20. yüzyıl felsefesi: ana akımlar, filozoflar ve Türkiye'de felsefe

20. yüzyılın ana akımları ve filozofları; Topçu, Mengüşoğlu, Ülken gibi Türkiye'de felsefeye katkı veren düşünürler.

8 durakAYT · TYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
20. YÜZYIL · AKIMLAR

20. yüzyıl felsefesi: savaşlar, bilim devrimleri ve akımların çoğalması

MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla18-19. yüzyıl felsefesinin özellikleri nelerdir, Aydınlanma nedir, Rousseau'nun “İnsan özgür doğar” sözü ne anlatır ve dönemin felsefesi edebiyatla nasıl ilişkilidir?Bağlantılı konudan (Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

18. yüzyılda Aydınlanma, aklın yalnız doğayı değil toplumu, siyaseti ve dini de sorgulaması gerektiğini savundu: akla ve bilime güven, ilerleme inancı, doğal haklar, hoşgörü. Rousseau “İnsan özgür doğar, oysa her yerde zincire vurulmuştur.” diyerek özgürlüğü genel iradeye dayanan bir sözleşmede aradı. Filozoflar düşüncelerini roman, mektup ve denemeyle halka ulaştırdı.

Aydınlanma, Rousseau, felsefe ve edebiyat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

20. yüzyıl felsefesinin özellikleri nelerdir, 18-19. yüzyıl felsefesi 20. yüzyıl akımlarını nasıl etkiledi?

Kısa cevap: 20. yüzyıl felsefesi, iki dünya savaşı, bilimdeki devrimler ve hızlı toplumsal değişimler içinde gelişti. Her şeyi açıklayan büyük sistemlerin yerini dil, bilim, bilinç ve insan varoluşu üzerine yoğunlaşan çok sayıda akım aldı. Hegel'den diyalektik materyalizm, Comte'tan mantıkçı pozitivizm, Kierkegaard ve Nietzsche'den varoluşçuluk doğdu; fenomenoloji, hermeneutik ve yeni ontoloji de bu dönemin akımlarıdır.

Bir yüzyılda iki dünya savaşı, atom bombası, görelilik kuramı ve internet. Bu kadar sarsıntıdan sonra felsefenin tek bir sesle konuşmasını beklemek zordu.

Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi sayfasında 19. yüzyılın Hegel'in büyük sistemiyle, Comte'un pozitivizmiyle, Marx'ın maddeci tarih anlayışıyla kapandığını gördük. 20. yüzyıl bu mirası devraldı ama dünyanın kendisi değişti. 1914-1918 ve 1939-1945 savaşlarının yıkımı, “ilerleyen akıl” inancını sarstı ve insanın anlamı, özgürlüğü sorusunu öne çıkardı. Fizikte görelilik ve kuantum kuramları, yüzyıllardır kesin sayılan Newton fiziğinin sınırlarını gösterdi; bilginin kesinliği yeniden tartışıldı.

Karakteristik özellikler

  • Çoğulculuk: Tek bir egemen sistem yoktur; birbirinden çok farklı akımlar aynı anda gelişir.
  • Dile yöneliş: Felsefi sorunların önemli bir kısmının dilin yanlış kullanımından doğduğu düşünülür; dil ve anlam başlıca konulardan biri olur.
  • Bilim üzerine düşünme: Bilimin yöntemi, sınırları ve nasıl ilerlediği sorgulanır; bilim felsefesi ayrı bir alan olarak güçlenir.
  • İnsan ve varoluş: Soyut “insan” yerine yaşayan, seçen, kaygı duyan somut birey merkeze alınır.
  • Disiplinler arası ilişki: Felsefe psikoloji, sosyoloji, dilbilim ve doğa bilimleriyle sıkı ilişki kurar.
Nietzsche ve Bergson 19. yüzyılda yazmaya başladı ama etkileri 20. yüzyılda yayıldı; bu yüzden bu dönemin içinde anılırlar.Görsel: Sınav Defteri

18-19. yüzyıldan gelen kökler

20. yüzyıl akımlarının hemen hepsi bir önceki dönemden beslenir. Aşağıdaki tablo hem bu kökleri hem de sayfanın geri kalanında göreceğimiz akımları bir arada veriyor; sınavda en çok işe yarayan özet budur.

20. yüzyılın ana akımları
AkımTemsilciKöküTemel tez ve anahtar sözcük
SezgicilikBergsonromantizmin akla eleştirisigerçeklik akış, sezgiyle kavranır; süre
FenomenolojiHusserlDescartes'ın bilince dönüşü“şeylerin kendisine”; paranteze alma, öz
HermeneutikDilthey, GadamerSchleiermacher'in anlama kuramıanlama ve yorum; ön yargı, parça-bütün
VaroluşçulukHeidegger, SartreKierkegaard, Nietzschevaroluş özden önce gelir; özgürlük, kaygı
Diyalektik materyalizmMarx, EngelsHegel'in diyalektiğimadde önce gelir; sınıf mücadelesi
Mantıkçı pozitivizmSchlick, Carnap (Viyana Çevresi)Comte'un pozitivizmi, Humedoğrulanabilirlik; metafizik anlamsız
Yeni ontolojiHartmannAristoteles'ten gelen varlık sorusuvarlık katmanları
Akılda kalsın: Kökü tek kelimeyle bağla: Hegel → Marx (diyalektik), Comte → Viyana Çevresi (pozitivizm), Kierkegaard ve Nietzsche → Sartre (birey), Descartes → Husserl (bilinç). 20. yüzyılın anahtarı çoğulculuktur: tek sistem yok, çok akım var.
Sınavda

Nasıl sorulurDönemin özelliklerini anlatan bir parça verilir, “hangisi söylenemez?” diye sorulur; “tek bir sistem egemendir” türü şık yanlıştır. Bir başka kalıp, 19. yüzyıldaki bir görüşün hangi 20. yüzyıl akımına kaynak olduğudur.

TuzakComte'un pozitivizmi ile mantıkçı pozitivizmi aynı sanmaktır; ikincisi pozitivizme modern mantığı ve doğrulanabilirlik ölçütünü ekler.

⇄Bilgi eşleştirme kökten akıma

?Soru çöz

Bu yüzyılda filozoflar, her şeyi açıklamaya çalışan büyük sistemler kurmaktan çok dilin, bilimin ve insan varoluşunun belirli sorunlarına yöneldi. İki dünya savaşının yıkımı, insanın anlamı ve özgürlüğü sorusunu öne çıkardı; fizikteki yeni kuramlar ise bilginin kesinliğine dair inançları sarstı. Farklı ülkelerde birbirine hiç benzemeyen akımlar aynı anda gelişti.

Bu parçaya göre 20. yüzyıl felsefesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Parça büyük sistemlerin yerini farklı akımların aldığını söyler; tek bir egemen sistem fikri parçaya terstir. A savaşların varoluş sorusunu öne çıkardığı söylenerek verilmiştir; B fizikteki kuramların kesinlik inancını sarsması bunu gösterir; D birbirine benzemeyen akımların aynı anda gelişmesi çoğulculuktur.
FİLOZOF · NIETZSCHE

Nietzsche: eski değerlerin çöküşü, güç istenci ve kendi değerini yaratan insan

MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEvrensel bir ahlak yasası var mıdır? Hangi filozoflar kabul eder, hangileri reddeder?Bağlantılı konudan (Ahlak felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Evrensel ahlak yasasını kabul edenler, herkes için geçerli, akla ya da bilgiye dayanan ahlaki ilkeler olduğunu savunur: Sokrates, Platon, Fârâbî, Kant ve Mill; tasavvufta Mevlânâ, Yûnus Emre ve Hacı Bektâş-ı Velî de evrensel sevgi ve hoşgörü değerlerini öne çıkarır. Reddedenler ise ahlakın kişiye, topluma ve zamana göre değiştiğini savunur: sofistler, Epikuros, Bentham, Hobbes ve Stirner.

Evrensel ahlak yasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nietzsche'nin Böyle Buyurdu Zerdüşt'teki güç istenci, üstinsan ve değerlerin yeniden değerlendirilmesi düşüncesi nedir?

Kısa cevap: Nietzsche, Avrupa kültürünü ayakta tutan geleneksel değerlerin dayanaklarını yitirdiğini ve bunun nihilizme yol açtığını söyler. Böyle Buyurdu Zerdüşt'te çözümü bütün değerlerin yeniden değerlendirilmesinde bulur: Yaşamın temel itici gücü güç istencidir; insan dayatılan değerleri aşıp kendi değerlerini yaratmalı, “üstinsan”a doğru kendini aşmalıdır.

