Bilgi felsefesi: bilginin imkânı, kaynağı, sınırları ve doğruluk ölçütleri

TYT felsefenin en çok sorulan konusu: bilginin imkânı, kaynağı ve sınırları; hangi akım hangi filozofla, hangi doğruluk ölçütü hangi akımla eşleşir.

7 durakTYT · AYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · EPİSTEMOLOJİ

Bilgi felsefesi (epistemoloji): “Nasıl biliyorum?” sorusu

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık felsefesi (ontoloji) nedir, hangi sorulara cevap arar ve temel kavramları nelerdir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varlık felsefesi ya da ontoloji, var olanı var olması bakımından inceleyen felsefe disiplinidir. “Varlık var mıdır?”, “Varlığın mahiyeti (ne olduğu) nedir?”, “Evrende amaç var mıdır?” sorularına cevap arar. Temel kavramları varlık, töz, öz, oluş, madde, idea, fenomen ve varoluştur. Bilimden farkı, varlığın var olup olmadığını da sorgulaması ve onu bütün olarak ele almasıdır.

Ontoloji ve kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilgi felsefesi (epistemoloji) nedir, bilgi, sanı, süje, obje, a priori ve a posteriori ne demektir?

Kısa cevap: Bilgi felsefesi ya da epistemoloji, bilginin imkânını, kaynağını, sınırlarını ve doğruluk ölçütlerini inceleyen felsefe disiplinidir. Bilgi, bilen özne (süje) ile bilinen nesne (obje) arasındaki ilişkiden doğar ve gerekçelendirilmiş doğru inanç olarak tanımlanır. Gerekçesiz kanaate sanı (doksa) denir. Deneyimden bağımsız bilgi a priori, deneyimle edinilen bilgi a posteriori bilgidir.

“Yarın yağmur yağacak” diye düşünüyorsun ve gerçekten yağıyor. Peki bunu biliyor muydun, yoksa yalnızca tahmin mi etmiştin?

Varlık felsefesi sayfasında “Ne var?” sorusunu gördük. Bilgi felsefesi bir adım geri çekilir ve sorar: Var olan hakkında bildiklerimizi nasıl biliyoruz? Disiplinin adı Yunanca episteme (bilgi) ve logos (bilim) sözcüklerinden gelir: epistemoloji. Bilgi üzerine Antik Yunan'dan beri düşünülse de bilgi felsefesi 17. yüzyılda Descartes ile ayrı bir disiplin hâline geldi.

Bilgi nasıl oluşur? Süje ve obje

Bilgi, iki uç arasındaki ilişkiden doğar. Süje (özne) bilen, yani bilgiye ulaşmaya çalışan insandır. Obje (nesne) bilinen, yani bilgi edinilmek istenen şeydir; bu bir taş da olabilir, insanın kendisi de. Süje objeye yönelir ve sonunda onun hakkında bir yargıya ulaşır; bu yargı bilgidir.

Bilgi ile sanı

Her inanç bilgi değildir. Platon'a göre bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inançtır. Yani bir şeyin bilgi sayılması için üç koşul gerekir: ona inanılmalı, inanılan şey gerçekle uyuşmalı (doğru olmalı) ve bu inanç gerekçelere dayanmalıdır. Bu koşulları taşımayan, kesinleşmemiş inanca, tahmine ya da öznel izlenime sanı (doksa) denir. “Yarın yağmur yağacak gibi hissediyorum” bir sanıdır; tesadüfen doğru çıksa bile gerekçesi olmadığı için bilgi sayılmaz.

A priori ve a posteriori

Bilgiler deneyimle ilişkilerine göre de ikiye ayrılır. A priori bilgi (deney öncesi), deneyime başvurmadan, yalnızca akılla bilinen bilgidir: “Bütün üçgenlerin üç kenarı vardır”, “2 + 3 = 5”. A posteriori bilgi (deney sonrası) ise duyular ve deneyle edinilir: “Su 100 °C'de kaynar”, “Bu elma ekşi”. Rasyonalistler a priori bilgiye, empiristler a posteriori bilgiye ağırlık verir; bu ayrım bu sayfanın geri kalanının anahtarıdır.

Üç temel problem

Bilgi felsefesi üç soru etrafında döner: Doğru bilgi mümkün müdür? (bilginin imkânı), Bilginin kaynağı nedir? (akıl mı, deney mi, sezgi mi?) ve Bilginin sınırları ve doğruluk ölçütleri nelerdir? Sonraki konular bu soruları sırayla izliyor.

Sınavdaki bilgi felsefesi sorularının neredeyse hepsi bu üç sütundan birine düşer: önce sütunu, sonra akımı bul.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Bilgi = inanç + doğruluk + gerekçe. Biri eksikse sanıdır. A priori = akıl, deneyden önce; a posteriori = duyu, deneyden sonra. Ontoloji “ne?”, epistemoloji “nasıl biliyorum?” diye sorar.
Sınavda

Nasıl sorulurParça bir kişinin kesin olarak bildiğini sandığı ama gerekçesi olmayan bir kanaati anlatır ya da “Bir şeyi bildiğimizden nasıl emin olabiliriz?” sorusunu tartışır; hangi disiplinin hangi sorusu olduğu istenir.

TuzakBilgiyi yalnızca “doğru inanç” sanmaktır; tesadüfen doğru çıkan tahmin gerekçesiz olduğu için bilgi değildir. Ayrıca matematik önermelerinin deneyle değil akılla bilindiğini, yani a priori olduğunu unutma.

⇄Bilgi eşleştirme bilgi felsefesinin kavramları

?Soru çöz

Bir öğrenci, hiçbir veriye dayanmadan maçı ev sahibi takımın kazanacağını söyler ve gerçekten öyle olur. Arkadaşı ise “Doğru çıktı ama sen bunu bilmiyordun, yalnızca tahmin ettin.” der.

Arkadaşın itirazı, bilginin aşağıdaki koşullarından hangisinin eksik olduğuna dayanır?

✓ D. Tahmin doğru çıkmış ve öğrenci ona inanmıştır, ama hiçbir veriye dayanmadığı için gerekçesizdir; bu yüzden bilgi değil sanıdır. A öğrenci söylediğine inanıyor, bu koşul var; B sonuç gerçekle uyuştu, bu koşul da var; C herkesin kabulü bilginin tanımındaki koşullardan değildir.
PROBLEM · BİLGİNİN İMKÂNI

Doğru bilgi mümkün mü? Septisizm ve dogmatizm

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık var mıdır sorusuna verilen cevaplar nelerdir? Nihilizm ve realizm ne der?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varlığın var olmadığını savunan görüşe nihilizm (hiççilik) denir; temsilcisi sofist Gorgias'tır: “Hiçbir şey yoktur; olsaydı bilinemezdi; bilinseydi başkasına aktarılamazdı.” Varlığın var olduğunu kabul eden görüş ise realizmdir (gerçekçilik). Filozofların büyük çoğunluğu realisttir ama varlığın ne olduğu konusunda ayrılırlar; Aristoteles realizmin önemli temsilcisidir.

