile getirilen varlık anlayışı aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ D. Varlığını başkasından alan mümkün varlık ile varlığı kendinden olan zorunlu varlık ayrımı İbn Sînâ'nındır. A Berkeley varlığı algılanmaya bağlar, nedenler zinciri kurmaz; B Demokritos her şeyi atomlarla açıklar, zorunlu varlığa başvurmaz; C Gorgias varlığın var olduğunu bile reddeder.
GÖRÜŞ · MATERYALİZM VE DÜALİZM

Materyalizm ve düalizm: madde mi, madde ve ruh mu?

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefe nerede ve nasıl ortaya çıktı, ilk filozof kimdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, özellikle Milet'te sistemli bir düşünce olarak doğdu; ilk filozof Miletli Thales kabul edilir. Mezopotamya, Mısır, Çin, Hint ve İran birikimi zemini hazırladı. Asıl yenilik, evreni tanrıların öyküleriyle değil, akla dayalı nedenlerle açıklamaya geçilmesiydi.

Felsefenin doğuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Materyalizm ve düalizm nedir? Demokritos, Hobbes, Marx ve Descartes'a göre varlık nedir?

Kısa cevap: Materyalizm (maddecilik) yalnız maddenin gerçek olduğunu, düşünce ve ruhun da maddenin bir işlevi olduğunu savunur; Demokritos atomlarla, Hobbes cisimlerle, La Mettrie “makine insan” anlayışıyla, Marx diyalektik materyalizmle bu görüşü temsil eder. Düalizm (ikicilik) ise varlığın madde ve ruh (düşünce) olmak üzere iki ayrı tözden oluştuğunu söyler; temsilcisi Descartes'tır.

Bir arkadaşın “Aşk dediğin, beyindeki birkaç kimyasaldan ibaret” dediğinde ona hak verir misin, yoksa “Hayır, bunda maddeden fazlası var” mı dersin? Bu tartışma 2.500 yıllıktır.

İdealizmin tam karşısında materyalizm durur: Gerçek olan maddedir; madde olmayan şey gerçek değildir. Su, hava ya da atomu ana madde sayan ilk Yunan filozofları bu yüzden materyalizmin ilk temsilcileri kabul edilir.

Materyalizmin dört temsilcisi

Materyalizmin dört temsilcisi
FilozofTürüVar olan nedir?
Demokritosatomcu materyalizmboşlukta hareket eden bölünemez, sayısız atom (Yunanca “bölünemez”)
Thomas Hobbescisimci materyalizmeni, boyu, derinliği olan cisim; algılanması zor olan bile “hafif cisim”
La Mettrie“makine insan”beden bir makine; ruh, akıl, irade bedenin işlevi
Karl Marxdiyalektik (tarihsel) materyalizmtez-antitez-sentezle değişen madde; toplumdaki çatışma değişimin itici gücü

Düalizm: iki ayrı töz

Düalizm (ikicilik), varlığın birbirine indirgenemeyen iki ayrı tözden oluştuğunu savunur. En bilinen temsilcisi René Descartes'tır. Descartes'a göre ruh (düşünen töz) düşünür ama yer kaplamaz; madde (yer kaplayan töz) yer kaplar ama düşünmez. İnsan bu iki tözün birleşimidir. Descartes'ın düalizmi, bedenin bir makine gibi mekanik yasalarla işlediğini ama düşünen ruhun maddeye indirgenemeyeceğini söyler.

Kaç ilke? Tek, iki, çok

Varlığın mahiyeti hakkındaki görüşler, varlığı kaç ilkeyle açıkladıklarına göre de sınıflanır. Tek ilkeli (monist) görüşler varlığı tek bir ilkeye bağlar: ya maddeye (materyalizm) ya düşünceye (idealizm). İki ilkeli (düalist) görüş madde ve ruhu birlikte kabul eder. Çok ilkeli görüşe örnek Empedokles'tir: Ona göre varlık dört ögeden (su, hava, toprak, ateş) oluşur; bu ögeleri sevgi birleştirir, nefret ayırır.