“Herkes böyle yapıyor” diye benimsediğin bir kuralın gerçekten senin kuralın olup olmadığını hiç sordun mu? Nietzsche bu soruyu bütün bir kültüre sordu.

Friedrich Nietzsche (1844–1900) Alman filozof ve filologdur. Hayatı 19. yüzyılda geçti ama etkisi 20. yüzyılda varoluşçuluktan sanata kadar her yere yayıldı; bu yüzden 20. yüzyıl felsefesinin öncüleri arasında anılır. Sistem kurmak yerine aforizmalarla, şiirsel bir dille yazdı. En ünlü eseri Böyle Buyurdu Zerdüşt'tür (1883-1885): Dağdaki yalnızlığından insanların arasına inen bilge Zerdüşt'ün konuşmaları.

Teşhis: değerlerin çöküşü ve nihilizm

Nietzsche'ye göre Avrupa'nın yüzyıllardır güvendiği ahlak ve anlam kaynakları inandırıcılığını yitirmiştir. Bunu çarpıcı bir imgeyle dile getirir: Değerlerin dayandığı en yüksek temel artık insanların hayatında belirleyici değildir. Sonuç nihilizmdir: En yüksek değerlerin değersizleşmesi, hayatın anlamsız görünmesi. Ahlak felsefesi sayfasında evrensel ahlak yasasının olmadığını savunan sofistleri ve Hobbes'u gördük; Nietzsche bu çizgiyi en uca taşır. Ama o nihilizmde durmak istemez; onu aşılması gereken bir geçiş olarak görür.

Değerlerin yeniden değerlendirilmesi

Nietzsche, “iyi” ve “kötü” dediğimiz değerlerin gökten inmediğini, belirli insan gruplarının ihtiyaçlarından doğduğunu söyler. Güçlü ve kendinden emin insanların efendi ahlakı yaşamı, gücü, yaratıcılığı iyi sayar. Güçsüzlerin köle ahlakı ise güçlülere duyduğu hınçla alçakgönüllülüğü, boyun eğmeyi, acımayı erdem ilan eder. Nietzsche'ye göre Avrupa'ya egemen olan bu ikinci ahlak, yaşamı küçülten bir ahlaktır. Bu yüzden bütün değerler yeniden değerlendirilmelidir: Hangi değer yaşamı güçlendiriyor, hangisi zayıflatıyor?

Güç istenci ve üstinsan

Nietzsche'ye göre yaşamın temel itici gücü ne mutluluk ne de yalnızca hayatta kalma isteğidir; güç istencidir: büyüme, kendini aşma, daha fazlası olma isteği. Güç istenci yalnız başkalarına hükmetmek değildir; asıl anlamı insanın kendi kendini aşmasıdır. Zerdüşt'ün müjdelediği üstinsan, eski değerlerin yıkıntısı arasında kendi değerlerini yaratan, yaşamı olduğu gibi, bütün acısıyla “evet” diyerek kucaklayan insandır. Zerdüşt bu yolu üç dönüşümle anlatır: Ruh önce yük taşıyan bir deve olur (“yapmalısın”a boyun eğer), sonra çölde aslana dönüşür (“istiyorum” der, eski değerlere karşı çıkar), en sonunda çocuk olur (masumiyet, yeni başlangıç, yaratma).

Ek bilgi: Bengi dönüş

Zerdüşt'ün öğretilerinden biri de bengi dönüştür: Yaşadığın hayatın aynısını, her acısı ve sevinciyle sonsuz kez yeniden yaşayacağını düşün. Bu düşünce seni ezer mi, yoksa “Bir daha!” mı dersin? Nietzsche için yaşamı olumlamanın en büyük sınavı budur.

Nietzsche'nin kavramları
KavramAnlamı
Nihilizmen yüksek değerlerin değersizleşmesi; aşılması gereken bir geçiş
Değerlerin yeniden değerlendirilmesideğerleri “yaşamı güçlendiriyor mu?” sorusuyla yeniden sınamak
Efendi ahlakı / köle ahlakıyaşamı ve gücü olumlayan ahlak / hınçtan doğan, boyun eğmeyi yücelten ahlak
Güç istenciyaşamın temel itici gücü; büyüme, kendini aşma isteği
Üstinsankendi değerlerini yaratan, yaşamı olumlayan insan
Akılda kalsın: Nietzsche'nin üç adımı: teşhis (eski değerler çöktü: nihilizm) → yıkım (değerleri yeniden değerlendir) → yaratım (güç istenciyle kendini aş: üstinsan). Ruhun yolu: deve → aslan → çocuk.
Sınavda

Nasıl sorulurAlçakgönüllülük ve acıma gibi değerlerin güçsüzlerin değerleri olduğu, insanın kendi değerlerini yaratması gerektiği anlatılan bir parça verilir; filozof ya da kavram (güç istenci, üstinsan) sorulur.

TuzakÜstinsanı biyolojik olarak üstün bir ırk ya da tasavvuftaki olgun insan sanmaktır; üstinsan kendini aşan, kendi değerlerini yaratan bir insan idealidir. Sartre ile karıştırma: ikisi de değerleri insanın yarattığını söyler, ama güç istenci Nietzsche'nin kavramıdır.

?Soru çöz

Yüzyıllardır bize iyi diye öğretilen alçakgönüllülük, boyun eğme ve acıma, aslında güçsüzlerin güçlülere duyduğu hınçtan doğmuş değerlerdir. Bu değerlere körü körüne bağlı kalmak yaşamı küçültür. İnsan, kendisine dayatılan değerleri yıkıp kendi değerlerini yaratmalı; yaşamın özü olan büyüme ve kendini aşma isteğini bastırmak yerine onu yüceltmelidir.

Bu parçada görüşleri dile getirilen filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Değerlerin hınçtan doğduğu (köle ahlakı), değerlerin yıkılıp yeniden yaratılması ve kendini aşma isteği (güç istenci) Nietzsche'ye aittir. B Sartre da insanın değerini kendisinin seçtiğini söyler ama güç istenci ve köle ahlakı eleştirisi onun değildir; C Kant evrensel ahlak yasasını savunur; D Bergson'un konusu ahlakın eleştirisi değil, sezgi ve süredir.

▭Boşluk doldurma

Nietzsche'ye göre yaşamın temel itici gücü istencidir. Eski değerleri aşıp kendi değerlerini yaratan insana ise der.

güçüstinsaninsan-ı kâmilyaşam
FİLOZOF · BERGSON

Bergson: saatin ölçemediği zaman ve onu kavrayan sezgi

MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKant'ın kritisizmi ve entüisyonizm (sezgicilik) bilginin kaynağı hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kritisizm (eleştiricilik), Kant'ın görüşüdür: Bilgi duyu ve deneyle başlar, ama aklın doğuştan taşıdığı kategorilerle işlenerek bilgi olur; “Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.” Entüisyonizm (sezgicilik) ise gerçek bilgiye aracısız sezgiyle ulaşılacağını savunur; Gazâlî mistik sezgiyi, Bergson varlığın canlı ve bütün bilgisini veren sezgiyi temsil eder.

Kritisizm ve sezgicilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bergson'a göre bilginin kaynağı nedir, süre ve sezgi ne demektir?

Kısa cevap: Bergson, Bilincin Dolaysız Verileri Üzerine Deneme'de yaşanan zamanı (süre) saatin ölçtüğü, parçalara bölünmüş zamandan ayırır. Akıl gerçekliği eyleme uygun biçimde parçalara bölüp sabitler; bu yüzden göreli bilgi verir. Bilincin akışını ve yaşayan gerçekliği bütün hâlinde, içinden kavrayan ise sezgidir; mutlak bilgi sezgiyle elde edilir.

Sevdiğin biriyle geçen bir saat beş dakika gibi, sınav kuyruğunda geçen beş dakika bir saat gibi gelir. Saat ikisine de aynı sayıyı yazar; ama hangisi senin zamanın?

Henri Bergson (1859–1941) Fransız filozofudur; açık ve edebî üslubu nedeniyle 1927'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Bilgi felsefesi sayfasında Bergson'u entüisyonizmin (sezgiciliğin) modern temsilcisi olarak gördük: bilimsel bilgi göreli, sezgi ile elde edilen bilgi mutlaktır. Burada bu sonuca götüren düşünceyi ilk eseri Bilincin Dolaysız Verileri Üzerine Deneme'den (1889) izliyoruz.