Varlık var mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğru bilgi mümkün müdür? Septisizm (şüphecilik) ve dogmatizm nedir?

Kısa cevap: Septisizm (şüphecilik), kesin ve herkes için geçerli bilginin mümkün olmadığını savunur; Protagoras “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” der (görecelik), Gorgias bilginin imkânsızlığını, Pyrrhon yargıyı askıya almayı (epokhe) savunur. Dogmatizm ise kesin bilginin mümkün olduğunu savunur; Sokrates, Platon ve Descartes dogmatik görüştedir. Descartes'ın şüphesi bir yöntemdir, amacı kesin bilgiye ulaşmaktır.

Suya batırılmış düz bir kalem kırık görünür. Gözüne güvenemiyorsan, neye güvenebilirsin?

Bilgi felsefesinin ilk sorusu en temel olanıdır: İnsan kesin ve doğru bilgiye ulaşabilir mi? Bu soruya “hayır” diyenler septikler, “evet” diyenler dogmatiklerdir.

Septisizm: kesin bilgi yok

Septisizm (şüphecilik), duyuların da aklın da insanı yanıltabileceğini, bu yüzden herkes için geçerli, kesin bilgiye ulaşılamayacağını savunur. Protagoras'a göre bilginin kaynağı duyumlardır ve duyumlar kişiden kişiye değişir: Üşüyene rüzgâr soğuktur, üşümeyene değil. Öyleyse “İnsan her şeyin ölçüsüdür.”; kişiye göre değişen doğrular vardır (rölativizm, görecelik). Gorgias varlık felsefesi sayfasında gördüğümüz üç önermesiyle (yoktur, bilinemez, aktarılamaz) bilginin imkânını tümden reddeder. Pyrrhon'a göre aynı yiyecek birine tatlı, birine acı gelir ve hangisinin doğru olduğunu belirleyecek ölçüt yoktur; tek yol yargıdan kaçınmaktır (epokhe). Yargıda bulunmayan yanılmaz ve iç huzura kavuşur.

Bilgi mümkün mü? Beş cevap
FilozofTavırBilgi mümkün mü?Parçadaki ipucu
Protagorasgörecelikherkes için geçerli bilgi yok; kişiye göre doğru var“ölçü insandır”, rüzgâr birine soğuk
Gorgiasşüphecilik (nihilizme varan)hayır; bilinse bile aktarılamazyoktur, bilinemez, aktarılamaz
Pyrrhonseptisizmhayır; ölçüt yokyargıyı askıya al, epokhe, iç huzur
Descartesyöntemsel şüphe → dogmatizmevet; şüphe kesinliğe araç“Düşünüyorum, öyleyse varım.”
Sokratesdogmatizmevet; bilgi sorgulamayla doğurtulurironi, doğurtma (maiotik)

Dogmatizm: kesin bilgi mümkün

Dogmatizm, insanın kesin ve evrensel bilgiye ulaşabileceğini savunur. Sokrates'e göre doğru bilgi insanda vardır; önce ironi ile karşısındakine bilmediğini gösterir, sonra doğurtma (maiotik) ile bilgiyi açığa çıkarır. Descartes ise kesin bilgiye ulaşmak için her şeyden şüphe etti: duyular yanıltabilir, rüyada olabilirim. Ama şüphe ettiğim sırada şüphe ettiğimden şüphe edemem; şüphe etmek düşünmektir: “Düşünüyorum, öyleyse varım.”

Dikkat: Descartes'ın şüphesi septik değil, yöntemsel şüphedir. Septik şüphede durur ve yargıyı askıya alır; Descartes ise şüpheyi kesin bilgiye ulaşmak için bir basamak olarak kullanır. Bu yüzden Descartes dogmatik görüşün temsilcisidir.

Akılda kalsın: Septiklerin üçlüsünü cümleleriyle hatırla: Protagoras “ölçü insan” (görecelik), Gorgias “yok, bilinmez, aktarılmaz”, Pyrrhon “yargını askıya al” (epokhe). Şüphenin amacına bak: şüphede kalmak → septisizm; şüpheyle kesinliğe varmak → Descartes (dogmatizm).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aynı şey bir kişiye sıcak, ötekine soğuk gelir; herkesin doğrusu kendinedir” ya da “Hiçbir konuda kesin yargıda bulunmamak gerekir” diyen bir parça verilir; görüşün hangi akıma veya filozofa ait olduğu sorulur.

TuzakDescartes'ı şüphe ettiği için septik saymaktır; o yöntemsel şüpheyle kesin bilgiye ulaşır. Görecelikte bilgi vardır ama kişiden kişiye değişir; Pyrrhon'da ise yargının kendisi askıya alınır.

⇄Bilgi eşleştirme filozof ↔ bilginin imkânı

?Soru çöz

Bir düşünür, öğrendiği her şeyi bir kenara bırakmaya karar verir: Duyular bazen yanılttığına göre onlara güvenemez, rüyadayken de her şeyi gerçek sandığına göre şu an uyanık olduğundan emin olamaz. Ancak tam bu noktada, şüphe eden birinin var olması gerektiğini fark eder ve bilgisini bu sarsılmaz noktanın üzerine kurmaya başlar.

Bu parçada sözü edilen düşünürle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Düşünür (Descartes) her şeyden şüphe eder ama şüphede kalmaz, sarsılmaz bir noktaya ulaşıp bilgisini onun üzerine kurar; bu yöntemsel şüphedir. A görecelik Protagoras'ın görüşüdür; C yargıyı askıya almak Pyrrhon'un tutumudur, düşünür ise kesin bir yargıya varıyor; D tersine, duyulara güvenmiyor.
GÖRÜŞ · RASYONALİZM

Rasyonalizm (akılcılık): bilginin kaynağı akıldır

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTümdengelim, tümevarım ve analoji nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Felsefe ile düşünme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akıl yürütme, bilinen yargılardan bilinmeyen bir yargıya ulaşmaktır. Tümdengelim genel bir yargıdan özel bir sonuca iner ve öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur. Tümevarım tek tek gözlemlerden genel bir yargıya çıkar, sonucu olasıdır. Analoji iki şey arasındaki benzerlikten başka bir benzerlik çıkarır, sonucu en zayıf olandır.

Tümdengelim, tümevarım, analoji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rasyonalizm (akılcılık) nedir, temsilcileri kimlerdir ve bilginin kaynağı hakkında ne der?