Akılda kalsın: Materyalistleri “neyle?” sorusuyla ayır: atomla → Demokritos; cisimle → Hobbes; makineyle → La Mettrie; diyalektikle → Marx. Düalizmin tek adı Descartes: düşünen töz + yer kaplayan töz. İlke sayısı: bir (materyalizm, idealizm) · iki (Descartes) · dört öge (Empedokles).
Sınavda

Nasıl sorulurBir parçada “insanın düşünceleri, duyguları ve iradesi bedeninin işlevinden başka bir şey değildir” görüşü ya da “ruh düşünür ama yer kaplamaz, beden yer kaplar ama düşünmez” ayrımı verilir; akım ya da filozof sorulur.

TuzakDescartes'ın bedeni makine gibi görmesinden onu materyalist sanmaktır; Descartes ruhu ayrı bir töz kabul ettiği için düalisttir. İkinci tuzak, ÖSYM'nin şıklarda “tek bir tözün esas olduğunu savunan monizm” gibi tanımlı akımlar vermesidir; parçadaki varlık sayısını say.

⇄Bilgi eşleştirme filozof ↔ varlık anlayışı

?Soru çöz

Bir filozof, insan bedenini dişlileri ve yayları birbirine bağlı karmaşık bir saate benzetir. Ona göre korku, sevinç ya da karar verme gibi zihinsel olaylar da bu makinenin parçalarının işleyişinden başka bir şey değildir; bedenden ayrı bir ruh varsaymaya gerek yoktur.

Bu parçadaki görüş varlık felsefesindeki hangi yaklaşımla ilişkilendirilebilir?

✓ B. Zihinsel olayları bedenin, yani maddenin işleyişine indirgemek ve ayrı bir ruhu reddetmek materyalizmdir (La Mettrie'nin “makine insan” anlayışına yakın). A düalizm ruhu ayrı bir töz sayar, parça bunu reddediyor; C idealizm asıl varlığı düşünsel sayar, ters yön; D nihilizm varlığın kendisini reddeder, parça maddeyi kabul ediyor.
GÖRÜŞ · OLUŞ VE YENİ ONTOLOJİ

Oluş, fenomenoloji, varoluşçuluk ve yeni ontoloji: varlığa dört yeni bakış

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık var mıdır sorusuna verilen cevaplar nelerdir? Nihilizm ve realizm ne der?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varlığın var olmadığını savunan görüşe nihilizm (hiççilik) denir; temsilcisi sofist Gorgias'tır: “Hiçbir şey yoktur; olsaydı bilinemezdi; bilinseydi başkasına aktarılamazdı.” Varlığın var olduğunu kabul eden görüş ise realizmdir (gerçekçilik). Filozofların büyük çoğunluğu realisttir ama varlığın ne olduğu konusunda ayrılırlar; Aristoteles realizmin önemli temsilcisidir.

Varlık var mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Oluş felsefesi, fenomenoloji, varoluşçuluk ve Hartmann'ın yeni ontolojisi varlık hakkında ne der?

Kısa cevap: Oluş felsefesine göre varlık durağan değil, sürekli değişimdir; Herakleitos “Aynı nehre iki kez girilmez.” der, Whitehead evreni olaylar akışı sayar. Fenomenolojide Husserl, varlığın özüne bilinçte, ön yargıları paranteze alarak ulaşılacağını söyler. Varoluşçulukta Sartre'a göre insanda varoluş özden önce gelir. Hartmann'ın yeni ontolojisi ise varlığı gerçek ve ideal varlık ile katmanlar hâlinde inceler.

Çocukluk fotoğrafındaki kişiyle bugün aynanın karşısındaki kişinin hücrelerinin neredeyse hiçbiri aynı değil. Yine de “bu benim” diyorsun. Değişen mi gerçek, kalan mı?

Oluş felsefesi: her şey akar

Herakleitos'a göre evrendeki her şey her an değişir; değişmeden kalan tek şey değişimin kendisidir. Bunu “Aynı nehre iki kez girilmez.” sözüyle anlatır: ikinci girişte hem su başka sudur hem sen başka sensin. Ama değişim rastgele değildir; onu düzenleyen evrensel bir ilke, logos vardır. Herakleitos ana maddenin sürekli değişen ateş olduğunu söyler. Yirminci yüzyılda Whitehead da evrenin şeylerden değil olaylardan oluştuğunu savundu: her an bir kez yaşanan bir olaydır, kendinden öncekinin sonucu, sonrakinin nedenidir. Oluşun karşı kutbunda Parmenides durur: ona göre değişim bir yanılsamadır, gerçek varlık bir, bütün ve değişmezdir.