İki zaman: saat ve süre

Fizik zamanı, eşit ve birbirinin aynı anlara bölünmüş bir çizgi gibi ele alır: saniyeler, dakikalar, saatler. Bergson'a göre bu, zamanı bir mekân gibi düşünmektir; uzayda yan yana dizilen noktalar gibi anları yan yana dizeriz. Oysa bilincimizde yaşadığımız zaman böyle değildir. Bir melodiyi dinlerken notaları tek tek ayırırsan melodiyi kaybedersin; melodi, notaların birbirine kaynaştığı bölünmez bir akıştır. Bilincimizin her anı da geçmişin tamamını içinde taşıyarak akar. Bergson bu yaşanan, nitel, bölünmez zamana süre adını verir.

Akıl parçalar, sezgi bütünü kavrar

Peki neden zamanı ve gerçekliği parçalara bölme eğilimindeyiz? Bergson'a göre akıl (zekâ), insanın madde üzerinde iş görmesi, alet yapması, hayatta kalması için gelişmiş bir yetidir. İşini görmek için akan gerçekliği durdurur, kavramlarla sabitler, parçalara ayırır. Bilim bu yolla çok başarılıdır ama gerçekliğin ancak dışarıdan, donmuş ve parçalı bir görüntüsünü verir; bu yüzden bilgisi görelidir. Akan, canlı, bütün gerçekliği ise ancak sezgi kavrayabilir: Sezgi, şeyin içine girerek onunla bir olup onu aracısız, bütün hâlinde bilmektir. Sezginin bilgisi mutlaktır ama dille tam ifade edilemez; çünkü dil de kavramlar gibi parçalar.

Bu ayrımın özgürlükle de bağı vardır. Bergson'a göre eylemlerimizi bir neden-sonuç zinciri gibi parçalara ayırıp incelediğimizde onları belirlenmiş sanırız. Oysa kişiliğimizin derinliğinden, bütün geçmişimizi taşıyan sürenin içinden doğan eylem özgürdür.

Ek bilgi: Yaşam atılımı

Bergson sonraki eseri Yaratıcı Evrim'de (1907) canlılığın gelişimini mekanik bir süreç olarak değil, yaratıcı bir yaşam atılımının (élan vital) ürünü olarak açıkladı. Yaşam, maddenin direncini aşarak sürekli yeni biçimler yaratan bir akıştır.

Bergson'da akıl ile sezgi
Akıl (zekâ)Sezgi
Nasıl kavrar?dışarıdan, kavramlarla, parçalayarakiçeriden, aracısız, bütün olarak
Neyi kavrar?madde, ölçülebilen, mekânsallaşmış zamanyaşam, bilinç, süre
Bilgisigöreli; bilim, dille ifade edilirmutlak; dille tam ifade edilemez
İşlevieylem, alet yapma, hayatta kalmagerçekliği olduğu gibi bilme, felsefe
Akılda kalsın: Bergson'u melodiyle hatırla: notaları ayıran akıl, melodiyi duyan sezgi. Saat zamanı = mekânsallaşmış, ölçülen; süre = yaşanan, akan. Akıl göreli, sezgi mutlak bilgi verir.
Sınavda

Nasıl sorulurAkan, bölünmez bir gerçekliği aklın parçaladığı, sezginin bütün hâlinde kavradığı anlatılan bir parça verilir; bilginin kaynağı ya da akım sorulur.

TuzakBergson'un sezgisini Gazâlî'nin sezgisiyle aynı sanmaktır: Gazâlî'de sezgi Tanrı'nın kalbe attığı ışıkla gelen mistik bilgidir, Bergson'da yaşamın ve bilincin akışını kavrayan felsefi bir yetidir. Bergson aklı reddetmez; bilimdeki yerini kabul eder, mutlak bilgiye ulaşamayacağını söyler.

⇄Bilgi eşleştirme Bergson'un kavramları

?Soru çöz

Bir melodiyi dinlerken notaları tek tek ayırırsak melodiyi kaybederiz; melodi, notaların birbirine kaynaştığı bölünmez bir akıştır. Bilincimiz de böyledir. Saatin ölçtüğü, birbirinin aynı anlara bölünmüş zaman, yaşadığımız zaman değildir. Aklımız bu akışı kavramlarla durdurup parçalara ayırır; onu içinden, bütün hâlinde kavrayabilen başka bir yetimiz vardır.

Bu parçada savunulan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Aklın akışı parçaladığı, onu bütün olarak kavrayan başka bir yetinin, yani sezginin bulunduğu söylenir: Bergson. A ölçülen saat zamanının yaşanan zaman olmadığı söylenerek deney-ölçüm yetersiz sayılır; B akıl parçaladığı için tam bilgi vermez; C toplumsal uzlaşımdan hiç söz edilmez.
GÖRÜŞ · FENOMENOLOJİ, HERMENEUTİK

Fenomenoloji ve hermeneutik: şeylerin kendisine dönmek ve anlamak

MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOluş felsefesi, fenomenoloji, varoluşçuluk ve Hartmann'ın yeni ontolojisi varlık hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Oluş felsefesine göre varlık durağan değil, sürekli değişimdir; Herakleitos “Aynı nehre iki kez girilmez.” der, Whitehead evreni olaylar akışı sayar. Fenomenolojide Husserl, varlığın özüne bilinçte, ön yargıları paranteze alarak ulaşılacağını söyler. Varoluşçulukta Sartre'a göre insanda varoluş özden önce gelir. Hartmann'ın yeni ontolojisi ise varlığı gerçek ve ideal varlık ile katmanlar hâlinde inceler.

Oluş, fenomenoloji, Hartmann

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fenomenoloji ve hermeneutik nedir, Husserl ve Gadamer neyi savunur?

Kısa cevap: Fenomenoloji, Husserl'in kurduğu, bilince görünen şeyleri (fenomenleri) ön yargılardan arındırarak inceleyip özlerine ulaşmayı amaçlayan akımdır; yöntemi paranteze almadır. Hermeneutik ise yorumlama ve anlama kuramıdır: Dilthey insan bilimlerinin açıklamadığını, anladığını söyler; Gadamer anlamanın ön yargılarla başladığını ve okur ile metnin ufuklarının kaynaşması olduğunu savunur.

Aynı fincanı bir kimyager madde olarak, bir ressam renk ve biçim olarak, bir anne de kızının hediyesi olarak görür. Fincanın “kendisi” bunların hangisi?

Fenomenoloji: Husserl

Edmund Husserl (1859–1938), felsefenin bilim kadar kesin olabilmesi için bilinçte doğrudan verilen şeye, yani fenomene (görünene) dönülmesi gerektiğini savundu. Parolası “Şeylerin kendisine!” idi. Husserl'e göre bilinç boş bir kap değildir; her zaman bir şeyin bilincidir: Düşünmek bir şeyi düşünmek, sevmek bir şeyi sevmektir. Bu yönelimli bilincin içeriğini inceleyerek varlıkların değişmez özlerine ulaşılabilir.

Ama bunun için ön yargılardan kurtulmak gerekir. Gündelik hayatta dünyanın var olduğunu, bilimin söylediklerinin doğru olduğunu düşünmeden kabul ederiz. Husserl bu kabulleri, rastlantısal nitelikleri ve inançları yok saymaz, bir süreliğine paranteze alır (askıya alır). Paranteze almalar sonunda geriye nesnenin değişmeyen özü kalır. Varlık felsefesi sayfasında fenomenolojiyi, varlıkların özünün insan bilincinde olduğunu savunan görüş olarak gördük. Husserl'in öğrencisi Heidegger bu yöntemi insan varoluşuna uyguladı (Varlık ve Zaman, 1927) ve hem varoluşçuluğa hem hermeneutiğe yol açtı.

Hermeneutik: anlamanın sanatı

Hermeneutik, adını tanrıların mesajını insanlara ileten Hermes'ten alır; başlangıçta kutsal metinleri ve hukuk metinlerini doğru yorumlama sanatıydı. 19. yüzyılda Schleiermacher onu her türlü anlamanın genel kuramına dönüştürdü. Dilthey önemli bir ayrım yaptı: Doğa bilimleri olayları nedenlerle açıklar; tarih, edebiyat, hukuk gibi insanı inceleyen bilimler ise insan eylemlerini ve eserlerini içinden anlamaya çalışır.

20. yüzyılda hermeneutiğin en etkili ismi Hans-Georg Gadamer oldu (Hakikat ve Yöntem, 1960). Gadamer'e göre bir metni hiçbir zaman boş bir zihinle okumayız; dilimiz, geleneğimiz ve beklentilerimizle yaklaşırız. Bu ön yargılar anlamanın engeli değil, başlangıç noktasıdır; okudukça düzelirler. Parçayı bütüne, bütünü parçaya bakarak anlarız (hermeneutik döngü). Anlama, okurun dünyası ile metnin dünyasının, iki ufkun kaynaşmasıdır.