Kısa cevap: Rasyonalizm (akılcılık), kesin ve güvenilir bilginin kaynağının akıl olduğunu, duyuların yanıltıcı olduğunu savunur. Rasyonalistler aklın doğuştan getirdiği a priori bilgileri kabul eder. Platon'a göre öğrenmek hatırlamaktır; Descartes doğuştan açık ve seçik fikirlerden söz eder. Sokrates, Platon, Fârâbî, Descartes, Spinoza, Leibniz ve Hegel başlıca temsilcileridir.

Hiç kimse sana kusursuz bir daire göstermedi; gördüğün her daire biraz yamuk. Yine de “kusursuz daire”nin ne olduğunu biliyorsun. Bu bilgi gözünden gelmiş olamaz.

Bilginin mümkün olduğunu kabul edenler ikinci soruya geçer: Bilgi nereden gelir? Bu sorunun ilk büyük cevabı rasyonalizmdir. Rasyonalistlere göre duyular bize değişen, kişiden kişiye farklı, yanıltıcı görünüşler verir. Kesin, zorunlu ve herkes için geçerli bilginin kaynağı ancak akıl olabilir. Matematik bunun en iyi örneğidir: Geometri ilkeleri hiçbir deneye dayanmadan, yalnızca akılla bilinir ve kesindir.

Doğuştan bilgi

Rasyonalistlerin çoğu aklın bazı bilgileri doğuştan taşıdığını kabul eder; bu bilgiler a priori bilgidir. Platon'a göre ruh bedene girmeden önce idealar dünyasında idealarla tanışıktı, bedene girince bu bilgiyi unuttu. Duyular dünyasında gördüğümüz şeyler o bilgiyi yalnızca hatırlatır: “Öğrenmek, hatırlamaktır” (anımsama kuramı). Platon'un Menon diyaloğunda Sokrates, okuma yazma bilmeyen bir köleye yalnızca soru sorarak bir geometri problemini çözdürür; Platon'a göre köle bilgiyi öğrenmemiş, içinde olanı hatırlamıştır.

Descartes ve öteki rasyonalistler

Descartes bilgiyi matematik kesinliğinde kurmak istedi. Ona göre zihinde doğuştan bulunan, şüphe götürmeyen açık ve seçik fikirler vardır (matematik ilkeleri, Tanrı fikri, kendi varlığımız). Gerçek bilgi bu fikirlerden tümdengelimle elde edilir. Descartes'ın balmumu örneği ünlüdür: Balmumu ateşe yaklaşınca rengi, kokusu, sertliği değişir; duyuların bildirdiği her şey değişmiştir ama onun aynı balmumu olduğunu biliriz. Bunu bize söyleyen duyular değil, akıldır. Öteki rasyonalistleri tablodaki ipuçlarıyla tanı.

Rasyonalistler ve parçadaki ipuçları
FilozofGörüşüParçadaki ipucu
Platonbilgi doğuştan; idealar hatırlanır“öğrenmek hatırlamaktır”, Menon'daki köle
Descartesdoğuştan açık ve seçik fikirler, tümdengelimbalmumu, matematik kesinliği
Leibnizakıl deneyden önce gelen zorunlu ilkeleri taşır“zihinde duyulardan gelmeyen tek şey aklın kendisi”
Spinozabilgi geometrik bir düzenle kurulurtanım, aksiyom, ispat
Fârâbîen güvenilir bilgi akla dayalı bilgidirİslam düşüncesinden rasyonalist örnek
Hegelakıl ile gerçeklik özdeştir“Akla uygun olan gerçektir.”
Akılda kalsın: Rasyonalizmin anahtar sözcükleri: akıl, doğuştan, a priori, hatırlama, açık ve seçik, matematik kesinlik, duyular yanıltır, tümdengelim. Platon = hatırlama; Descartes = açık ve seçik fikirler; Leibniz = “aklın kendisi hariç”.
Sınavda

Nasıl sorulurParçada “duyular bizi yanıltır”, “kesin bilgi ancak akılla elde edilir”, “bazı bilgiler doğuştandır” ifadelerinden biri geçer; görüşün hangi akıma ya da filozofa ait olduğu ya da hangi yargıya ulaşılabileceği sorulur. Menon örneğiyle gelen soruda doğru yargı “bilmek bir anımsamadır”dır.

Tuzak“zihin boş bir levhadır” ya da “önce duyulardan geçmemiş hiçbir şey zihinde yoktur” gibi empirist şıklardır; bunlar rasyonalizmin tam karşıtıdır.

▭Boşluk doldurma

Platon'a göre ruh, idealar dünyasında bildiklerini bedende unuttuğu için öğrenmek aslında tır. Descartes ise zihinde doğuştan bulunan ve hiçbir şüpheye yer bırakmayan bilgileri olarak adlandırır.

tabula rasahatırlamakaçık ve seçik fikirlerizlenim

?Soru çöz

Bir parça mumu ateşe yaklaştırdığımızda kokusu uçar, rengi değişir, sertliği gider, vurulduğunda ses çıkarmaz olur. Duyularımın bana bildirdiği her şey değiştiği hâlde, önümdekinin aynı mum olduğundan hiç şüphe etmem. Öyleyse onu aynı mum olarak bilmemi sağlayan şey gözüm ya da elim olamaz.

Bu parçada bilginin kaynağı konusunda hangisi eleştirilmektedir?

✓ C. Duyuların bildirdiği bütün nitelikler değiştiği hâlde mumu aynı mum olarak bilmemiz, bu bilginin duyulardan gelmediğini gösterir; eleştirilen duyudur (Descartes'ın balmumu örneği). A akıl eleştirilmiyor, tersine bilginin kaynağı olarak öne çıkarılıyor; B ve D sezgi ve vahiy parçada söz konusu değil.
GÖRÜŞ · EMPİRİZM

Empirizm (deneycilik): zihin boş bir levhadır

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık felsefesinde idealizm nedir? Platon, İbn Sînâ, Berkeley ve Hegel'e göre varlık nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdealizm, varlığın özünün maddi değil düşünsel (akılsal, zihinsel) olduğunu savunur. Platon'a göre asıl varlık idealar dünyasıdır, duyular dünyası onun kopyasıdır. İbn Sînâ varlığı zorunlu ve mümkün diye ayırır. Berkeley'e göre “Var olmak, algılanmaktır.” Hegel'e göre asıl gerçeklik tindir ve diyalektik süreçle (tez, antitez, sentez) gelişir.

İdealizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Empirizm (deneycilik) nedir? Locke'un tabula rasa görüşü ve Hume'un nedensellik eleştirisi nedir?

Kısa cevap: Empirizm (deneycilik), bilginin kaynağının duyu ve deney olduğunu savunur ve doğuştan bilgiyi reddeder. Locke'a göre zihin doğuşta boş bir levhadır (tabula rasa), duyum ve düşünümle dolar. Hume'a göre bütün fikirler izlenimlerden gelir ve neden-sonuç bağlantısı akılla değil alışkanlıkla kurulur. Berkeley de empiristtir. Empirizmin bilgisi a posteriori bilgidir.

Hiç ananas tatmamış birine ananasın tadını kelimelerle anlatmaya çalış. Ne kadar uğraşırsan uğraş, bir lokma ısırmanın yerini tutmaz.

Empirizm, rasyonalizmin tam karşısında durur: Bilginin kaynağı duyular ve deneydir; zihinde doğuştan hiçbir bilgi yoktur. Empiristlere göre deneyle edinilen bilgi a posteriori bilgidir. Gözlem ve deneye dayanan bilimin 17. yüzyılda hızla gelişmesi, bu görüşün güç kazanmasına zemin hazırladı.

Locke: boş levha

John Locke'a göre insan zihni doğduğunda üzerine hiçbir şey yazılmamış boş bir levhadır (tabula rasa). Bilgi iki yoldan gelir: dış dünyayı algılayan duyum ve zihnin kendi işleyişini fark eden düşünüm (refleksiyon). Duyumlardan basit fikirler (sarı, tatlı), bunların birleşmesinden karmaşık fikirler (portakal) oluşur. Doğuştan bilgiler olsaydı çevrenin etkisine en az uğramış çocuklarda en açık biçimde görülürdü; oysa çocuklarda böyle ilkeler bulunmaz.

Hume: izlenim ve alışkanlık

David Hume empirizmi en uç noktaya taşıdı. Ona göre zihindeki her şey ya izlenimdir (canlı, doğrudan algı) ya da izlenimlerin soluk kopyası olan fikir (ide). İzlenimi olmayan bir fikir anlamsızdır. Hume'un en ünlü eleştirisi nedensellik üzerinedir: Bilardo topunun öbürüne çarpınca onu hareket ettirdiğini görürüz, ama “zorunlu bağlantı”yı hiçbir zaman görmeyiz; yalnızca iki olayın art arda geldiğini görürüz. Bunu defalarca görünce zihnimiz alışkanlıkla “biri öbürünün nedenidir” der. Bu yüzden Hume'un empirizmi, bilginin kesinliği konusunda şüpheci bir sonuca varır.

Berkeley

George Berkeley de empiristtir: Bildiğimiz her şey algıladığımız şeylerdir. Ama bu düşünceyi o kadar ileri götürür ki maddenin algıdan bağımsız varlığını reddeder: “Var olmak, algılanmaktır.” Bu yüzden varlık felsefesi sayfasında onu idealistler arasında gördük. Bilgi bakımından empirist, varlık bakımından idealisttir.

Rasyonalizm ile empirizm yan yana
RasyonalizmEmpirizm
Bilginin kaynağıakılduyu ve deney
Doğuştan bilgivar (açık ve seçik fikirler, idealar)yok; zihin boş levha
Bilginin türüa priori; kesin, zorunlua posteriori; olası, deneyle sınanır
Duyularyanıltır, yalnız görünüşü verirbilginin tek kapısıdır
Yöntem, modeltümdengelim; matematiktümevarım, gözlem; doğa bilimleri
TemsilcilerSokrates, Platon, Fârâbî, Descartes, Leibniz, HegelLocke, Hume, Berkeley
Parçadaki ipucu“duyular aldatır”, “hatırlama”, balmumu“boş levha”, “izlenim”, “alışkanlık”
Akılda kalsın: Empirizmin anahtar sözcükleri: duyu, deney, gözlem, a posteriori, doğuştan bilgi yok, boş levha (tabula rasa), izlenim, alışkanlık. Locke = boş levha; Hume = izlenim ve alışkanlık; Berkeley = bilgide empirist, varlıkta idealist.
Sınavda

Nasıl sorulur“Çocuklarda doğuştan ilkeler yoktur”, “geleceğin geçmişe benzeyeceği beklentisi alışkanlıktan gelir”, “önce duyulardan geçmemiş hiçbir şey akılda yoktur” ifadeleri empirizmin işaretidir; filozof sorulursa sırasıyla Locke, Hume ve genel empirist ilke düşünülür.

TuzakHume'un nedensellik eleştirisini “dünyada neden-sonuç yoktur” diye okumaktır; Hume, nedensellik bağının akılla kanıtlanamayacağını, alışkanlığa dayandığını söyler. Şıklarda Descartes, Spinoza, Platon rasyonalist çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme akıl mı, deney mi?

?Soru çöz

Bir düşünüre göre bir taşı bıraktığımızda düşeceğinden emin olmamızın akla dayalı geçerli bir gerekçesi yoktur. Bunu yalnızca şimdiye kadar hep böyle olduğunu gördüğümüz için bekleriz. Taşın havada asılı kalacağını varsaymak da mantık açısından aynı derecede mümkündür; bizi düşeceğine inandıran, tekrar tekrar gördüklerimizin zihnimizde oluşturduğu eğilimdir.

Bu parçadaki görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ A. Neden-sonuç beklentisinin akla değil, tekrarlanan gözlemlerden doğan alışkanlığa dayandığını söylemek Hume'un görüşüdür. B Descartes kesin bilgiyi akla dayandırır; C Platon bilgiyi idealara ve hatırlamaya bağlar; D Hegel gerçekliği akılla özdeşleştirir; üçü de rasyonalist çeldiricidir.
GÖRÜŞ · KRİTİSİZM VE SEZGİCİLİK

Kritisizm ve entüisyonizm: Kant'ın uzlaşması, Gazâlî ve Bergson'un sezgisi

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFilozoflar felsefeyi nasıl tanımlamıştır? Platon, Aristoteles, Fârâbî ve Kant'ın felsefe tanımları nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefenin herkesin kabul ettiği tek bir tanımı yoktur; her filozof onu kendi sistemine ve çağının sorunlarına göre tanımlar. Aristoteles varlığın ilk ilke ve nedenlerinin araştırılması, Fârâbî var olmaları bakımından varlıkların bilinmesi, Jaspers yolda olmak, Hilmi Ziya Ülken düşünce üzerine düşünce der. Ortak noktaları akla dayalı hakikat arayışıdır.

Filozofların felsefe tanımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kant'ın kritisizmi ve entüisyonizm (sezgicilik) bilginin kaynağı hakkında ne der?

Kısa cevap: Kritisizm (eleştiricilik), Kant'ın görüşüdür: Bilgi duyu ve deneyle başlar, ama aklın doğuştan taşıdığı kategorilerle işlenerek bilgi olur; “Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.” Entüisyonizm (sezgicilik) ise gerçek bilgiye aracısız sezgiyle ulaşılacağını savunur; Gazâlî mistik sezgiyi, Bergson varlığın canlı ve bütün bilgisini veren sezgiyi temsil eder.