Fenomenoloji ve varoluşçuluk

Edmund Husserl'in kurduğu fenomenolojiye göre varlıkların özü bilinmeyen bir yerde değil, insanın bilincinde görünen fenomenlerde aranmalıdır. Öze ulaşmak için ön yargılar, inançlar ve rastlantısal nitelikler “paranteze alınır”, yani bir kenara bırakılır; geriye nesnenin değişmeyen özü kalır. Varoluşçuluk ise varlığın genelinden çok insanın kendi varoluşuna odaklanır. Jean-Paul Sartre'a göre insan dışındaki her şeyde öz varoluştan önce gelir: bir makas yapılmadan önce “kesmeye yarayacağı” bellidir. İnsan ise önce vardır, özünü sonra kendi özgür seçimleriyle kendisi belirler: “Varoluş özden önce gelir.” Bu özgürlük insana tam bir sorumluluk da yükler.

Hartmann: yeni ontoloji ve varlık türleri

Nicolai Hartmann'a göre ontoloji varlığı ne kurgulanmış bir ilkeye (madde ya da düşünce) indirgemeli ne de bilene bağlamalı; var olanı olduğu gibi, katmanlarıyla betimlemelidir. Bu yaklaşıma yeni ontoloji denir. Hartmann varlığı önce ikiye ayırır: gerçek (reel) varlık zamanda ve mekânda bulunur, oluşur ve yok olur (taş, bitki, insan); ideal varlık ise zaman ve mekân dışında, değişmeden geçerlidir (matematiksel nesneler, mantık ilkeleri, değerler). Gerçek varlık da dört katman hâlinde düşünülür.

Üst katman alttakine dayanır ama ona indirgenemez: düşünce beyin olmadan olmaz, ama beyindeki maddeye de eşit değildir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Herakleitos: her şey akar, logos düzenler, ateş. Parmenides: değişim yanılsama. Husserl: paranteze al, özü bilinçte bul. Sartre: önce var ol, sonra özünü seç. Hartmann: varlığı olduğu gibi, katman katman betimle; gerçek ve ideal varlık.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hiçbir şey olduğu gibi kalmaz” diyen parça oluş felsefesine, “insan kendini kendi eylemleriyle yaratır” diyen parça varoluşçuluğa, “ön yargılarımızı bir kenara bırakıp şeylerin bilincimizde nasıl göründüğüne bakmalıyız” diyen parça fenomenolojiye gider.

TuzakSartre'ın “varoluş özden önce gelir” ilkesini bütün varlıklara genellemektir; bu ilke yalnızca insan için geçerlidir, nesnelerde öz önce gelir.

▭Boşluk doldurma

“Aynı nehre iki kez girilmez.” diyen 'a göre değişimi düzenleyen evrensel ilke logostur. “Varoluş özden önce gelir.” diyen ise insanın özünü kendi özgür seçimleriyle belirlediğini savunur.

ParmenidesSartreHerakleitosHusserl

?Soru çöz

Bir düşünüre göre bir sayının ya da “iki kere iki dört eder” ilkesinin varlığı, bir taşın ya da bir ağacın varlığından farklıdır. Taş ve ağaç belli bir yerde, belli bir zamanda bulunur, oluşur ve yok olur. Sayı ve mantık ilkeleri ise hiçbir yerde ve zamanda bulunmaz ama her zaman geçerlidir.

Bu parçada varlık felsefesinin hangi konusu ele alınmaktadır?

✓ C. Zamanda ve mekânda bulunan taş-ağaç ile zaman ve mekân dışında geçerli sayı-mantık ilkesi ayrımı gerçek varlık ile ideal varlık ayrımıdır (Hartmann). A evrenin bir amaca yönelip yönelmediği tartışılmıyor; B parça her ikisinin de var olduğunu kabul ediyor; D ana madde (arkhe) arayışı yok, varlıklar sınıflandırılıyor.
PROBLEM · EVRENDE AMAÇLILIK

Evrende amaçlılık var mı? Mekanizm ve teleoloji

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık felsefesinde idealizm nedir? Platon, İbn Sînâ, Berkeley ve Hegel'e göre varlık nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdealizm, varlığın özünün maddi değil düşünsel (akılsal, zihinsel) olduğunu savunur. Platon'a göre asıl varlık idealar dünyasıdır, duyular dünyası onun kopyasıdır. İbn Sînâ varlığı zorunlu ve mümkün diye ayırır. Berkeley'e göre “Var olmak, algılanmaktır.” Hegel'e göre asıl gerçeklik tindir ve diyalektik süreçle (tez, antitez, sentez) gelişir.

İdealizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Evrende amaçlılık var mıdır? Mekanizm ve teleoloji (erekçilik) nedir?

Kısa cevap: Evrende amaçlılık problemine iki cevap verilir. Teleoloji (erekçilik), evrendeki her şeyin bir amaca, bir ereğe yöneldiğini ve evrende bir düzen ve plan bulunduğunu savunur; Platon, Aristoteles ve Leibniz bu görüştedir. Mekanizm ise evrenin bir makine gibi yalnızca neden-sonuç yasalarıyla işlediğini, bir amaca yönelmediğini savunur; Demokritos bu görüşün öncüsüdür.

Gözün görmek için mi var olduğunu, yoksa var olduğu için mi gördüğünü hiç düşündün mü?

Varlık felsefesinin üçüncü sorusu, evrenin “neden” öyle olduğuyla ilgilidir. Burada “neden” iki anlama gelir: Ne yüzünden? (önceki neden) ve Ne için? (amaç). Bu iki anlam iki karşıt görüş doğurur.

Teleoloji: her şey bir şey için

Teleoloji (erekçilik), Yunanca telos (amaç, erek) sözcüğünden gelir. Bu görüşe göre evrende bir düzen, bir plan vardır ve her şey bir amaca doğru yönelir. Tohum ağaç olmak için büyür; göz görmek için vardır. Aristoteles bir şeyi açıklamak için dört nedenden söz eder; bunlardan biri amaç nedenidir ve ona göre doğada hiçbir şey boşuna olmaz. Platon evrenin iyi ideasına yöneldiğini, Leibniz ise bu dünyanın mümkün dünyaların en iyisi olarak düzenlendiğini savunur. Teleolojik görüş, evrendeki düzenden bir düzenleyiciye giden din felsefesi kanıtlarıyla da ilişkilidir; bunu din ve sanat felsefesi sayfasında göreceğiz.

Mekanizm: evren bir saat gibi işler

Mekanizm, evrendeki olayların bir amaca göre değil, yalnızca önceki nedenlerin zorunlu sonucu olarak, bir makinenin dişlileri gibi işlediğini savunur. Evrende bir plan ya da amaç aramak gereksizdir; olup biten her şey maddenin hareket yasalarıyla açıklanır. Görüşün öncüsü Demokritos'tur: atomlar boşlukta zorunlu olarak hareket eder. Yeni Çağ'da doğanın matematiksel yasalarla açıklanması mekanist görüşü güçlendirdi; Descartes ve Hobbes doğayı (Descartes'ta yalnızca maddi dünyayı) mekanik olarak açıkladı.

Teleoloji ile mekanizmin karşılaştırması
Teleoloji (erekçilik)Mekanizm
Temel soruNe için?Ne yüzünden?
EvrenDüzenli, planlı, amaca yönelikNeden-sonuç yasalarıyla işleyen makine
AçıklamaAmaç nedeniÖnceki (etkin) neden
TemsilcilerPlaton, Aristoteles, LeibnizDemokritos; Yeni Çağ'da Descartes (madde için), Hobbes
Akılda kalsın: Telos = amaç. Teleoloji okun hedefine bakar, mekanizm yayın gerilmesine. “Göz görmek için var” → teleoloji; “göz, şu nedenlerin sonucu olarak oluştu ve görme işlevi bunun sonucu” → mekanizm.
Sınavda

Nasıl sorulurParça “doğada hiçbir şey boşuna yapılmamıştır” ya da “evren, kurulmuş bir saat gibi kendi yasalarıyla işler, bir amaca yönelmez” der; varlık felsefesinin hangi problemine verilen cevap olduğu sorulur. Doğru cevap “Evrende amaçlılık var mıdır?”dır.

TuzakDüzen ve plan kelimelerini gören öğrencinin bunu doğrudan “Tanrı'nın varlığı” problemine bağlamasıdır; soru varlık felsefesi başlığında sorulduysa amaçlılık problemidir.

⇄Bilgi eşleştirme teleoloji mi, mekanizm mi?

?Soru çöz

Bir düşünüre göre bir çiçeğin rengini, böcekleri çekmek için edindiğini söylemek yanıltıcıdır. Çiçeğin rengi, bitkinin yapısındaki maddelerin ve ışığın etkileşiminin zorunlu bir sonucudur. Bu sonuç böcekleri çekiyorsa bu bir amaç değil, yalnızca bir yan etkidir.

Bu düşünürün görüşü aşağıdakilerden hangisine uygundur?

✓ A. Rengin bir “amaç” için değil önceki nedenlerin zorunlu sonucu olarak oluştuğunu söylemek mekanist görüştür. B her varlığın ereğe yönelmesi teleolojidir, düşünür bunu reddediyor; C idealizmdir, parçada maddi nedenler esas alınıyor; D varlığın var olup olmadığı tartışılmıyor.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Eski bir gök modeli, gezegenlerin konumlarını yüzyıllar boyunca oldukça isabetli biçimde hesaplıyordu ve modelin bütün parçaları birbiriyle uyumluydu. Ancak model, Dünya'yı evrenin merkezine yerleştiriyordu. Sonraki gözlemler bu varsayımın gökyüzündeki durumla uyuşmadığını gösterdi.

Bu parça aşağıdakilerden hangisine örnek oluşturur?

✓ B. Model kendi içinde tutarlı ve hesapta isabetliydi ama temel varsayımı gerçekle uyuşmadı; tutarlılık doğruluğu garanti etmez. A parça çelişkiden söz etmiyor, ayrıca çelişik önermeler birlikte doğru olamaz; C tersine, yanlışı ortaya çıkaran gözlemdir; D gerçeklik varlığa, doğruluk önermeye aittir, ters tanım.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Tutarlılık, doğruluk, gerçeklik

?Soru 2

Aristoteles, hocası Platon'un idealar kuramını ayrıntılı biçimde eleştirmiş ama onun sorduğu “Değişen dünyada değişmeyen nedir?” sorusunu bırakmamış, bu soruya kendi cevabını geliştirmiştir. Aradan yüzyıllar geçmesine rağmen hem Platon hem Aristoteles bugün de okunmakta ve tartışılmaktadır.

Bu parçada felsefi düşüncenin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

✓ C. Önceki filozofun görüşü eleştirilip geliştirilerek ilerlenmesi ve eski görüşün değerini koruması yığılımlı ilerlemedir. A refleksiflik düşüncenin kendi üzerine dönmesidir, parça kuşaklar arası birikimi anlatır; B evrensellik sorunun tüm insanlığı ilgilendirmesidir, vurgu bu değil; D hayret alışılmışa şaşırmaktır, parçada geçmez.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefi düşüncenin özellikleri

?Soru 3

Eski bir anlatıya göre denizin kabarıp şehirleri yutması, deniz tanrısının öfkesiyle açıklanıyordu. MÖ 6. yüzyılda bazı düşünürler ise aynı olayı rüzgârların ve suyun kendi doğasındaki hareketlerle açıklamaya çalıştı. Bu değişim, felsefenin ortaya çıkışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Tanrının öfkesi yerine doğanın kendi işleyişine başvurmak, mitten akla dayalı açıklamaya geçiştir. B mitoloji hemen ortadan kalkmadı, parça yalnız yeni bir açıklama türünü anlatır; C deneysel yöntem çok sonra (Yeni Çağ'da) sistemleşti; D felsefe ahlak, bilgi, siyaset gibi konulara da yöneldi, parça bunu söylemez.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefenin doğuşu

?Soru 4

Bilimler kesin sonuçlara ulaştıkça felsefenin geride kaldığını düşünenler vardır. Oysa yapay zekânın bir bilinci olup olamayacağı, klonlanan bir canlının kimliği ya da genetik müdahalenin ahlaki sınırı gibi konular bilimin gündeme getirdiği ama deneyle cevaplanamayan sorulardır ve bugün filozofların tartışma konusudur.

Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?

✓ B. Parça, bilimin açtığı yeni konuların felsefede tartışıldığını, yani felsefenin günceli izlediğini söyler. A parça felsefenin bilimi değersizleştirdiğini söylemez; C felsefenin kesinleşeceği iddiası parçada yok, uç bir yargı; D tersine, bu soruların deneyle cevaplanamadığı vurgulanıyor.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefe, bilim, din, sanat

?Soru 5

Bir araştırmacı yıllar boyunca farklı göllerde gözlem yapmış ve incelediği bütün kuğuların beyaz olduğunu görerek “Bütün kuğular beyazdır.” sonucuna varmıştır. Ancak başka bir kıtada siyah kuğular bulununca bu genelleme geçerliliğini yitirmiştir.