Fenomenoloji ile hermeneutik
Fenomenoloji (Husserl)Hermeneutik (Dilthey, Gadamer)
Amaçbilince görünenin özünü kavramakmetni, eseri, insan eylemini anlamak
Ön yargıya bakışparanteze alınmalıanlamanın kaçınılmaz başlangıcı (Gadamer)
Anahtar sözcük“şeylerin kendisine”, yönelimsellik, özanlama-açıklama, parça-bütün, ufukların kaynaşması
Akılda kalsın: Ön yargıyla ne yapılır? Husserl paranteze alır, Gadamer yola onunla çıkar. Dilthey'ın ikilisi: doğa bilimi açıklar, insan bilimi anlar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖn yargıları, inançları ve rastlantısal nitelikleri askıya alarak özün bilgisine ulaşmayı anlatan parça fenomenolojiye; ön yargıların anlamanın koşulu olduğunu, parça ile bütün arasında gidip gelerek anlaşıldığını anlatan parça hermeneutiğe götürür.

Tuzak“bilince yönelme” ifadesini görünce psikolojiyle karıştırmaktır; fenomenoloji bilincin deneysel incelemesi değil, özlerin felsefi incelemesidir. İki akımın ön yargıya bakışı tam ters yöndedir.

▭Boşluk doldurma

Husserl'e göre özün bilgisine ulaşmak için ön yargılar ve rastlantısal nitelikler alınmalıdır. Dilthey'a göre doğa bilimleri olayları açıklarken insan bilimleri onları .

parantezeanlarölçerdeneye

?Soru çöz

Bir metni okurken boş bir zihinle başlamayız; kendi dilimiz, geleneğimiz ve beklentilerimizle yaklaşırız. Bu ön yargılar anlamanın engeli değil, başlangıç noktasıdır. Metni okudukça beklentilerimiz düzelir; parçayı bütüne, bütünü parçaya bakarak anlarız. Sonunda anlama, okurun dünyası ile metnin dünyasının buluşmasıyla gerçekleşir.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdaki akımlardan hangisine aittir?

✓ B. Ön yargının anlamanın başlangıcı olması, parça-bütün döngüsü ve iki dünyanın buluşması Gadamer'in hermeneutiğidir. A fenomenoloji de bilince yönelir ama ön yargıları paranteze alır, kabullenmez; C mantıkçı pozitivizm anlamı doğrulanabilirlikle ölçer, yorumla değil; D diyalektik materyalizm bilinci maddi koşullarla açıklar, metin yorumuyla ilgilenmez.
GÖRÜŞ · VAROLUŞÇULUK

Varoluşçuluk: Sartre ve “varoluş özden önce gelir”

MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖzgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişki nedir? Determinizm, indeterminizm, otodeterminizm ve fatalizm nedir?Bağlantılı konudan (Ahlak felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ahlaki sorumluluğun koşulu özgürlüktür: insan yalnızca özgürce yaptığı eylemden sorumlu tutulabilir. Determinizme göre her eylem önceki nedenlerin zorunlu sonucudur, insan özgür değildir. Fatalizme (kadercilik) göre her şey önceden belirlenmiştir. İndeterminizme göre insan tamamen özgürdür; Sartre bu görüştedir. Otodeterminizme göre insan nedenlerin etkisinde olsa da bilinçli seçimleriyle kendini belirler ve sorumludur.

Özgürlük ve sorumluluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varoluşçuluk nedir, Sartre'ın “varoluş özden önce gelir” sözü ne anlama gelir?

Kısa cevap: Varoluşçuluk, soyut insan doğası yerine somut bireyin varoluşunu, seçimlerini, özgürlüğünü, sorumluluğunu ve kaygısını merkeze alan akımdır; öncüsü Kierkegaard, en tanınmış temsilcisi Sartre'dır. Sartre'a göre insanda varoluş özden önce gelir: İnsan önce var olur, sonra seçimleriyle kendini tanımlar. Özgürlüğe mahkûmdur ve her seçiminden sorumludur.

Sana “Sen zaten böylesin, değişmezsin” denildiğinde içinden itiraz eden bir ses duyar mısın? Varoluşçuluk o sesin felsefesidir.

Soyut insandan somut bireye

Felsefe tarihinde insan çoğu zaman “akıllı canlı” gibi genel bir tanımla anlatıldı. 19. yüzyılda Danimarkalı Kierkegaard buna itiraz etti: Önemli olan genel insan değil, seçim yapmak zorunda kalan, kaygı duyan, tek tek bireydir. Nietzsche'nin kendi değerini yaratan insanı da bu çizgiye katıldı. 20. yüzyılda Heidegger insanın dünyaya atılmış, ölümün bilinciyle yaşayan bir varlık olduğunu inceledi. İki dünya savaşının yıkımı bu soruları yakıcı hâle getirdi: Her şey anlamını yitirmiş görünürken insan nasıl yaşayacak? Varoluşçuluk böyle yayıldı. Temel konuları özgürlük, sorumluluk, seçim, kaygı (bunaltı) ve hayatın anlamıdır.

Sartre: makas ile insan

Jean-Paul Sartre (1905–1980) görüşlerini Varoluşçuluk (1946) adıyla yayımlanan konferansında açıkça özetledi. Akıl yürütmesi bir karşılaştırmayla başlar. Bir makas yapılmadan önce ne işe yarayacağı ve nasıl yapılacağı bellidir; onu yapan kişinin zihnindeki bu tasarı, makasın özüdür. Makasta öz, varoluştan önce gelir. İnsan için ise durum terstir: İnsanı önceden tasarlayan ve ona bir öz biçen bir tasarı yoktur. İnsan önce dünyaya gelir, var olur; ne olacağını sonra, kendi seçimleri ve eylemleriyle belirler. Bu yüzden insanda varoluş özden önce gelir. İnsan, kendini nasıl yaparsa odur.

Bu düşüncenin sonuçları ağırdır. İnsan özgürlüğe mahkûmdur: Seçmemek de bir seçimdir; “koşullar”, “karakterim”, “toplum” gibi bahanelerin arkasına saklanamaz. Özgürlük sorumluluk getirir ve Sartre'a göre insan seçerken yalnız kendisi için değil, bütün insanlık için bir insan örneği seçmiş olur. Bu ağır sorumluluğun duygusu bunaltıdır (kaygı). Sorumluluktan kaçmak için “başka türlü yapamazdım” diyerek kendini aldatmaya ise kötü niyet der. Ahlak felsefesi sayfasında özgürlük probleminde indeterminizmin temsilcisi olarak gördüğümüz Sartre'ın gerekçesi budur: İnsanı önceden belirleyen bir öz yoktur.

Ek bilgi: Camus ve absürt

Albert Camus da varoluşçulukla birlikte anılır. Ona göre insanın anlam arayışı ile anlam vermeyen dünya arasındaki uyumsuzluk “absürt”tür. Sisifos Söyleni'nde, kayayı sonsuza dek tepeye taşımaya mahkûm Sisifos'u örnek verir: Absürde karşı intihar ya da kaçış değil, onun bilincinde olup başkaldırarak yaşamak gerekir.

Varoluşçuluğun kavramları
KavramSartre'da anlamı
Varoluş özden önce gelirinsan önce var olur, özünü sonra seçimleriyle yaratır
Özgürlüğe mahkûmiyetinsan seçmekten kaçamaz; seçmemek de seçimdir
Sorumlulukher seçimden insan sorumludur, bütün insanlık adına seçer
Bunaltı (kaygı)bu ağır sorumluluğun bilincinden doğan duygu
Kötü niyetsorumluluktan kaçmak için kendini aldatmak
Akılda kalsın: Makas: önce öz, sonra varlık. İnsan: önce varlık, sonra öz. Sartre'ın zinciri: öz yok → özgürüm → sorumluyum → bunaltı.
Sınavda

Nasıl sorulurİnsanın önceden belirlenmiş bir özü olmadığı, kendini seçimleriyle yaptığı ve bahanelere sığınamayacağı anlatılan parça verilir; filozof, akım ya da özgürlük problemine verdiği cevap (indeterminizm) sorulur.

Tuzak“özden önce gelir” ifadesini ters çevirmektir: Nesnelerde öz önce gelir, insanda varoluş önce gelir. Varoluşçuluğu karamsarlıkla eş tutmak da hatadır; Sartre'a göre insanın kendini yaratabilmesi bir umut kaynağıdır.