Bir fotoğraf makinesine ışık girmezse fotoğraf olmaz; ama makinede mercek olmazsa giren ışık da bir görüntüye dönüşmez. Kant bilgiyi tam da böyle düşündü.

Kant: ikisi birlikte

Rasyonalistler ile empiristler arasındaki tartışmaya 18. yüzyılda Immanuel Kant yeni bir yol açtı: kritisizm (eleştiricilik). Adı, işe aklın sınırlarını eleştirerek başlamasından gelir. Kant'a göre bilgi duyu ve deneyimle başlar: duyular malzemeyi verir. Ama bu malzeme dağınıktır; zihin onu doğuştan taşıdığı kalıplarla düzenler. Duyusal malzemeyi önce uzay ve zaman biçimleri, sonra aklın kategorileri (birlik, nedensellik gibi) işler ve bilgiye dönüştürür. Kant bunu şu sözle özetler: “Görüsüz (deneysiz) kavramlar boş, kavramsız görüler kördür.”

Bu görüşün önemli bir sonucu vardır: Biz şeyleri bize göründükleri biçimde (fenomen) bilebiliriz; şeylerin kendinde nasıl olduğunu (numen, “kendinde şey”) bilemeyiz. Çünkü bilgiye giren her şey zihnimizin kalıplarından geçer. Bu yüzden Tanrı, ruhun ölümsüzlüğü, evrenin sonluluğu gibi deneyin ötesindeki konularda kesin bilgi mümkün değildir; Kant bilginin sınırını böyle çizer.

Entüisyonizm: sezgi yolu

Entüisyonizm (sezgicilik), gerçek bilgiye akıl yürütmeden ve duyulardan geçmeden, aracısız sezgiyle ulaşılabileceğini savunur. Gazâlî bir dönem bütün bilgilerinin doğruluğundan şüphe etti; ne duyulara ne akla güvenebildi. Ona göre bu bunalımdan ancak Tanrı'nın kalbe attığı bir nurla, yani mistik sezgiyle kurtuldu; hakikatin bilgisine sezgiyle ulaşılır. Bu görüşe mistik sezgicilik denir. Modern dönemde Henri Bergson iki tür bilgi ayırır: Akılla elde edilen bilimsel bilgi varlığı parçalar, dondurur, göreli ve dille ifade edilebilir bir bilgi verir. Sezgiyle elde edilen bilgi ise varlığı canlı, akan ve bütün hâliyle kavrar; mutlaktır ama dille tam ifade edilemez.

Önce kaynağa bak: tek kaynak akılsa rasyonalizm, deneyse empirizm, ikisi birlikteyse kritisizm, aracısız sezgiyse entüisyonizm.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kant = deney malzemeyi, akıl kalıbı verir; ikisi birlikte bilgi. Fenomen bilinir, “kendinde şey” bilinemez. Sezgiciler: Gazâlî = kalbe atılan nur (mistik); Bergson = akıl parçalar, sezgi bütünü kavrar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bilgi deneyle başlar ama yalnızca deneyden doğmaz” diyen ya da akıl ile deneyin birbirini tamamladığını anlatan parça kritisizmdir. “Akıl varlığı parçalara ayırır, oysa hayat bölünmez bir akıştır” diyen parça Bergson'dur.

TuzakKant'ı “her şeyi bilebiliriz” diyen bir rasyonalist saymaktır; Kant kendinde şeyin bilinemeyeceğini söyleyerek bilgiye sınır çizer. Gazâlî'yi şüphesinden dolayı septik saymak da tuzaktır; şüphe onun için sezgiye giden yoldur.

▭Boşluk doldurma

Bilginin deneyle başladığını ama aklın kategorileriyle işlenerek oluştuğunu savunan , şeylerin kendinde nasıl olduğunu bilemeyeceğimizi söyler. Akılla elde edilen bilginin varlığı dondurduğunu, sezginin ise onu canlı bütünlüğüyle kavradığını ileri süren düşünür 'dur.

HumeKantBergsonLocke

?Soru çöz

Bir düşünüre göre gözlüğü hiç çıkarılamayan birinin dünyayı ancak gözlüğün camından geçtiği hâliyle görmesi gibi, insan da şeyleri ancak zihninin kalıplarından geçtiği biçimde bilebilir. Dünyanın bu kalıplardan bağımsız olarak, kendinde nasıl olduğu ise insan bilgisinin ulaşamayacağı bir alandır.

Bu parçada vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Şeyleri yalnızca zihnin kalıplarından geçtiği hâliyle bilebileceğimizi, kendinde şeyin bilinemeyeceğini söylemek Kant'ın bilginin sınırı görüşüdür. A parça zihnin kalıplarını vurguluyor, yalnız duyuyu değil; B sezgiden söz edilmiyor; C bilgi reddedilmiyor, yalnız sınırı çiziliyor; yargıyı askıya almak Pyrrhon'dur.
GÖRÜŞ · POZİTİVİZM VE PRAGMATİZM

Pozitivizm, pragmatizm, fenomenoloji ve analitik felsefe

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOluş felsefesi, fenomenoloji, varoluşçuluk ve Hartmann'ın yeni ontolojisi varlık hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Oluş felsefesine göre varlık durağan değil, sürekli değişimdir; Herakleitos “Aynı nehre iki kez girilmez.” der, Whitehead evreni olaylar akışı sayar. Fenomenolojide Husserl, varlığın özüne bilinçte, ön yargıları paranteze alarak ulaşılacağını söyler. Varoluşçulukta Sartre'a göre insanda varoluş özden önce gelir. Hartmann'ın yeni ontolojisi ise varlığı gerçek ve ideal varlık ile katmanlar hâlinde inceler.

Oluş, fenomenoloji, Hartmann

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pozitivizm, pragmatizm, fenomenoloji ve analitik felsefe bilgi hakkında ne der?

Kısa cevap: Pozitivizm (olguculuk), Comte'a göre bilginin yalnızca gözlenebilen olgulara dayanabileceğini, metafiziğin anlamsız olduğunu savunur. Pragmatizm (James, Dewey, Peirce) bilginin doğruluğunu pratik sonuçlarına, işe yaramasına bağlar. Fenomenoloji (Husserl) özlerin bilgisine bilince yönelerek, ön yargıları paranteze alarak ulaşılacağını söyler. Analitik felsefe (Russell, Wittgenstein) felsefenin görevini dilin ve kavramların çözümlenmesi sayar.

“Bunu bilmek ne işe yarar?” diye soran öğrenci, farkında olmadan 19. yüzyılın büyük bir felsefe akımını tekrarlıyor.

19. ve 20. yüzyılda bilgi sorununa dört yeni cevap geldi; sınavda dördü de anahtar sözcükleriyle tanınır. Konunun sonundaki tablo bütün akımları bir arada toplar.

Pozitivizm: yalnızca olgular

Auguste Comte'un kurduğu pozitivizm (olguculuk), bilginin yalnızca gözlenebilen, deneyle denetlenebilen olgulara dayanabileceğini savunur. Olgulara dayanmayan metafizik sorular (ilk neden, öz, Tanrı) anlamsız ve gereksizdir. Comte'un üç hâl yasasına göre düşünce teolojik, metafizik ve pozitif (bilimsel) aşamalardan geçer. 20. yüzyılda Viyana Çevresi'nin mantıkçı pozitivizmi bu çizgiyi sürdürdü; bunu bilim felsefesi sayfasında göreceğiz.

Pragmatizm: işe yarayan doğrudur

Pragmatizm, Amerika'da Charles S. Peirce, William James ve John Dewey ile gelişti. Bu görüşe göre bir bilginin doğruluğu soyut tartışmalarla değil, pratik sonuçlarıyla ölçülür: Bir düşünce hayatta işe yarıyor, sorun çözüyor, beklenen sonucu veriyorsa doğrudur. Dewey bilgiyi insanın çevresine uyum sağlamak için kullandığı bir araç sayar (araççılık). Pragmatizmi ahlaktaki faydacılıkla (utilitarizm) karıştırma: pragmatizm bilginin doğruluğunu, faydacılık eylemin iyiliğini fayda ile ölçer.

Fenomenoloji ve analitik felsefe

Edmund Husserl'in fenomenolojisi, varlık felsefesi sayfasında gördüğümüz gibi, şeylerin özünün bilincimizde beliren fenomenlerde arandığını söyler. Yöntemi şudur: ön yargılar ve bilimsel kabuller paranteze alınır, geriye kalan saf görünüşten şeyin özü sezilir (“Şeylerin kendisine dönmek!”). Analitik felsefeye (Russell, Moore, Wittgenstein) göre ise felsefi sorunların çoğu dilin yanlış kullanılmasından doğar; felsefenin görevi dili ve kavramları çözümleyerek açıklığa kavuşturmaktır.

Bilginin kaynağı: akım, kaynak, temsilci, anahtar sözcük
AkımKaynakTemsilcilerParçadaki ipucu
RasyonalizmAkılSokrates, Platon, Fârâbî, Descartes, Spinoza, Leibniz, Hegeldoğuştan, a priori, hatırlama, açık ve seçik
EmpirizmDuyu, deneyLocke, Berkeley, Humeboş levha, izlenim, alışkanlık, a posteriori
KritisizmAkıl + deneyKantkategoriler, “kendinde şey” bilinemez
EntüisyonizmSezgiGazâlî, Bergsonkalbe doğan nur, aracısız kavrayış, akış
PozitivizmGözlenen olguComteolgu, metafizik anlamsız, üç hâl
PragmatizmPratik sonuçPeirce, James, Deweyyarar, işe yarama, araç
FenomenolojiBilinçte özHusserlparanteze alma, öz, fenomen
Analitik felsefeDilin çözümlemesiRussell, Moore, Wittgensteindil, anlam, kavram analizi
Akılda kalsın: Anahtar sözcükle eşleştir: olgu, gözlem, metafizik anlamsız, üç hâl → pozitivizm (Comte). Yarar, işe yarama, pratik sonuç, araç → pragmatizm (James, Dewey). Paranteze alma, öz, bilinç → fenomenoloji (Husserl). Dil, kavram çözümlemesi → analitik felsefe (Russell, Wittgenstein).
Sınavda

Nasıl sorulurParçada “soyut tartışmalar yerine sonuç ve yarara bakmak”, “bir düşüncenin değeri hayattaki karşılığıdır” geçiyorsa pragmatizm; “gözlemle denetlenemeyen önermeler bilgi değeri taşımaz” geçiyorsa pozitivizm cevaptır.

TuzakPozitivizmi empirizmle tamamen aynı saymaktır; ikisi de deneye dayanır ama pozitivizm metafiziği bütünüyle reddeder ve bilimsel yöntemi tek geçerli yol sayar. Bir başka tuzak, pragmatizmi ahlaktaki faydacılıkla karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme akım ↔ anahtar düşünce

?Soru çöz

Bir düşünüre göre bir fikrin doğru olup olmadığını anlamak için onun gerçeğin bir kopyası olup olmadığını tartışmak boşunadır. Asıl sorulması gereken, o fikri benimsediğimizde hayatımızda neyin değiştiği, karşılaştığımız sorunu çözmemize yardım edip etmediğidir. Sonuç vermeyen bir fikir, ne kadar parlak görünürse görünsün, değersizdir.

Bu parçadaki görüşler aşağıdaki akımlardan hangisine aittir?

✓ B. Fikrin doğruluğunu soyut tartışma yerine hayattaki sonuçlarına ve sorun çözmesine bağlamak pragmatizmdir. A rasyonalizm doğruluğu aklın kesinliğine bağlar, pratik sonuca değil; C fenomenoloji özü bilinçte arar; D septisizm doğruyu bilmenin mümkün olmadığını söyler, parça ise bir doğruluk ölçütü öneriyor.
PROBLEM · DOĞRULUK ÖLÇÜTLERİ

Bilginin doğruluk ölçütleri ve sınırları: neye “doğru” diyeceğiz?

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTutarlılık, çelişiklik, doğruluk ve gerçeklik arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Felsefe ile düşünme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tutarlılık, önermelerin birbiriyle çelişmemesi ve birbirini desteklemesidir; çelişiklik, iki önermenin aynı anda doğru olamamasıdır. Doğruluk, bir önermenin gerçekle uyuşmasıdır ve önermelerin niteliğidir. Gerçeklik ise düşünceden bağımsız olarak var olanın kendisidir. Bu yüzden kendi içinde tutarlı bir düşünce, gerçeğe uymadığı için yine de yanlış olabilir.

Tutarlılık, doğruluk, gerçeklik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilginin doğruluk ölçütleri nelerdir? Uygunluk, tutarlılık, apaçıklık, yarar ve uzlaşım ne demektir?

Kısa cevap: Bilginin doğruluk ölçütleri beştir: uygunluk (önerme gerçekle uyuşuyorsa doğrudur), tutarlılık (sistemdeki öteki doğrularla çelişmiyorsa doğrudur), apaçıklık (zihin onu kuşkusuz, açık ve seçik kavrıyorsa doğrudur), yarar (işe yarıyorsa doğrudur) ve tümel uzlaşım (herkes ya da çoğunluk kabul ediyorsa doğrudur). Hiçbiri tek başına her alan için yeterli değildir.

Bir haber sitesinde okuduğun bilgiyi doğru saymak için neye bakarsın? Olayı görene mi, başka bilgilerle uyuşmasına mı, herkesin paylaşmasına mı?

Bilginin mümkün olduğunu ve kaynağını tartışan filozoflar son olarak şunu sordu: Bir bilginin doğru olduğuna hangi ölçüte göre karar vereceğiz? Felsefe ile düşünme sayfasında doğruluğu “önermenin gerçekle uyuşması” diye tanımlamış, tutarlılığı ayrıca görmüştük. Burada bu tanımlar birer doğruluk ölçütü hâline geliyor.

Doğruluk ölçütleri: tanım, örnek, ilişkili akım, eleştiri
ÖlçütDoğru ne zaman?Örnek ve ilişkili görüşEleştiri
UygunlukÖnerme gerçekle uyuşuyorsa“Fillerin kulağı büyüktür.” Aristoteles, empiristler, bilimSoyut konularda gerçekle doğrudan karşılaştırma yapılamaz.
TutarlılıkDaha önce kabul edilmiş doğrularla çelişmiyorsaGeometride bir teorem, aksiyomlarla uyumlu olduğu için doğru. Matematik, mantıkÖncüller yanlışsa tutarlı sistem de yanlış olur.
ApaçıklıkZihin onu hiçbir kuşkuya yer bırakmadan açık ve seçik kavrıyorsa“Düşünüyorum, öyleyse varım.” DescartesBirine apaçık görünen başkasına görünmeyebilir.
YararHayatta işe yarıyor, sorun çözüyorsaBir yöntemin sonuç vermesi. Pragmatizm (James, Dewey)Yararlı ama yanlış ya da yararsız ama doğru bilgi olabilir.
Tümel uzlaşımHerkes ya da toplumun büyük kısmı kabul ediyorsaBilim topluluğunun ortak kabulüÇoğunluk baskı, gelenek ya da otorite yüzünden yanılabilir.

Neden tek ölçüt yetmiyor?

Her bilgi alanı farklı bir ölçüte yaslanır. Bir gözlem önermesi (“Dışarıda kar var”) uygunlukla, bir matematik teoremi tutarlılıkla, Descartes'ın cogitosu apaçıklıkla sınanır. Ama her ölçütün zayıf yanı vardır: Yüzyıllar boyunca neredeyse herkes Güneş'in Dünya'nın çevresinde döndüğüne inanıyordu; tümel uzlaşım tek başına doğruluğu garanti etmedi. Bu yüzden güvenilir bilgi çoğu zaman birden çok ölçütün birlikte karşılanmasını gerektirir.

Bilginin sınırları ve medyada bilgi

Bilginin sınırları sorusuna verilen cevaplar akımlara göre değişir: Septiklere göre kesin bilgi hiç yoktur; Kant'a göre deneyin ötesindeki konularda bilgi mümkün değildir; rasyonalistlere göre akıl kesin bilgiye ulaşabilir. Bugün de bir paylaşımın çok beğenilmesi (uzlaşım) ya da işe yarar görünmesi (yarar) onu doğru yapmaz; kaynağına ve gerçekle uyuşup uyuşmadığına bakmak gerekir.

Akılda kalsın: Ölçütleri birer soruyla hatırla: Gerçeğe uyuyor mu? (uygunluk) · Öbür doğrularla çelişiyor mu? (tutarlılık) · Kuşkuya yer var mı? (apaçıklık) · İşe yarıyor mu? (yarar) · Herkes kabul ediyor mu? (uzlaşım). Apaçıklık = Descartes; yarar = pragmatizm.
Sınavda

Nasıl sorulurBir parça bir bilginin neden doğru kabul edildiğini anlatır (“bu ilaç hastaları iyileştirdiği için doğru kabul edildi”, “bu teorem önceki ispatlanmış teoremlerle uyumludur”) ve “Parçada hangi doğruluk ölçütü esas alınmıştır?” diye sorulur.

TuzakTutarlılık ile uygunluğu karıştırmaktır: uygunluk dış dünyaya, tutarlılık sistemin içindeki öteki önermelere bakar. Çoğunluğun kabulünü anlatan parça uzlaşım, “hiç şüphe duymadan kavrıyorum” diyen parça apaçıklıktır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ doğruluk ölçütü

?Soru çöz

Bir mahallede yıllardır, ayın belli evrelerinde ağaç dikilirse ağacın daha hızlı büyüyeceği söylenir ve neredeyse herkes buna inanır. Sorulduğunda insanlar “Herkes böyle biliyor, büyüklerimiz de böyle derdi.” diye cevap verir.

Bu parçada mahalle halkının bir bilgiyi doğru kabul ederken dayandığı ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Bilgi, gözleme ya da kanıta değil, herkesin ve büyüklerin kabulüne dayandırılıyor; bu tümel uzlaşımdır, gelenek ve otoriteyle yanılabileceği için en çok eleştirilen ölçüttür. A gerçekle karşılaştırma yapılmıyor; B kuşkusuz bir kavrayıştan söz edilmiyor; D başka doğrularla uyum aranmıyor.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir düşünüre göre bir sayının ya da “iki kere iki dört eder” ilkesinin varlığı, bir taşın ya da bir ağacın varlığından farklıdır. Taş ve ağaç belli bir yerde, belli bir zamanda bulunur, oluşur ve yok olur. Sayı ve mantık ilkeleri ise hiçbir yerde ve zamanda bulunmaz ama her zaman geçerlidir.

Bu parçada varlık felsefesinin hangi konusu ele alınmaktadır?

✓ C. Zamanda ve mekânda bulunan taş-ağaç ile zaman ve mekân dışında geçerli sayı-mantık ilkesi ayrımı gerçek varlık ile ideal varlık ayrımıdır (Hartmann). A evrenin bir amaca yönelip yönelmediği tartışılmıyor; B parça her ikisinin de var olduğunu kabul ediyor; D ana madde (arkhe) arayışı yok, varlıklar sınıflandırılıyor.Kaynak: Varlık felsefesi · Oluş, fenomenoloji, Hartmann

?Soru 2

Aristoteles, hocası Platon'un idealar kuramını ayrıntılı biçimde eleştirmiş ama onun sorduğu “Değişen dünyada değişmeyen nedir?” sorusunu bırakmamış, bu soruya kendi cevabını geliştirmiştir. Aradan yüzyıllar geçmesine rağmen hem Platon hem Aristoteles bugün de okunmakta ve tartışılmaktadır.

Bu parçada felsefi düşüncenin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

✓ C. Önceki filozofun görüşü eleştirilip geliştirilerek ilerlenmesi ve eski görüşün değerini koruması yığılımlı ilerlemedir. A refleksiflik düşüncenin kendi üzerine dönmesidir, parça kuşaklar arası birikimi anlatır; B evrensellik sorunun tüm insanlığı ilgilendirmesidir, vurgu bu değil; D hayret alışılmışa şaşırmaktır, parçada geçmez.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefi düşüncenin özellikleri

?Soru 3

Bir sınıfta “Sanat herkes içindir.” önermesi tartışılırken öğrencilerden biri sanatın herkesin anlayabileceği kadar basit olması gerektiğini, bir diğeri ise sanat eserlerine ulaşmanın herkese açık olması gerektiğini savunur. Bir süre sonra öğretmen, ikisinin aynı cümleyi farklı anlamlarda kullandığını fark ettirir.

Bu durum düşünme ile ilgili aşağıdakilerden hangisini vurgular?

✓ A. Tartışma, aynı ifadeye farklı anlam yüklendiği için çıkmaza girmiştir; çözüm kavramı açıklığa kavuşturmaktır. B sanat felsefenin konusudur, parçanın vurgusu bu değil; C dilin kavramlaştırma ve ifade işlevleri vardır, yalnız duygu değil; D farklı görüş tutarsızlık değildir, sorun anlam kaymasıdır.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Düşünme ve dil

?Soru 4

Bir filozofa göre çevremizde gördüğümüz her ağaç büyür, yaprak döker, sonunda kurur ve yok olur. Ama hepsine “ağaç” dememizi sağlayan bir şey vardır ve bu şey tek tek ağaçlar yok olsa da kalır. Üstelik bu ortak öz, ayrı bir dünyada değil, her ağacın kendi içinde bulunur ve akılla kavranır.

Bu parçada görüşleri dile getirilen filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Değişen madde ile değişmeyen, akılla kavranan ve varlığın içinde bulunan form ayrımı Aristoteles'e aittir. B Gorgias varlığın var olduğunu bile reddeder; C Herakleitos için değişmeyen öz değil, her şeyin sürekli değişmesi esastır; D Demokritos varlığı atomlarla açıklar, form kavramı kullanmaz.Kaynak: Varlık felsefesi · Varlık var mı?

?Soru 5

Felsefe tarihinde bir düşünür felsefeyi varlığın ilk ilkelerinin araştırılması, bir başkası aklın kendini sorgulaması, bir diğeri ise hiç bitmeyen bir yolculuk olarak tanımlamıştır. Bu tanımların birbirinden farklı olması en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

✓ D. Tanımlar filozofun merkeze koyduğu şeye (varlık, akıl, arayış) göre değişir. A farklılık tutarsızlık değildir, her tanım kendi içinde tutarlıdır; B felsefi bilgi deneyle doğrulanmaz, bu bilimin özelliğidir; C tanımların ortak yönü vardır: akla dayalı hakikat arayışı.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Filozofların felsefe tanımları

?Soru 6

Bir düşünüre göre bir çiçeğin rengini, böcekleri çekmek için edindiğini söylemek yanıltıcıdır. Çiçeğin rengi, bitkinin yapısındaki maddelerin ve ışığın etkileşiminin zorunlu bir sonucudur. Bu sonuç böcekleri çekiyorsa bu bir amaç değil, yalnızca bir yan etkidir.

Bu düşünürün görüşü aşağıdakilerden hangisine uygundur?

✓ A. Rengin bir “amaç” için değil önceki nedenlerin zorunlu sonucu olarak oluştuğunu söylemek mekanist görüştür. B her varlığın ereğe yönelmesi teleolojidir, düşünür bunu reddediyor; C idealizmdir, parçada maddi nedenler esas alınıyor; D varlığın var olup olmadığı tartışılmıyor.Kaynak: Varlık felsefesi · Evrende amaçlılık

?Soru 7

Ünlü bir bestecinin işitme yetisini büyük ölçüde yitirdikten sonra bile eserler bestelemeyi sürdürdüğü ve en çok bilinen yapıtlarından bazılarını bu dönemde ortaya koyduğu bilinmektedir.

Bu bilgi aşağıdaki yargılardan hangisine karşı örnek oluşturur?

✓ C. İşitmeden beste yapmak, duyulmayanın üzerinde yaratıcı çalışma yapılamayacağı genellemesini çürüten tek bir örnektir. A parçada eserlerin içeriği anlatılmıyor; B müziğin ne olduğu tartışılmıyor; D parçayla aynı yönde, onu destekleyen bir yargıdır, karşı örnek olamaz.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Argümanı sorgulamak

?Soru 8

Bir filozofa göre evrende var olan her şey, varlığını kendinden değil bir başka nedenden alır; var olabilir de olmayabilir de. Bu nedenler zinciri sonsuza dek gidemeyeceği için, varlığı kendinden olan, başka hiçbir şeye muhtaç olmayan bir varlığın bulunması gerekir.

Bu parçada dile getirilen varlık anlayışı aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ D. Varlığını başkasından alan mümkün varlık ile varlığı kendinden olan zorunlu varlık ayrımı İbn Sînâ'nındır. A Berkeley varlığı algılanmaya bağlar, nedenler zinciri kurmaz; B Demokritos her şeyi atomlarla açıklar, zorunlu varlığa başvurmaz; C Gorgias varlığın var olduğunu bile reddeder.Kaynak: Varlık felsefesi · İdealizm

?Soru 9

Antik dönemde bir düşünüre “Sen bilge misin?” diye sorulduğunda “Hayır, bilgelik yalnız tanrılara yaraşır; ben yalnızca onu seven biriyim.” diye cevap verdiği aktarılır. Bu cevap, felsefe teriminin anlamı göz önüne alındığında felsefenin hangi yönünü öne çıkarır?

✓ B. “Bilgeliği seven” ifadesi felsefenin bilgeliğe sahip olmak değil, ona yönelmek ve onu aramak olduğunu gösterir. A kesinlik iddiası felsefenin değil, bilgeliğe ulaştığını sananın tutumudur; C deney ve gözlem bilimin yöntemidir; D inancı temellendirme dinin işidir, parçada geçmez.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefe ne demek?

?Soru 10

Bir araştırmacı yıllar boyunca farklı göllerde gözlem yapmış ve incelediği bütün kuğuların beyaz olduğunu görerek “Bütün kuğular beyazdır.” sonucuna varmıştır. Ancak başka bir kıtada siyah kuğular bulununca bu genelleme geçerliliğini yitirmiştir.

Bu örnek aşağıdakilerden hangisini en iyi açıklar?

✓ D. Tek tek gözlemlerden genelleme yapılmış (tümevarım) ve tek bir karşı örnek onu çürütmüştür; tümevarımın sonucu olasıdır. A burada tümdengelim yok, ayrıca öncülleri doğru tümdengelimin sonucu zorunludur; B iki tek şey karşılaştırılmıyor, analoji değil; C gözlem geçersiz değildir, yalnız genelleme kesinlik vermez.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Tümdengelim, tümevarım, analoji
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →