Bilgi felsefesi (epistemoloji): “Nasıl biliyorum?” sorusu
MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaVarlık felsefesi (ontoloji) nedir, hangi sorulara cevap arar ve temel kavramları nelerdir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Varlık felsefesi ya da ontoloji, var olanı var olması bakımından inceleyen felsefe disiplinidir. “Varlık var mıdır?”, “Varlığın mahiyeti (ne olduğu) nedir?”, “Evrende amaç var mıdır?” sorularına cevap arar. Temel kavramları varlık, töz, öz, oluş, madde, idea, fenomen ve varoluştur. Bilimden farkı, varlığın var olup olmadığını da sorgulaması ve onu bütün olarak ele almasıdır.
✎Konu anlatımı
Bilgi felsefesi (epistemoloji) nedir, bilgi, sanı, süje, obje, a priori ve a posteriori ne demektir?
Kısa cevap: Bilgi felsefesi ya da epistemoloji, bilginin imkânını, kaynağını, sınırlarını ve doğruluk ölçütlerini inceleyen felsefe disiplinidir. Bilgi, bilen özne (süje) ile bilinen nesne (obje) arasındaki ilişkiden doğar ve gerekçelendirilmiş doğru inanç olarak tanımlanır. Gerekçesiz kanaate sanı (doksa) denir. Deneyimden bağımsız bilgi a priori, deneyimle edinilen bilgi a posteriori bilgidir.“Yarın yağmur yağacak” diye düşünüyorsun ve gerçekten yağıyor. Peki bunu biliyor muydun, yoksa yalnızca tahmin mi etmiştin?
Varlık felsefesi sayfasında “Ne var?” sorusunu gördük. Bilgi felsefesi bir adım geri çekilir ve sorar: Var olan hakkında bildiklerimizi nasıl biliyoruz? Disiplinin adı Yunanca episteme (bilgi) ve logos (bilim) sözcüklerinden gelir: epistemoloji. Bilgi üzerine Antik Yunan'dan beri düşünülse de bilgi felsefesi 17. yüzyılda Descartes ile ayrı bir disiplin hâline geldi.
Bilgi nasıl oluşur? Süje ve obje
Bilgi, iki uç arasındaki ilişkiden doğar. Süje (özne) bilen, yani bilgiye ulaşmaya çalışan insandır. Obje (nesne) bilinen, yani bilgi edinilmek istenen şeydir; bu bir taş da olabilir, insanın kendisi de. Süje objeye yönelir ve sonunda onun hakkında bir yargıya ulaşır; bu yargı bilgidir.
Bilgi ile sanı
Her inanç bilgi değildir. Platon'a göre bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inançtır. Yani bir şeyin bilgi sayılması için üç koşul gerekir: ona inanılmalı, inanılan şey gerçekle uyuşmalı (doğru olmalı) ve bu inanç gerekçelere dayanmalıdır. Bu koşulları taşımayan, kesinleşmemiş inanca, tahmine ya da öznel izlenime sanı (doksa) denir. “Yarın yağmur yağacak gibi hissediyorum” bir sanıdır; tesadüfen doğru çıksa bile gerekçesi olmadığı için bilgi sayılmaz.
A priori ve a posteriori
Bilgiler deneyimle ilişkilerine göre de ikiye ayrılır. A priori bilgi (deney öncesi), deneyime başvurmadan, yalnızca akılla bilinen bilgidir: “Bütün üçgenlerin üç kenarı vardır”, “2 + 3 = 5”. A posteriori bilgi (deney sonrası) ise duyular ve deneyle edinilir: “Su 100 °C'de kaynar”, “Bu elma ekşi”. Rasyonalistler a priori bilgiye, empiristler a posteriori bilgiye ağırlık verir; bu ayrım bu sayfanın geri kalanının anahtarıdır.
Üç temel problem
Bilgi felsefesi üç soru etrafında döner: Doğru bilgi mümkün müdür? (bilginin imkânı), Bilginin kaynağı nedir? (akıl mı, deney mi, sezgi mi?) ve Bilginin sınırları ve doğruluk ölçütleri nelerdir? Sonraki konular bu soruları sırayla izliyor.
Nasıl sorulurParça bir kişinin kesin olarak bildiğini sandığı ama gerekçesi olmayan bir kanaati anlatır ya da “Bir şeyi bildiğimizden nasıl emin olabiliriz?” sorusunu tartışır; hangi disiplinin hangi sorusu olduğu istenir.
TuzakBilgiyi yalnızca “doğru inanç” sanmaktır; tesadüfen doğru çıkan tahmin gerekçesiz olduğu için bilgi değildir. Ayrıca matematik önermelerinin deneyle değil akılla bilindiğini, yani a priori olduğunu unutma.
⇄Bilgi eşleştirme bilgi felsefesinin kavramları
?Soru çöz
Bir öğrenci, hiçbir veriye dayanmadan maçı ev sahibi takımın kazanacağını söyler ve gerçekten öyle olur. Arkadaşı ise “Doğru çıktı ama sen bunu bilmiyordun, yalnızca tahmin ettin.” der.
Arkadaşın itirazı, bilginin aşağıdaki koşullarından hangisinin eksik olduğuna dayanır?