↕Sıralama Sartre'ın akıl yürütmesi

  1. İnsan özünü kendi seçimleri ve eylemleriyle yaratır.
  2. Makas gibi tasarlanmış nesnelerde öz, varoluştan önce gelir.
  3. Seçimlerinden bütünüyle sorumludur ve bu sorumluluk bunaltı doğurur.
  4. İnsanı önceden tasarlayan bir öz yoktur; insan önce var olur.

?Soru çöz

Bir marangoz masa yapmadan önce onun ne işe yarayacağını ve nasıl görüneceğini bilir. İnsan için durum farklıdır: Önce dünyaya gelir, ne olacağını sonradan kendisi belirler. Korkak doğulmaz, korkak olunur; kahraman da öyle. Bu yüzden insan yaptığı her seçimden, hatta seçmemesinden sorumludur ve “koşullar beni böyle yaptı” diyerek kendini aklayamaz.

Bu parçada dile getirilen düşünce aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İnsanın önce var olup ne olacağını sonra seçtiği, seçimlerinden sorumlu olduğu söylenir: Sartre'ın varoluşçuluğu. A tam tersine özün doğuştan olmadığı, korkaklığın bile sonradan olunduğu söylenir; B koşulları bahane etmek açıkça reddedilir, bu determinizmdir; D faydacılığa yakın bir ölçüttür, parçada yarar değil seçim ve sorumluluk vardır.
GÖRÜŞ · MADDE, DİL, VARLIK

Diyalektik materyalizm, mantıkçı pozitivizm ve yeni ontoloji: madde, anlam ve varlık katmanları

MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKant'ın ödev ahlakı nedir, koşulsuz buyruk ne demektir ve Hegel'in diyalektik idealizmi nedir?Bağlantılı konudan (Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kant, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi'nde bir eylemi ahlaki kılanın sonucu değil, yalnız ödev bilinciyle yapılması olduğunu savunur; ölçüt koşulsuz buyruktur: Eyleminin ilkesi evrensel bir yasa olabilecek biçimde davran, insanı yalnız araç olarak görme. Hegel, Tinin Fenomenolojisi'nde gerçekliği, karşıtlıklar aracılığıyla kendini geliştiren tinin diyalektik süreci olarak açıklar.

Kant ve Hegel: ödev ve diyalektik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Diyalektik materyalizm, mantıkçı pozitivizm ve yeni ontoloji neyi savunur?

Kısa cevap: Diyalektik materyalizm (Marx, Engels) Hegel'in diyalektiğini maddeye uygular: Madde önce gelir, toplumsal varlık bilinci belirler, tarih sınıf mücadelesiyle ilerler. Mantıkçı pozitivizm (Viyana Çevresi) gözlemle doğrulanamayan önermeleri anlamsız sayar ve metafiziği reddeder. Yeni ontoloji (Hartmann) varlığı olduğu gibi inceler ve onu inorganik, organik, psişik ve tinsel katmanlara ayırır.

Aynı cümleyi üç farklı filozofa sorduğunu düşün: “Ruh nedir?” Biri “maddenin bir ürünü” der, biri “bu soru anlamsız” der, biri de “varlığın bir katmanı” der. Bu konu o üç cevabın konusudur.

Diyalektik materyalizm: Marx ve Engels

Karl Marx (1818–1883) ve Friedrich Engels, Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi sayfasında gördüğümüz Hegel'in diyalektiğini aldılar ama bir noktada tersine çevirdiler: Gelişen şey tin değil, maddedir. Madde bilinçten önce gelir; bilinç maddenin, özellikle de insanların toplumsal ve ekonomik koşullarının ürünüdür. Kısa bir formülle: İnsanların bilinci varlıklarını değil, toplumsal varlıkları bilinçlerini belirler. Toplumun ekonomik yapısı (üretim araçları ve üretim ilişkileri) altyapıdır; hukuk, siyaset, din, sanat ve felsefe bu altyapının üzerinde yükselen üstyapıdır. Tarih, karşıt sınıfların çatışmasıyla, yani diyalektik bir süreçle ilerler. Marx'a göre felsefenin görevi de değişir: Filozoflar dünyayı yalnızca yorumladılar; önemli olan onu değiştirmektir. Varlık felsefesi sayfasında Marx'ı materyalizmin temsilcileri arasında gördük.

Mantıkçı pozitivizm: Viyana Çevresi

1920'lerde Viyana'da bir araya gelen Schlick, Carnap gibi filozof ve bilim insanları (Viyana Çevresi), Comte'un olguculuğunu modern mantıkla birleştirdi; Wittgenstein'ın dil üzerine düşünceleri de onları etkiledi. Temel ilkeleri bir anlam ölçütüdür: Bir önerme ya mantık ve matematik önermeleri gibi biçimi gereği doğrudur ya da gözlem ve deneyle doğrulanabilir. İkisi de değilse ne doğru ne yanlıştır, yalnız anlamsızdır. “Evrenin özü ruhtur” ya da “Her şeyin bir amacı vardır” gibi metafizik önermeler, hangi gözlemin onları doğrulayacağı söylenemediği için anlamsızdır. Etik ve estetik yargılar da bilgi vermez, duyguları dile getirir. Felsefenin görevi yeni bilgi üretmek değil, bilimin dilini mantıksal çözümlemeyle açık hâle getirmektir. Bilim felsefesi sayfasında doğrulanabilirlik ilkesini, bilgi felsefesi sayfasında analitik felsefeyi gördük.

Yeni ontoloji: Hartmann

Alman filozof Nicolai Hartmann (1882–1950), bilgi sorununa takılıp kalan felsefeyi yeniden varlığa döndürmek istedi. Ona göre varlık, onu bilen zihinden bağımsız olarak vardır ve olduğu gibi incelenmelidir. Yeni ontoloji adı verilen bu yaklaşımda gerçek varlık dört katmandan oluşur. Her üst katman alttakine dayanır ama ona indirgenemez; her katmanda yeni nitelikler ortaya çıkar. Alt katman üsttekinden bağımsız var olabilir, üst katman alttakisiz var olamaz: Taş canlısız var olur, ama düşünce canlı bir beden olmadan var olamaz. Gerçek varlığın yanında matematiksel nesneler ve değerler gibi zaman ve mekân dışı ideal varlıklar da vardır. Varlık felsefesi sayfasında Hartmann'ın varlık katmanlarını gördük.

Hartmann'a göre gerçek varlığın katmanları
KatmanİçeriğiÖrnek
Tinseldüşünce, dil, bilim, sanat, hukuk, ahlakbir şiir, bir yasa
Psişik (ruhsal)duygu, algı, bilinç süreçlerikorku, sevinç
Organikcanlılık: beslenme, büyüme, üremebitki, hayvan
İnorganikcansız maddetaş, su
Akılda kalsın: Üç akım, üç soru: Marx “Kim belirler?” (madde bilinci), Viyana Çevresi “Anlamlı mı?” (doğrulanabiliyor mu), Hartmann “Hangi katmanda?” (inorganik → organik → psişik → tinsel, aşağıdan yukarı).
Sınavda

Nasıl sorulurMetafizik önermelerin doğrulanamadığı için anlamsız olduğunu söyleyen bir parça mantıkçı pozitivizme, ekonomik yapının hukuk ve düşünceyi belirlediğini söyleyen parça diyalektik materyalizme, varlığı katmanlara ayıran parça Hartmann'a götürür.

TuzakMantıkçı pozitivistlerin metafizik önermeleri “yanlış” saydığını düşünmektir; onlara göre bu önermeler yanlış bile değil, anlamsızdır. Hegel ile Marx'ın diyalektiğini karıştırma: Hegel'de tin, Marx'ta madde gelişir.

⇄Bilgi eşleştirme düşünür ve tez

?Soru çöz

“Evrenin özü ruhtur.” ya da “Hiçlik kendini hiçler.” gibi cümleler dilbilgisi bakımından kusursuzdur. Ama hangi gözlemin bu cümleleri doğrulayacağını ya da yanlışlayacağını söyleyemeyiz. Gözlemle sınanamayan ve mantıkça zorunlu da olmayan bir önerme ne doğrudur ne yanlış; yalnızca anlamsızdır. Felsefenin görevi bu tür sözde önermeleri ayıklayıp bilimin dilini açık hâle getirmektir.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdaki akımlardan hangisine aittir?

✓ A. Anlamlılığın ölçütünü doğrulanabilirliğe bağlamak, metafiziği anlamsız saymak ve felsefeyi dil çözümlemesine indirgemek Viyana Çevresi'nin mantıkçı pozitivizmidir. B yeni ontoloji tam tersine varlığı felsefenin konusu yapar; C fenomenoloji bilince görünenin özünü arar, doğrulama ölçütü koymaz; D diyalektik materyalizm metafiziği değil bilincin maddi kökenini tartışır.
GÖRÜŞ · BİLİM ANLAYIŞI

Popper ve Kuhn: yanılabilirliğin erdemi ve bilimsel devrimler

MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğrulanabilirlik, yanlışlanabilirlik ve paradigma nedir? Carnap, Popper ve Kuhn'un bilim anlayışları nelerdir?Bağlantılı konudan (Bilim felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mantıkçı pozitivist Carnap'a göre bir önerme ancak deney ve gözlemle doğrulanabiliyorsa anlamlı ve bilimseldir; metafizik anlamsızdır. Popper'a göre bilimsel bilgi doğrulanamaz, yalnızca yanlışlanabilir; bilimsel olan, yanlışlanmaya açık olandır. Kuhn'a göre bilim bir paradigmadan diğerine geçerek ilerler: olağan bilim, bunalım, bilimsel devrim ve yeni paradigma.

Carnap, Popper, Kuhn

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Popper'ın yanlışlanabilirlik ilkesi ve Kuhn'un paradigma kavramı nedir, bilim nasıl ilerler?

Kısa cevap: Popper'a göre bir kuramı bilimsel yapan doğrulanabilir değil yanlışlanabilir olmasıdır; bilim cesur varsayımlar öne sürüp onları çürütmeye çalışarak ilerler ve hiçbir bilgi kesin değildir. Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı'nda bilimin birikerek değil devrimlerle ilerlediğini anlatır: Normal bilim bir paradigma içinde yürür, biriken aykırılıklar krize ve yeni bir paradigmaya yol açar.

Avrupalılar yüzyıllarca bütün kuğuların beyaz olduğundan emindi; Avustralya'da tek bir siyah kuğu görmek bu kesinliği bitirmeye yetti.

Bilim felsefesi sayfasında doğrulanabilirliği, yanlışlanabilirliği ve paradigma kavramını tanımlarıyla gördük. Burada iki filozofu dönemlerine yerleştiriyor ve bilginin doğruluğu üzerine bıraktıkları dersi tartışıyoruz.

Popper: yanlışlanabilirlik

Karl Popper (1902–1994), Viyana Çevresi'yle aynı şehirde yetişti ama onların doğrulama ölçütüne karşı çıktı. Gerekçesi Hume'un tümevarım problemine dayanır: Binlerce beyaz kuğu görmek, bütün kuğuların beyaz olduğunu kanıtlamaz; tek bir siyah kuğu ise bu genellemeyi çürütür. Öyleyse genel bilimsel önermeler hiçbir zaman kesin olarak doğrulanamaz, ama yanlışlanabilir. Bir kuramı bilimsel yapan, hangi gözlemin onu çürüteceğini önceden söyleyebilmesidir. “Yarın ya yağmur yağar ya yağmaz.” hiçbir gözlemle çürütülemez; bu yüzden bilgi vermez. Bilim, cesur varsayımlar öne sürüp onları sert sınamalardan geçirerek, yanlışları ayıklayarak, yani deneme ve yanılma yoluyla ilerler. Ayakta kalan kuram doğru değil, şimdilik çürütülememiş kuramdır.

Popper bu tutumu bilimin dışına da taşıdı ve eleştirel akılcılık adını verdi. Kimse hakikatin tek sahibi değildir; doğruya ancak eleştiriye açık olarak yaklaşabiliriz. Bunu şu sözle dile getirir:

“Ben yanılmış olabilirim ve sen haklı olabilirsin ve ortak çaba sonucunda belki doğruluğa biraz daha yaklaşabiliriz.”

Karl Popper

Bu söz bilginin doğruluğu hakkında üç şey söyler: Bilgimiz yanılabilir (kesin değil); doğruya tek başına değil, karşı görüşle tartışarak yaklaşırız; hakikat bir varış noktası değil, sürekli yaklaşılan bir hedeftir. Popper bu yüzden eleştiriye izin veren açık toplumu savundu.

Kuhn: paradigmalar ve devrimler

Thomas Kuhn (1922–1996) bilim tarihine bakarak farklı bir tablo çizdi (Bilimsel Devrimlerin Yapısı, 1962). Bilim insanları çoğu zaman kuramlarını çürütmeye çalışmaz; bir paradigma, yani bilim topluluğunun paylaştığı kuramlar, yöntemler, değerler ve örnek çözümler bütünü içinde çalışırlar. Bu döneme normal bilim denir: Paradigmanın çerçevesinde bulmaca çözmek. Paradigmayla açıklanamayan aykırılıklar (anomaliler) birikince güven sarsılır ve kriz doğar. Sonunda yeni bir paradigma eskisinin yerini alır: Bu bir bilimsel devrimdir, Batlamyus'tan Kopernik'e, Newton'dan Einstein'a geçiş gibi. Kuhn'a göre iki paradigma ortak bir ölçüyle tam karşılaştırılamaz; bilim düz bir çizgide birikerek değil, sıçramalarla ilerler.

Kuhn'da bilim tek tek yanlışlamalarla değil, paradigmalar arasındaki devrimlerle ilerler.Görsel: Sınav Defteri
Popper ile Kuhn
PopperKuhn
Bilimsel olanın ölçütüyanlışlanabilirlikbir paradigma içinde çalışan topluluk
Bilim nasıl ilerler?deneme-yanılma, çürütmenormal bilim → kriz → devrim
Bilim insanı ne yapar?kuramını çürütmeye çalışırçoğunlukla paradigmayı savunur, bulmaca çözer
EserBilimsel Araştırmanın MantığıBilimsel Devrimlerin Yapısı
Akılda kalsın: Popper = siyah kuğu (tek karşı örnek yeter, bilgi hep sınanır). Kuhn = devrim (paradigma → aykırılık → kriz → yeni paradigma). Popper'ın sözünün özü: yanılabilirim, birlikte doğruya yaklaşırız.
Sınavda

Nasıl sorulurTek bir karşı örneğin genellemeyi çürüttüğü, bilimsel kuramın çürütülebilir olması gerektiği anlatılan parça Popper'a; bilim topluluğunun ortak çerçevesi, kriz ve devrim anlatılan parça Kuhn'a götürür. Popper'ın sözünden “ulaşılabilir” yargı sorulur: bilgi yanılabilir, eleştiri ve iş birliği doğruya yaklaştırır.

TuzakPopper'ı doğrulanabilirliği savunan mantıkçı pozitivistlerle bir tutmaktır; Popper doğrulamaya karşı yanlışlamayı önerdi.

↕Sıralama Kuhn'a göre bilimin seyri

  1. Paradigmayla açıklanamayan aykırılıklar birikir.
  2. Yeni paradigma benimsenir: bilimsel devrim.
  3. Bilim insanları kabul gören paradigma içinde bulmaca çözer.
  4. Paradigmaya güven sarsılır, kriz dönemi başlar.

?Soru çöz

Bir kuramın ne kadar çok olguyla uyuştuğu onun doğruluğunu kanıtlamaz; binlerce beyaz kuğu görmek, bütün kuğuların beyaz olduğunu göstermez. Bilimsel bir kuram, hangi gözlemin onu çürüteceğini önceden söyleyebilen kuramdır. Hiçbir gözlemle çürütülemeyecek bir iddia, ne kadar çekici olursa olsun bilim değildir. Bilim, cesur tahminler öne sürüp onları çürütmeye çalışarak ilerler.

Bu parçada savunulan bilim anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Uyuşan olguların kanıt sayılmaması, çürütülebilirliğin bilimsellik ölçütü olması ve çürütme girişimleriyle ilerleme Popper'ın yanlışlanabilirlik ilkesidir. A paradigma ve devrim Kuhn'un bilim anlayışıdır; B doğrulanabilirlik Viyana Çevresi'nin ölçütüdür, parça doğrulamayı yetersiz sayar; C gözlem biriktirmenin kesinlik vermediği parçada açıkça söylenir.
20. YÜZYIL · TÜRKİYE

Türkiye'de felsefe: Ülken, Topçu, Mengüşoğlu ve Uygur

MEB 11. sınıf · 20. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefenin birey ve toplum için işlevleri nelerdir, felsefe ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe bireye eleştirel ve sistemli düşünme, ön yargılardan kurtulma, kendini tanıma, tutarlı bir dünya görüşü ve gerekçeli karar verme becerisi kazandırır. Topluma ise farklı görüşlere saygı, demokratik tartışma kültürü, değerlerin ve kurumların sorgulanması, toplumsal sorunlara akılcı çözüm arama ve bilimin gelişmesine katkı sağlar.

Felsefenin işlevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de felsefeye katkı veren düşünürler kimlerdir, Nurettin Topçu'nun İsyan Ahlakı ve Takiyettin Mengüşoğlu'nun İnsan Felsefesi neyi savunur?