Bu örnek aşağıdakilerden hangisini en iyi açıklar?

✓ D. Tek tek gözlemlerden genelleme yapılmış (tümevarım) ve tek bir karşı örnek onu çürütmüştür; tümevarımın sonucu olasıdır. A burada tümdengelim yok, ayrıca öncülleri doğru tümdengelimin sonucu zorunludur; B iki tek şey karşılaştırılmıyor, analoji değil; C gözlem geçersiz değildir, yalnız genelleme kesinlik vermez.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Tümdengelim, tümevarım, analoji

?Soru 6

Bir düşünür şöyle yazar: “Kalabalık bir şehirde yaşayan insan, her gün yüzlerce kişiyle karşılaşır ama çoğunu gerçekten görmez. Oysa bir başkasını yalnızca yolumdaki bir engel ya da işime yarayan bir araç olarak görmeye başladığımda, onun benim gibi amaçları ve onuru olan biri olduğunu unutmuş olurum. İnsana hiçbir zaman yalnızca bir araç olarak davranılmamalıdır.”

Bu parçada felsefenin hangi disiplininin problemi ele alınmaktadır?

✓ A. Parçanın son cümlesi insana nasıl davranılması gerektiğine dair bir ilke koyar; “gerekir, davranılmalıdır” kalıbı ahlak felsefesinin, yani değer alanının işaretidir. B “görmek” sözcüğü geçse de bilginin kaynağı sorulmuyor; C şehrin ya da insanın var olup olmadığı tartışılmıyor; D güzellik ya da sanat eseri söz konusu değil.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Felsefi metin ve deneme

?Soru 7

Antik dönemde bir düşünüre “Sen bilge misin?” diye sorulduğunda “Hayır, bilgelik yalnız tanrılara yaraşır; ben yalnızca onu seven biriyim.” diye cevap verdiği aktarılır. Bu cevap, felsefe teriminin anlamı göz önüne alındığında felsefenin hangi yönünü öne çıkarır?

✓ B. “Bilgeliği seven” ifadesi felsefenin bilgeliğe sahip olmak değil, ona yönelmek ve onu aramak olduğunu gösterir. A kesinlik iddiası felsefenin değil, bilgeliğe ulaştığını sananın tutumudur; C deney ve gözlem bilimin yöntemidir; D inancı temellendirme dinin işidir, parçada geçmez.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefe ne demek?

?Soru 8

Ünlü bir bestecinin işitme yetisini büyük ölçüde yitirdikten sonra bile eserler bestelemeyi sürdürdüğü ve en çok bilinen yapıtlarından bazılarını bu dönemde ortaya koyduğu bilinmektedir.

Bu bilgi aşağıdaki yargılardan hangisine karşı örnek oluşturur?

✓ C. İşitmeden beste yapmak, duyulmayanın üzerinde yaratıcı çalışma yapılamayacağı genellemesini çürüten tek bir örnektir. A parçada eserlerin içeriği anlatılmıyor; B müziğin ne olduğu tartışılmıyor; D parçayla aynı yönde, onu destekleyen bir yargıdır, karşı örnek olamaz.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Argümanı sorgulamak

?Soru 9

Felsefe tarihinde bir düşünür felsefeyi varlığın ilk ilkelerinin araştırılması, bir başkası aklın kendini sorgulaması, bir diğeri ise hiç bitmeyen bir yolculuk olarak tanımlamıştır. Bu tanımların birbirinden farklı olması en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

✓ D. Tanımlar filozofun merkeze koyduğu şeye (varlık, akıl, arayış) göre değişir. A farklılık tutarsızlık değildir, her tanım kendi içinde tutarlıdır; B felsefi bilgi deneyle doğrulanmaz, bu bilimin özelliğidir; C tanımların ortak yönü vardır: akla dayalı hakikat arayışı.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Filozofların felsefe tanımları

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi bir önerme değildir?

✓ C. Soru cümlesi bir yargı bildirmez, ona doğru ya da yanlış denemez; önerme değildir. A doğru bir yargıdır; B yanlış bir yargıdır ama yanlış olması onu önerme olmaktan çıkarmaz, sık karıştırılan budur; D olumsuz biçimde doğru bir yargıdır.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Görüş, argüman, önerme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →