20. yüzyıl felsefesi: savaşlar, bilim devrimleri ve akımların çoğalması
MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırla18-19. yüzyıl felsefesinin özellikleri nelerdir, Aydınlanma nedir, Rousseau'nun “İnsan özgür doğar” sözü ne anlatır ve dönemin felsefesi edebiyatla nasıl ilişkilidir?Bağlantılı konudan (Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
18. yüzyılda Aydınlanma, aklın yalnız doğayı değil toplumu, siyaseti ve dini de sorgulaması gerektiğini savundu: akla ve bilime güven, ilerleme inancı, doğal haklar, hoşgörü. Rousseau “İnsan özgür doğar, oysa her yerde zincire vurulmuştur.” diyerek özgürlüğü genel iradeye dayanan bir sözleşmede aradı. Filozoflar düşüncelerini roman, mektup ve denemeyle halka ulaştırdı.
Aydınlanma, Rousseau, felsefe ve edebiyat
✎Konu anlatımı
20. yüzyıl felsefesinin özellikleri nelerdir, 18-19. yüzyıl felsefesi 20. yüzyıl akımlarını nasıl etkiledi?
Kısa cevap: 20. yüzyıl felsefesi, iki dünya savaşı, bilimdeki devrimler ve hızlı toplumsal değişimler içinde gelişti. Her şeyi açıklayan büyük sistemlerin yerini dil, bilim, bilinç ve insan varoluşu üzerine yoğunlaşan çok sayıda akım aldı. Hegel'den diyalektik materyalizm, Comte'tan mantıkçı pozitivizm, Kierkegaard ve Nietzsche'den varoluşçuluk doğdu; fenomenoloji, hermeneutik ve yeni ontoloji de bu dönemin akımlarıdır.Bir yüzyılda iki dünya savaşı, atom bombası, görelilik kuramı ve internet. Bu kadar sarsıntıdan sonra felsefenin tek bir sesle konuşmasını beklemek zordu.
Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi sayfasında 19. yüzyılın Hegel'in büyük sistemiyle, Comte'un pozitivizmiyle, Marx'ın maddeci tarih anlayışıyla kapandığını gördük. 20. yüzyıl bu mirası devraldı ama dünyanın kendisi değişti. 1914-1918 ve 1939-1945 savaşlarının yıkımı, “ilerleyen akıl” inancını sarstı ve insanın anlamı, özgürlüğü sorusunu öne çıkardı. Fizikte görelilik ve kuantum kuramları, yüzyıllardır kesin sayılan Newton fiziğinin sınırlarını gösterdi; bilginin kesinliği yeniden tartışıldı.
Karakteristik özellikler
- Çoğulculuk: Tek bir egemen sistem yoktur; birbirinden çok farklı akımlar aynı anda gelişir.
- Dile yöneliş: Felsefi sorunların önemli bir kısmının dilin yanlış kullanımından doğduğu düşünülür; dil ve anlam başlıca konulardan biri olur.
- Bilim üzerine düşünme: Bilimin yöntemi, sınırları ve nasıl ilerlediği sorgulanır; bilim felsefesi ayrı bir alan olarak güçlenir.
- İnsan ve varoluş: Soyut “insan” yerine yaşayan, seçen, kaygı duyan somut birey merkeze alınır.
- Disiplinler arası ilişki: Felsefe psikoloji, sosyoloji, dilbilim ve doğa bilimleriyle sıkı ilişki kurar.
18-19. yüzyıldan gelen kökler
20. yüzyıl akımlarının hemen hepsi bir önceki dönemden beslenir. Aşağıdaki tablo hem bu kökleri hem de sayfanın geri kalanında göreceğimiz akımları bir arada veriyor; sınavda en çok işe yarayan özet budur.
| Akım | Temsilci | Kökü | Temel tez ve anahtar sözcük |
|---|---|---|---|
| Sezgicilik | Bergson | romantizmin akla eleştirisi | gerçeklik akış, sezgiyle kavranır; süre |
| Fenomenoloji | Husserl | Descartes'ın bilince dönüşü | “şeylerin kendisine”; paranteze alma, öz |
| Hermeneutik | Dilthey, Gadamer | Schleiermacher'in anlama kuramı | anlama ve yorum; ön yargı, parça-bütün |
| Varoluşçuluk | Heidegger, Sartre | Kierkegaard, Nietzsche | varoluş özden önce gelir; özgürlük, kaygı |
| Diyalektik materyalizm | Marx, Engels | Hegel'in diyalektiği | madde önce gelir; sınıf mücadelesi |
| Mantıkçı pozitivizm | Schlick, Carnap (Viyana Çevresi) | Comte'un pozitivizmi, Hume | doğrulanabilirlik; metafizik anlamsız |
| Yeni ontoloji | Hartmann | Aristoteles'ten gelen varlık sorusu | varlık katmanları |
Nasıl sorulurDönemin özelliklerini anlatan bir parça verilir, “hangisi söylenemez?” diye sorulur; “tek bir sistem egemendir” türü şık yanlıştır. Bir başka kalıp, 19. yüzyıldaki bir görüşün hangi 20. yüzyıl akımına kaynak olduğudur.
TuzakComte'un pozitivizmi ile mantıkçı pozitivizmi aynı sanmaktır; ikincisi pozitivizme modern mantığı ve doğrulanabilirlik ölçütünü ekler.
⇄Bilgi eşleştirme kökten akıma
?Soru çöz
Bu yüzyılda filozoflar, her şeyi açıklamaya çalışan büyük sistemler kurmaktan çok dilin, bilimin ve insan varoluşunun belirli sorunlarına yöneldi. İki dünya savaşının yıkımı, insanın anlamı ve özgürlüğü sorusunu öne çıkardı; fizikteki yeni kuramlar ise bilginin kesinliğine dair inançları sarstı. Farklı ülkelerde birbirine hiç benzemeyen akımlar aynı anda gelişti.
Bu parçaya göre 20. yüzyıl felsefesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?