Kısa cevap: Cumhuriyet döneminde üniversitelerin kurulmasıyla Türkiye'de felsefe akademik bir disiplin olarak gelişti. Hilmi Ziya Ülken Türk ve İslam düşünce tarihini inceledi; Nurettin Topçu İsyan Ahlakı'nda kişinin iradesiyle kötülüğe ve kendi bencilliğine başkaldırmasını ahlakın özü saydı; Takiyettin Mengüşoğlu İnsan Felsefesi'nde insanı bir bütün olarak ele aldı; Nermi Uygur dil ve kültür üzerine yazdı.

Felsefe sınıfında okuduğun tanımların bazıları Berlin'de, Paris'te değil, İstanbul ve Ankara'da yazıldı. Bu konu onların yazarlarını tanıtıyor.

Felsefeyi tanıma sayfasında felsefenin tanımlarını verirken Hilmi Ziya Ülken ve Takiyettin Mengüşoğlu gibi Türk felsefecilerle de karşılaştık. Cumhuriyet'in ilk yıllarında Darülfünun'un 1933'te İstanbul Üniversitesi'ne dönüştürülmesi, ardından Ankara'da yeni fakültelerin açılması felsefeyi düzenli bir akademik alan hâline getirdi. Bu dönemde yetişen düşünürler hem Batı felsefesini Türkçeye aktardı hem de özgün eserler verdi. Burada eserleri öne çıkan dört isme odaklanıyoruz.

Hilmi Ziya Ülken: düşünce tarihçisi

Hilmi Ziya Ülken (1901–1974), Türk düşünce tarihini sistemli biçimde inceleyen ilk araştırmacılardandır; Türk Tefekkürü Tarihi ve İslam Felsefesi eserleri bu alanın temel kitapları sayılır. Felsefeyi “varlık hakkındaki düşünce ve bu düşünce üzerinde düşünce” olarak tanımlar. Farklı düşünce geleneklerini birbirine bağlayan, sentezci bir yaklaşımı vardır.

Nurettin Topçu: isyan ahlakı

Nurettin Topçu (1909–1975), Paris'te yazdığı doktora tezinin Türkçesi olan İsyan Ahlakı'nda iki ahlak anlayışını karşılaştırır. Uyum (boyun eğme) ahlakı, kişinin toplumun alışkanlıklarına ve dış otoritelere uyarak iyi sayılmasıdır; ahlakı toplumun kurallarıyla özdeşleştirir. Topçu'ya göre bu gerçek ahlak değildir. Gerçek ahlak isyan ahlakıdır: Kişinin, kendi iradesiyle hem dışarıdaki kötülüğe ve adaletsizliğe hem de içindeki bencil isteklere başkaldırmasıdır. Bu isyan yıkıcı değil, yükseltici bir isyandır; insanı sorumluluk almaya, eyleme ve Tanrı'ya yönelmeye çağırır. Topçu'ya göre ahlakın kaynağı toplum değil, kişinin iç dünyası ve iradesidir.

Takiyettin Mengüşoğlu: insanı bütün olarak görmek

Takiyettin Mengüşoğlu (1905–1984), Almanya'da Hartmann'ın öğrencisi olarak yetişti ve Türkiye'de felsefi antropolojinin (insan felsefesinin) kurucusu oldu. İnsan Felsefesi'nde insanı yalnız bir yönüyle açıklayan görüşleri eleştirir: İnsanı yalnız biyolojik bir organizma, yalnız ruhsal süreçler ya da yalnız toplumsal ilişkiler olarak gören yaklaşımlar onun bir parçasını görür. Ona göre insan, bedeni ve ruhu birbirinden ayrılamayan psikofizik bir bütündür. İnsanı öteki canlılardan ayıran temel olgular şunlardır: bilgi edinmesi, değerleri kavrayıp gerçekleştirmesi, istemesi ve seçmesi, eylemde bulunması ve tarih içinde yaşaması. Felsefenin görevi insanı bu bütünlüğü içinde kavramaktır.

Nermi Uygur: dil ve kültür

Nermi Uygur (1925–2005), dil felsefesi ve kültür felsefesi alanında yazdı; felsefeyi deneme türüyle geniş okur kitlesine ulaştırdı. Felsefi sorunun özelliklerini tartıştığı yazılarını felsefeyi tanıma sayfasında gördük. Bu isimlerin yanında Macit Gökberk'in Felsefe Tarihi'yle, İoanna Kuçuradi'nin değerler ve insan hakları üzerine çalışmalarıyla Türkiye'de felsefe gelişmeye devam etti.

Türkiye'de felsefeye katkı veren düşünürler
DüşünürÖne çıkan eserAna fikir
Hilmi Ziya ÜlkenTürk Tefekkürü TarihiTürk ve İslam düşünce tarihinin sistemli incelenmesi; sentezci yaklaşım
Nurettin Topçuİsyan Ahlakıuyum ahlakına karşı, kötülüğe ve bencilliğe iradeyle başkaldıran isyan ahlakı
Takiyettin Mengüşoğluİnsan Felsefesiinsan psikofizik bir bütündür; felsefi antropoloji
Nermi UygurKültür Kuramıdil, kültür ve felsefi soru; felsefi deneme
Akılda kalsın: Dört düşünür, dört kelime: Ülken = tarih (Türk düşüncesi), Topçu = isyan (iradeyle başkaldıran ahlak), Mengüşoğlu = bütün (psikofizik insan), Uygur = dil (ve kültür).
Sınavda

Nasıl sorulurİnsanı yalnız biyolojik ya da yalnız ruhsal yönüyle açıklamanın eksik olduğunu, insanın bir bütün olarak ele alınması gerektiğini anlatan bir parça Mengüşoğlu'na; toplumun kurallarına uymakla ahlaklı olunamayacağını, kişinin iradesiyle kötülüğe başkaldırması gerektiğini anlatan parça Topçu'ya götürür.

TuzakTopçu'nun isyanını siyasal bir ayaklanma ya da toplumdan kaçış sanmaktır; onun isyanı ahlaki, iradeye dayalı ve yükseltici bir başkaldırıdır.

⇄Bilgi eşleştirme düşünür ve eser

?Soru çöz

İnsanı yalnız bir canlı organizma olarak inceleyen biyolog da, yalnız ruhsal süreçlerine bakan psikolog da onun bir yanını görür. Oysa insan, bedeniyle ruhunu birbirinden ayıramayacağımız, bilen, değer veren, isteyen ve tarih içinde eylemde bulunan bir varlıktır. Felsefenin görevi, insanı bu yönlerden yalnız birine indirgemeden bütünlüğü içinde kavramaktır.

Bu parçada görüşleri dile getirilen düşünür ve eseri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İnsanı tek yönüne indiren görüşlerin eleştirisi ve psikofizik bütünlük vurgusu Mengüşoğlu'nun İnsan Felsefesi'dir. A Topçu'nun konusu ahlakın kaynağı ve isyandır, insanın bütünlüğü değil; C Ülken'in eseri düşünce tarihidir; D Uygur dil ve kültür üzerine yazar, felsefi antropoloji onun alanı değildir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kamışlıktan kesilip ayrı düşen ney, o günden beri inler; sesindeki hüzün, geldiği yerden uzak kalmanın acısıdır. Asıl yerinden ayrı düşen her şey oraya dönmenin yolunu arar. İnsanın içindeki özlem de böyledir: O, dünyanın gürültüsü arasında kendi kaynağını hatırlar ve ona doğru yürümek ister.

Bu parçada tasavvuf düşüncesindeki insan anlayışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi vurgulanmaktadır?

✓ C. Ney benzetmesi, ruhun geldiği kaynaktan ayrı düştüğünü ve ona dönmeyi özlediğini anlatır: Mevlânâ'daki insan anlayışı. A dünyevî imkânlar parçada hiç geçmez, tasavvufun da tersidir; B bencil insan doğası Hobbes'un görüşüdür; D deneycilik bilgi felsefesine aittir, parçanın konusu değildir.Kaynak: Orta Çağ felsefesi · Tasavvufta insan: Mevlânâ, Yûnus, Hacı Bektâş

?Soru 2

Bir tüccar, müşterilerinin güvenini kaybetmemek için çocuklara da doğru fiyat söyler. Davranışı doğrudur ama ahlaki bir değer taşımaz; çünkü bunu doğruluk gereği değil, kazancını korumak için yapmaktadır. Bir eylemi ahlaki kılan, sonucunda elde edilen yarar değil, yalnızca yapılması gerektiği bilinciyle ve herkesin uyabileceği bir ilkeye göre yapılmasıdır.

Bu parçada dile getirilen ahlak anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ahlaki değerin sonuçtan değil ödev bilincinden ve evrenselleşebilir ilkeden geldiği söylenir: Kant'ın ödev ahlakı. A faydacılık eylemi sonucundaki yarara göre değerlendirir, parça bunu reddeder; C hazcılık iyiyi hazla ölçer; D bencillik kişisel çıkarı ölçüt yapar, parçada çıkar için yapılan eylem tam da değersiz sayılır.Kaynak: Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi · Kant ve Hegel: ödev ve diyalektik

?Soru 3

Yüzyıllar boyunca bir görüşün doğru kabul edilmesi için büyük bir düşünürün onu söylemiş olması yeterliydi. Gökyüzünün düzeni de böyle bilinirdi. Ancak teleskopla yapılan gözlemler ve matematiksel hesaplar, bu düzenin söylendiği gibi olmadığını gösterdi. Bundan sonra düşünürler, bir bilginin kimden geldiğini değil, hangi yolla elde edildiğini sormaya başladı.

Bu parçada sözü edilen değişimin felsefeye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parça “kimden geldiği” yerine “hangi yolla elde edildiği” sorusuna geçişi anlatır: yöntem arayışı. B felsefenin ahlakla sınırlandığına dair bir ipucu yoktur; C tam tersine Antik otoritenin sarsıldığı anlatılır; D kutsal metin ve otorite Orta Çağ'ın ölçütüdür, parça ondan uzaklaşmayı anlatır.Kaynak: Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi · 15-17. yüzyılı hazırlayan ortam

?Soru 4

Bir halkın yasaları başka bir halkınkinden farklı olabilir. Ama sözünde durmak, başkasının hakkına saygı göstermek ve verdiğin zararı gidermek gibi ilkeler her yerde ve her zaman geçerlidir. Bu ilkeleri bir hükümdarın emri ya da bir kurumun kararı değil, insanın akıl sahibi ve toplum içinde yaşayan bir varlık olması belirler. Bu yüzden bu ilkeler, hiçbir yazılı yasa olmasaydı bile geçerliliğini korurdu.

Bu parçada savunulan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Parça, yazılı yasadan ve hükümdardan bağımsız, akıldan çıkan ve her yerde geçerli ilkeleri anlatır: doğal hukuk. A pozitif hukuk anlayışıdır, parça yazılı yasa olmasa da ilkelerin geçerli olduğunu söyler; B sofistlerin göreciliğidir, parça evrensellik vurgular; D ilkelerin kaynağı bir kurum değil akıl olarak gösterilir.Kaynak: Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi · Skolastikten modern düşünceye, hümanizm, hukuk

?Soru 5

Bir bilardo topunun ötekine çarpıp onu harekete geçirdiğini yüzlerce kez gördüm. Ama gördüğüm yalnızca bir olayın ardından ötekinin gelmesidir; aralarındaki zorunlu bağı hiçbir zaman görmedim. Yarın da aynısının olacağını beklemem, bir akıl yürütmeden değil, tekrarlanan deneyimin zihnimde bıraktığı alışkanlıktan doğar.

Bu parçada görüşleri dile getirilen filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Neden-sonuç bağının algılanmadığı, beklentinin alışkanlıktan doğduğu düşüncesi Hume'undur. A Descartes kesinliği akılda bulur, alışkanlıkta değil; B Locke da deneycidir ama nedenselliği bu biçimde sorgulamaz; C Kant nedenselliği aklın doğuştan kategorisi sayar, Hume'a cevap olarak.Kaynak: Yeni Çağ ve Aydınlanma felsefesi · Locke ve Hume: deneyin filozofları

?Soru 6

Halkı yasalarla yönetir, cezalarla hizaya sokarsan insanlar cezadan kaçmanın yolunu arar ama utanmayı öğrenmez. Onları erdemle yönetir, görgü kurallarıyla eğitirsen hem utanmayı öğrenirler hem de kendiliğinden doğru davranırlar. Yönetici rüzgâra, halk çimene benzer; rüzgâr nereye eserse çimen o yana eğilir.

Bu parçada aşağıdakilerden hangisi vurgulanmaktadır?

✓ B. Ceza yerine erdem ve görgüyle yönetme, rüzgâr-çimen benzetmesiyle yöneticinin örnek olması Konfüçyüs'ün örnek insan anlayışıdır. A Lao Tse'nin doğanın akışına uyma öğüdüdür, parçada doğa değil yönetim konu edilir; C Epikuros'un mutluluk tanımıdır; D Protagoras'ın göreceliğidir, parça yasaların göreliliğini değil yetersizliğini anlatır.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Konfüçyüs: düzenli toplumun ahlakı

?Soru 7

Hiç geometri dersi almamış bir çocuğa yalnız sorular soruyoruz; ona hiçbir bilgiyi biz söylemiyoruz. Çocuk her soruda biraz daha yaklaşarak sonunda doğru çözüme ulaşıyor. Bu bilgi ona öğretilmediğine göre zihninde zaten vardı; sorular yalnızca onu uyandırdı. Öyleyse ruh, bu bedende yaşamaya başlamadan önce de bu bilgilere sahipti.

Bu parçada savunulan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Bilginin doğuştan olduğu ve soruların onu yalnız uyandırdığı söylenir: Platon'un anımsama kuramı. A boş zihin (tabula rasa) görüşüdür, empirizmle karıştırılıyor; B Protagoras'ın göreciliğidir; D sezgiciliktir; parçada bilgiye sorular ve akıl yürütmeyle, adım adım ulaşılır.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Platon: idealar, anımsama, Devlet

?Soru 8

Akıl, insanın kendi başına yürüyebileceği bir yol değildir; önce inanç onu aydınlatmalıdır. Kutsal metnin bildirdiğine inanmadan onu anlamaya kalkan kişi, ışık yakmadan karanlık bir odada eşyaları tanımaya çalışan kişiye benzer. İnanç kapıyı açar, akıl ancak bundan sonra içeri girip gördüklerini düzenler.

Bu parçadaki düşünceye en uygun ifade aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İnancın aklın önünü açtığı, aklın ancak ondan sonra iş gördüğü söylenir: “anlamak için inanıyorum.” A alanları ayıran görüş Ockham'a yakındır, parçada ise inanç ve akıl sıralı biçimde bağlıdır; B aklı inancın önüne koyar, parçanın tersidir; C deneyden hiç söz edilmez.Kaynak: Orta Çağ felsefesi · Hristiyan felsefesi: patristik ve skolastik

?Soru 9

Aynı rüzgâr estiğinde biri üşür, öteki serinlediğini söyler. Rüzgârın kendisinin soğuk olup olmadığını sormak boşunadır; üşüyen için soğuktur, üşümeyen için değil. Yasalar için de durum farklı değildir: Bir kentte güzel ve doğru sayılan şey, o kent öyle kabul ettiği sürece onun için doğrudur. Bu yüzden bilge kişi, doğruyu bulan değil, insanlara daha yararlı görünen şeyi benimsetebilen kişidir.

Bu parçadan aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ B. Parça Protagoras'ın göreciliğini anlatır; evrensel tek bir ölçü fikri bu görüşe ters düşer, Sokrates'e yakındır. A rüzgâr örneğinin doğrudan sonucudur; C “üşüyen için soğuktur” cümlesinden çıkar; D kentten kente değişen doğru anlayışından çıkar.Kaynak: Sokrates, Platon ve Aristoteles · Sofistler ve Sokrates

?Soru 10

İnsan, yaratılışı gereği en yüksek olgunluğa tek başına ulaşamaz; birbirine yardım eden insanların topluluğuna muhtaçtır. Mutluluğa ulaşmak için yardımlaşan insanların şehri, organları birbirini tamamlayan sağlıklı bir bedene benzer. Bedende bütün organların başında kalp nasıl bulunuyorsa, şehrin başında da bilgisi ve erdemiyle herkese yol gösteren bir başkan bulunmalıdır.

Bu parçadaki görüşler aşağıdaki düşünür-eser eşleşmelerinden hangisine aittir?

✓ D. Mutluluk için yardımlaşan toplum, beden-kalp benzetmesi ve bilge başkan Fârâbî'nin erdemli şehridir. A İbn Sînâ'nın hikâyesi ruhun yükselişini simgeyle anlatır, siyaset kuramı değildir; B Gazâlî'nin eseri şüpheden kesin bilgiye ulaşma yolculuğudur; C İbn Rüşd'ün eseri Gazâlî'ye cevaben felsefeyi savunur.Kaynak: Orta Çağ felsefesi · Kindî ve Fârâbî
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →