Ahlak felsefesi: iyinin ölçütü, evrensel ahlak yasası, özgürlük ve sorumluluk

Etiğin temel kavramları ve üç sorusu: iyinin ölçütü, evrensel ahlak yasası, özgürlük-sorumluluk; hangi görüş hangi filozofla eşleşir.

6 durakTYT · AYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ETİK

Ahlak felsefesi (etik): “Ne yapmalıyım?” sorusu

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefenin birey ve toplum için işlevleri nelerdir, felsefe ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe bireye eleştirel ve sistemli düşünme, ön yargılardan kurtulma, kendini tanıma, tutarlı bir dünya görüşü ve gerekçeli karar verme becerisi kazandırır. Topluma ise farklı görüşlere saygı, demokratik tartışma kültürü, değerlerin ve kurumların sorgulanması, toplumsal sorunlara akılcı çözüm arama ve bilimin gelişmesine katkı sağlar.

Felsefenin işlevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahlak felsefesi (etik) nedir, ahlak ile etik arasındaki fark nedir ve temel kavramları nelerdir?

Kısa cevap: Ahlak, bir toplumda insanların birbirleriyle ilişkilerini düzenleyen yazısız kurallar ve değerler bütünüdür. Ahlak felsefesi ya da etik ise ahlakı felsefi olarak inceler: iyinin ölçütünü, evrensel bir ahlak yasası olup olmadığını, özgürlük ile sorumluluk ilişkisini sorgular. Temel kavramları iyi, kötü, erdem, vicdan, özgürlük, sorumluluk ve ödevdir.

Marketten çıktıktan sonra kasiyerin sana fazla para üstü verdiğini fark ediyorsun. Kimse görmedi. Geri dönecek misin? Bu soru, ahlak felsefesinin ta kendisi.

Bilgi ve bilim felsefesi sayfalarında “Ne biliyorum?” sorusuyla uğraştık. Ahlak felsefesi felsefenin değer alanına geçer ve şunu sorar: Ne yapmalıyım? İnsanın davranışlarının bir yanı olgusaldır (konuşmak, yürümek), bir yanı değerlere dayanır (konuşurken birini kandırmak ya da kırmak). Ahlak bu ikinci yanla ilgilenir.

Ahlak ile etik farkı

Ahlak, bir toplumda zamanla oluşmuş, davranışları iyiye yönlendiren yazısız kurallar ve değerler bütünüdür; toplumdan topluma farklılık gösterebilir. Etik ise bu kuralların ve değerlerin felsefi incelemesidir: Bir davranışı iyi ya da kötü yapan nedir? Ahlak kuralları neye dayanır? Kısacası ahlak yaşanan pratik, etik onun üzerine düşünmedir. Gündelik dilde “meslek etiği” (hekimlik, gazetecilik etiği) bir mesleğe özgü ilkeler bütününü anlatır.

Temel kavramlar

Ahlak felsefesinin temel kavramları
KavramAnlamı
İyiAhlak kurallarına ve insan onuruna uygun, yapılması istenen eylem
KötüBilerek ahlaki ilkelere aykırı davranmak, onaylanmayan eylem
Erdemİyiyi yapmayı bir karakter özelliği hâline getiren ahlaki yetkinlik (dürüstlük, cesaret, ölçülülük)
Vicdanİnsanın kendi davranışlarını iyi-kötü diye değerlendiren iç yargı gücü
ÖzgürlükDış baskı olmadan, kendi aklı ve iradesiyle seçebilme
SorumlulukÖzgürce yaptığı eylemin sonuçlarını üstlenmek
ÖdevAhlak yasasına saygıdan doğan, yapılması gereken eylem
Norm (kural)Davranışlara yön veren ölçü ve kurallar

Ahlak felsefesinin üç temel problemi bu kavramlardan doğar: İyi ve kötünün ölçütü nedir? Evrensel bir ahlak yasası var mıdır? Özgürlük ile sorumluluk arasında nasıl bir ilişki vardır?

Akılda kalsın: Ahlak = yaşanan kurallar (toplumdan topluma değişebilir); etik = o kurallar üzerine felsefi düşünme. Zinciri hatırla: özgürlük → seçim → sorumluluk; seçemediğin şeyden ahlaki olarak sorumlu tutulamazsın.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ikilem anlatılır (hatayı bildirmek mi, gizlemek mi) ve parçada geçen kavram ya da tartışılan ahlak felsefesi problemi sorulur. “İçimdeki ses” vicdan, “karakter hâline getirmek” erdem, “sonuçları üstlenmek” sorumluluktur.

TuzakAhlak ile etiği eş anlamlı saymaktır; parça bir toplumun kurallarını anlatıyorsa ahlak, bu kuralların dayanağını sorguluyorsa etiktir.

⇄Bilgi eşleştirme ahlakın kavramları

?Soru çöz

Bir toplumda yaşlılara yer vermek, misafire ikram etmek gibi kurallar kuşaktan kuşağa aktarılır ve uymayanlar ayıplanır. Bir düşünür ise bu kuralları olduğu gibi kabul etmek yerine şunu sorar: “Bir davranışı gerçekten iyi kılan nedir; bu kurallar yalnızca alışkanlık mıdır, yoksa akılla temellendirilebilir mi?”

Bu parçada düşünürün yaptığı etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Düşünür kuralları uygulamıyor, onların dayanağını ve iyiyi iyi yapan şeyi soruyor; bu ahlakın felsefi incelemesi, yani etiktir. B aktarma işini toplum yapıyor, düşünür değil; C deneysel ölçüm bilimin yöntemidir; D parçada kuralların değiştiği değil, dayanakları sorgulanıyor.
PROBLEM · İYİNİN ÖLÇÜTÜ

İyi nedir? Bilgi, erdem ve mutluluk: Sokrates'ten Fârâbî'ye

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFilozoflar felsefeyi nasıl tanımlamıştır? Platon, Aristoteles, Fârâbî ve Kant'ın felsefe tanımları nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefenin herkesin kabul ettiği tek bir tanımı yoktur; her filozof onu kendi sistemine ve çağının sorunlarına göre tanımlar. Aristoteles varlığın ilk ilke ve nedenlerinin araştırılması, Fârâbî var olmaları bakımından varlıkların bilinmesi, Jaspers yolda olmak, Hilmi Ziya Ülken düşünce üzerine düşünce der. Ortak noktaları akla dayalı hakikat arayışıdır.

Filozofların felsefe tanımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahlak felsefesinde iyi nedir? Sokrates, Platon, Aristoteles ve Fârâbî'ye göre iyilik ve mutluluk ilişkisi nedir?

Kısa cevap: Sokrates, Platon, Aristoteles ve Fârâbî'ye göre iyi, insanı gerçek mutluluğa götüren şeydir ve mutluluk bilgi ile erdemle ilişkilidir. Sokrates'e göre erdem bilgidir: kimse bilerek kötülük yapmaz, kötülük bilgisizlikten doğar. Aristoteles'e göre mutluluk (eudaimonia) erdemli yaşamaktır, erdem iki aşırı uç arasındaki orta yoldur. Fârâbî'ye göre mutluluk akılla bilgiye ulaşmakla kazanılır.

Sigaranın zararlı olduğunu bilen biri neden sigara içer? Sokrates'e göre, aslında yeterince bilmediği için.

Ahlak felsefesinin ilk sorusu “İyi nedir?” sorusudur. Bu soruya verilen cevaplar, eylemin neyi amaçlaması gerektiğine göre ayrılır. Bu konuda iyiyi bilgi, erdem ve mutlulukla birlikte düşünen filozofları; sonraki iki konuda iyiyi hazza, faydaya ya da ödeve bağlayanları göreceğiz.

Sokrates: erdem bilgidir

Sokrates'e göre insan yaşamının amacı mutluluktur ve mutluluk erdemle, erdem de bilgiyle mümkündür. Erdem bilgidir: İyinin ne olduğunu gerçekten bilen kişi iyiyi yapar. Kimse bilerek kötülük yapmaz; kötülüğün nedeni, iyinin ne olduğunu bilmemektir. Bu yüzden kötülük yapan birine iyinin ne olduğu öğretilirse onun da iyiyi yapması beklenir. Sokrates'e göre bu bilgi kişiden kişiye değişmez; herkes için geçerli bir iyi vardır.

Platon ve Aristoteles

Platon için en yüksek iyi, idealar dünyasındaki iyi ideasıdır; ruhun akıl, öfke ve istek bölümleri arasında akıl yönetiminde bir uyum kurulduğunda insan erdemli ve mutlu olur. Aristoteles'e göre insanın bütün eylemlerinin nihai amacı mutluluktur (eudaimonia); bu, anlık bir keyif değil, insanın kendine özgü yetisi olan aklı en iyi biçimde kullanarak erdemli yaşamasıdır. Aristoteles'e göre ahlaki erdem, iki aşırı uç arasındaki orta yoldur: cesaret korkaklık ile atılganlığın, cömertlik cimrilik ile savurganlığın ortasıdır. Bu “altın orta” anlayışını Sokrates, Platon ve Aristoteles sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Fârâbî: bilgiyle mutluluk

Fârâbî'ye göre de insan hayatının amacı mutluluktur ve insanı mutlu kılan bilgidir. İnsan aklını kullanarak hakikatin bilgisine ulaşır, bu bilgiye uygun yaşadığında iyi olanı yapar ve mutlu olur. Fârâbî mutluluğun toplum içinde, erdemli bir şehirde kazanılacağını da savunur; bunu siyaset felsefesi sayfasında göreceğiz.

İyiyi bilgi, erdem ve mutlulukla düşünenler
FilozofEn yüksek iyiOraya giden yol
Sokratesmutlulukiyiyi bilmek; “kimse bilerek kötülük yapmaz”
Platoniyi ideasıruhun üç bölümünün akıl yönetiminde uyumu
Aristotelesmutluluk (eudaimonia)aklı erdemle kullanmak; iki aşırılığın ortası
Fârâbîmutlulukhakikatin bilgisi; erdemli şehirde yaşamak
Akılda kalsın: Bu grubun formülü: bilgi → erdem → mutluluk. Sokrates'in imza cümlesi: “Kimse bilerek kötülük yapmaz.” Aristoteles'inki: erdem = iki aşırılığın ortası. Hepsi evrensel bir iyinin var olduğunu kabul eder.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kötülük yapan, iyinin ne olduğunu bilmeyendir” diyen bir parça verilir ve filozof ya da ulaşılabilecek yargı sorulur; doğru yargı “ahlakın temelinde bilgi vardır”dır. Aristoteles'in cesaret ve cömertlik örnekleriyle gelen parçada sorulan kavram altın ortadır.

TuzakAristoteles'in mutluluğunu hazcıların hazzıyla karıştırmaktır: eudaimonia anlık keyif değil, erdemli ve akla uygun bir hayattır.

▭Boşluk doldurma

“Kimse bilerek kötülük yapmaz.” diyen 'e göre erdem bilgidir. Cesareti korkaklık ile atılganlığın ortası sayan ise erdemi iki aşırı uç arasındaki orta yol olarak tanımlar.

EpikurosSokratesKantAristoteles

?Soru çöz

Bir filozof, kendisini haksızlık yapmaya zorlayan birinin aslında neyin gerçekten iyi olduğunu bilmediğini söyler. Ona göre o kişiye adaletin ne olduğu sabırla ve sorularla gösterilebilirse, bir daha haksızlığa yönelmeyecektir; çünkü iyiyi bilip de kötüyü seçen biri düşünülemez.

Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?

✓ C. Haksızlık yapanın iyiyi bilmediği ve bilgi verilince düzeleceği söyleniyor; kötülük bilgisizliğe bağlanıyor (Sokrates). A sorumluluk tartışılmıyor; B tersine, herkesin öğrenebileceği tek bir iyi varsayılıyor, görecelik yok; D iyiyi hazza bağlamak hazcılıktır, parçada haz geçmiyor.
GÖRÜŞ · HAZCILIK VE FAYDACILIK

Hazcılık ve faydacılık: iyi, haz ve fayda verendir

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMateryalizm ve düalizm nedir? Demokritos, Hobbes, Marx ve Descartes'a göre varlık nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Materyalizm (maddecilik) yalnız maddenin gerçek olduğunu, düşünce ve ruhun da maddenin bir işlevi olduğunu savunur; Demokritos atomlarla, Hobbes cisimlerle, La Mettrie “makine insan” anlayışıyla, Marx diyalektik materyalizmle bu görüşü temsil eder. Düalizm (ikicilik) ise varlığın madde ve ruh (düşünce) olmak üzere iki ayrı tözden oluştuğunu söyler; temsilcisi Descartes'tır.

Materyalizm ve düalizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hazcılık (hedonizm) ve faydacılık (utilitarizm) nedir? Epikuros, Bentham ve Mill'e göre iyi nedir?

Kısa cevap: Hazcılık (hedonizm), iyiyi haza, kötüyü acıya bağlar. Aristippos anlık bedensel hazzı, Epikuros ise acı ve kaygı yokluğu olarak dinginliği (ataraksia) savunur. Faydacılık (utilitarizm) iyiyi fayda ile ölçer: Bentham'a göre iyi eylem, en çok sayıda insana en çok mutluluğu sağlayandır; Mill hazlar arasında nitelik farkı gözetir ve toplumsal faydayı öne çıkarır. Hobbes ve Stirner iyiyi bireyin çıkarına ve arzusuna bağlar.

Sıcak bir günde soğuk bir bardak su içmenin verdiği hoşluğu düşün. Bazı filozoflara göre iyiliğin ne olduğunu anlamak için daha karmaşık bir şeye bakmaya gerek yok.

Hazcılık: Aristippos ve Epikuros

Hazcılık (hedonizm), insan eylemlerinin amacının haz olduğunu, haz verenin iyi, acı verenin kötü olduğunu savunur. Ama iki hazcı aynı hazdan söz etmez. Aristippos'a (Kirene okulu) göre iyi, şimdi ve burada yaşanan bedensel hazdır; geleceği düşünmek yerine anın hazzı yaşanmalıdır. Epikuros ise hazzı bir coşku değil, acı ve kaygı yokluğu olarak tanımlar: bedende acı, ruhta tedirginlik olmaması. Bu dinginliğe ataraksia denir. Epikuros'a göre aşırı hazlar sonunda acı getirdiği için ölçülü ve sade bir hayat sürülmelidir. Hazlar kişiden kişiye değişir: aç biri için yemek iyidir, tok birine yemek yedirmek acı vericidir. Bu yüzden Epikuros'a göre herkes için geçerli bir ahlak yasası yoktur.

Faydacılık: Bentham ve Mill

Faydacılık (utilitarizm) bir eylemin iyiliğini onun sonuçlarına, sağladığı faydaya göre ölçer. Jeremy Bentham'a göre iyi, haz verip acıdan kaçındıran ve böylece fayda sağlayandır. Ahlaki ilke şudur: En çok sayıda insana en çok mutluluğu sağlayan eylem en iyi eylemdir. Bentham hazların miktarının, süresinin, yoğunluğunun hesaplanabileceğini düşündü. Faydalı olan kişiden kişiye değiştiği için Bentham evrensel bir iyi ve kötüden söz edilemeyeceğini savunur. John Stuart Mill faydacılığı geliştirdi: hazlar arasında yalnız miktar değil nitelik farkı da vardır; düşünsel ve ahlaki hazlar bedensel hazlardan üstündür. Ona göre insanı mutlu kılan eylemler bireysel çıkara değil toplumsal faydaya dayanmalıdır ve bu bakımdan herkes için geçerli bir ilke vardır.

Bencillik: Hobbes ve Stirner

Thomas Hobbes'a göre iyiyi belirleyen insanın doğasıdır: insan kendi çıkarını ve korunmasını ister; iyi, haz veren ve arzulanan şeydir. Ahlaki yargılar nesnel değil, kişisel arzuların ifadesidir. Max Stirner'e göre ise iyi, insanın kendi “ben”ini tam anlamıyla gerçekleştirmesidir; herkes kendi değerlerini kendisi belirler. Bu görüşlere bencillik (egoizm) denir ve ikisi de evrensel ahlak yasasını reddeder.

İyi neyle ölçülür? Evrensel ahlak yasası var mı?
Filozofİyi olanEvrensel yasa?
Aristipposşimdi yaşanan bedensel hazyok
Epikurosacı ve kaygının yokluğu (ataraksia)yok
Benthamen çok kişiye en çok haz; miktaryok
Millnitelikli haz, toplumsal faydavar
Hobbeskişisel çıkar ve korunmayok
Stirner“ben”i tam gerçekleştirmekyok
Akılda kalsın: Aristippos = şimdi, beden. Epikuros = acı yokluğu, dinginlik (ataraksia). Bentham = en çok kişiye en çok mutluluk, miktar. Mill = nitelik, toplumsal fayda. Hazcılık “ne hissettiriyor?”, faydacılık “sonucu ne?” diye sorar.
Sınavda

Nasıl sorulurParçada “bir eylemin değeri, etkilediği insanların toplam mutluluğuyla ölçülür” geçiyorsa faydacılık; “bilge kişi aşırılıktan kaçınır, bedenin acı çekmemesini ve ruhun huzurunu arar” geçiyorsa Epikuros cevaptır.

TuzakEpikuros'u sınırsız eğlencenin savunucusu sanmaktır; onun hazzı ölçülü ve sakin bir hayattır. İkinci tuzak, faydacılığı bilgi felsefesindeki pragmatizmle karıştırmaktır: faydacılık eylemin iyiliğini, pragmatizm bilginin doğruluğunu ölçer.

⇄Bilgi eşleştirme hazcılar ve faydacılar

?Soru çöz

Bir belediye, sınırlı bütçesini bir lüks yat limanına mı yoksa binlerce kişinin kullanacağı bir halk parkına mı harcayacağını tartışmaktadır. Meclis üyelerinden biri “Hangi seçenek daha fazla insanı daha uzun süre mutlu edecekse doğru karar odur.” der.

Bu meclis üyesinin görüşü ahlak felsefesindeki hangi yaklaşıma uygundur?

✓ D. Kararın doğruluğunu, sonucunda mutlu olacak insan sayısına ve mutluluğun miktarına bağlamak faydacılıktır (Bentham'ın ilkesi). A ödev ahlakı sonuca değil niyete bakar; B bencillik bireyin kendi çıkarını esas alır, burada toplumun mutluluğu ölçülüyor; C sezgicilik bilgi felsefesinde bir akımdır, ahlaki ölçüt önermiyor.
GÖRÜŞ · ÖDEV AHLAKI

Kant'ın ödev ahlakı: sonuca değil niyete bak

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKant'ın kritisizmi ve entüisyonizm (sezgicilik) bilginin kaynağı hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kritisizm (eleştiricilik), Kant'ın görüşüdür: Bilgi duyu ve deneyle başlar, ama aklın doğuştan taşıdığı kategorilerle işlenerek bilgi olur; “Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.” Entüisyonizm (sezgicilik) ise gerçek bilgiye aracısız sezgiyle ulaşılacağını savunur; Gazâlî mistik sezgiyi, Bergson varlığın canlı ve bütün bilgisini veren sezgiyi temsil eder.

Kritisizm ve sezgicilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kant'ın ödev ahlakı nedir? İyi niyet ve kategorik buyruk ne demektir?

Kısa cevap: Kant'ın ödev ahlakına göre bir eylemi ahlaki kılan sonucu değil, iyi niyetle ve ödev bilinciyle, yani hiçbir çıkar gözetmeden ahlak yasasına saygıdan yapılmasıdır. Ahlak yasası aklın koyduğu koşulsuz bir buyruktur (kategorik buyruk): “Öyle davran ki davranışının ilkesi herkes için genel bir yasa olabilsin.” İnsana hiçbir zaman yalnızca araç olarak değil, amaç olarak davranılmalıdır.

İki esnaf düşün: Biri müşteriyi kaybetmemek için dürüst davranıyor, öteki dürüstlük doğru olduğu için. Dışarıdan bakan biri farkı göremez; Kant için ise bütün fark burada.

Hazcılar ve faydacılar bir eylemin iyiliğini sonucuna bakarak ölçtü. Immanuel Kant bu yaklaşımı kökten reddetti. Bilgi felsefesi sayfasında Kant'ı bilginin sınırını çizen filozof olarak gördük; ahlakta da aklı merkeze koyar. Ona göre ahlak, haz, fayda ya da mutluluk gibi değişken şeylere dayandırılamaz; çünkü bunlar kişiden kişiye değişir ve ahlak herkes için geçerli olmalıdır.

İyi niyet ve ödev

Kant'a göre dünyada koşulsuz olarak iyi olan tek şey iyi niyettir (iyi istem). Zekâ, cesaret, zenginlik kötü bir niyetle birleşince kötülüğe hizmet edebilir. Bir eylemi ahlaki kılan, onun ödev bilinciyle, yani hiçbir çıkar ya da eğilim gözetmeden, yalnızca ahlak yasasına saygıdan yapılmasıdır. Sonuç ne olursa olsun, iyi niyetle ve ödev bilinciyle yapılan eylem iyidir. Ödeve uygun davranmak ile ödevden dolayı davranmak aynı değildir:

Ödeve uygun mu, ödevden dolayı mı?
Örnek durumÖdeve uygunÖdevden dolayıAhlaki değer
Müşteri kaçmasın diye doğru tartan esnafevethayır (çıkar)yok
Yakalanmaktan korktuğu için kopya çekmeyen öğrencievethayır (korku)yok
Kimse bilmese de doğru olduğu için borcunu ödeyen kişievetevetvar

Kategorik buyruk

Peki ödevin ne olduğunu nasıl bileceğiz? Kant'a göre ahlak yasasını dışarıdan bir otorite değil, insanın kendi aklı koyar; bu yüzden insan ahlakta özerktir. Ahlak yasası, koşula bağlı (“Zengin olmak istiyorsan çalış”) değil, koşulsuz bir buyruktur; buna kategorik buyruk denir. İki ünlü biçimi vardır:

  • Genelleştirme ilkesi: “Öyle davran ki davranışının ilkesi herkes için genel bir yasa olabilsin.” Sıkışınca yalan söylemek herkesin ilkesi olsaydı kimse kimsenin sözüne güvenmezdi; yalan, genelleşince kendini yok eder. Bu yüzden yalan her durumda yanlıştır.
  • İnsanlık ilkesi: “İnsanı, hem kendinde hem başkasında, hiçbir zaman yalnızca bir araç olarak değil, her zaman aynı zamanda bir amaç olarak gör.” İnsanın onuru vardır, bir fiyatı yoktur.

Kant'ın bu yaklaşımı evrensel bir ahlak yasasını kabul eder: Akıl her insanda aynı olduğuna göre aklın koyduğu yasa da herkes için geçerlidir. Ödev duygusu insanın vicdanında hissedilir ama öznel değil, evrensel bir yasaya dayanır.

Akılda kalsın: Kant'ın üç anahtarı: iyi niyet (tek koşulsuz iyi), ödev (çıkarsız, yasaya saygıdan), kategorik buyruk (genelleşebilir mi? insanı araç yapıyor mu?). Sonuçta değil niyette; faydacılığın tam karşıtı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin bir iyiliği karşılık beklemeden, “yapılması gerektiği için” yaptığı ya da bir davranışın herkes yapsa ne olacağının tartışıldığı parça verilir; “Kant'ın ödev ahlakına uygun davranan hangisidir?” diye sorulur. Doğru şık, çıkar ve sonuç gözetmeden ilkeye saygıdan davranan kişidir.

TuzakSonucu iyi olan ama övgü, ödül ya da ceza korkusuyla yapılan davranışlardır; Kant'a göre bunlar ödeve uygun olsa da ahlaki değer taşımaz.

↕Sıralama Kant'a göre bir eylemi sınamak

  1. Bu ilkenin herkesin uyduğu genel bir yasa olup olamayacağını sormak
  2. Eylemi çıkar gözetmeden, yalnızca ödev olduğu için yerine getirmek
  3. Yapmayı düşündüğün eylemin dayandığı ilkeyi belirlemek
  4. Eylemin bir insanı yalnızca araç olarak kullanıp kullanmadığını denetlemek

?Soru çöz

Aşağıdaki kişilerden hangisi Kant'ın ödev ahlakına uygun bir eylemde bulunmuştur?

✓ B. Hiçbir çıkar, övgü ya da korku olmadan, yalnızca doğru olduğu için yapılan eylem ödevden dolayı yapılmıştır. A ün kazanma çıkarıyla yapılmış; C ceza korkusu bir eğilimdir, ödeve uygun ama ödevden değil; D müşteri kaybetmeme kaygısı çıkardır; üçünün de sonucu iyi olsa da Kant'a göre ahlaki değeri yoktur.
PROBLEM · EVRENSEL AHLAK YASASI

Evrensel bir ahlak yasası var mı? Kabul edenler ve reddedenler

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğru bilgi mümkün müdür? Septisizm (şüphecilik) ve dogmatizm nedir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Septisizm (şüphecilik), kesin ve herkes için geçerli bilginin mümkün olmadığını savunur; Protagoras “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” der (görecelik), Gorgias bilginin imkânsızlığını, Pyrrhon yargıyı askıya almayı (epokhe) savunur. Dogmatizm ise kesin bilginin mümkün olduğunu savunur; Sokrates, Platon ve Descartes dogmatik görüştedir. Descartes'ın şüphesi bir yöntemdir, amacı kesin bilgiye ulaşmaktır.

Bilgi mümkün mü?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Evrensel bir ahlak yasası var mıdır? Hangi filozoflar kabul eder, hangileri reddeder?

Kısa cevap: Evrensel ahlak yasasını kabul edenler, herkes için geçerli, akla ya da bilgiye dayanan ahlaki ilkeler olduğunu savunur: Sokrates, Platon, Fârâbî, Kant ve Mill; tasavvufta Mevlânâ, Yûnus Emre ve Hacı Bektâş-ı Velî de evrensel sevgi ve hoşgörü değerlerini öne çıkarır. Reddedenler ise ahlakın kişiye, topluma ve zamana göre değiştiğini savunur: sofistler, Epikuros, Bentham, Hobbes ve Stirner.

Bir ülkede selamlaşırken eğilmek, başka bir ülkede el sıkışmak, bir başkasında yanaktan öpmek nezakettir. Ama hangi ülkede masum bir insana işkence etmek “iyi” sayılabilir?

Ahlak felsefesinin ikinci büyük problemi şudur: Herkes için, her yerde ve her zaman geçerli bir ahlak yasası var mıdır, yoksa ahlak tümüyle göreli midir? Önceki konularda gördüğümüz filozofları bu soruya göre ikiye ayırabiliriz.

Evrensel ahlak yasası: kabul edenler ve reddedenler
GörüşFilozofGerekçe
VardırSokratesErdem bilgidir; iyinin bilgisi herkes için aynıdır.
Platonİyi ideası değişmez ve evrenseldir.
FârâbîMutluluk, akılla ulaşılan hakikatin bilgisine uygun yaşamaktır.
KantAhlak yasasını her insanda aynı olan akıl koyar (kategorik buyruk).
J. S. MillToplumsal fayda herkes için geçerli bir ölçüttür.
YokturSofistler (Protagoras)İnsan her şeyin ölçüsüdür; iyi de kişiye göre değişir.
EpikurosHazlar kişiden kişiye değişir.
BenthamFaydalı olan kişiden kişiye değişir.
Hobbesİyi, her insanın arzusuna göre değişir.
StirnerHerkes kendi değerlerini kendisi belirler.

İki tarafın gerekçeleri

Ahlakın göreli olduğunu savunanlar, toplumdan topluma ve çağdan çağa değişen ahlak kurallarını kanıt olarak gösterir: bir zamanlar kabul gören bir davranış bugün ayıplanabilir. Sofistler bu görüşün ilk temsilcileridir; Protagoras'ın “İnsan her şeyin ölçüsüdür” ilkesi ahlakta da göreceliğe götürür. Evrenselliği savunanlar ise dürüstlük, adalet, yardımseverlik ve cesaret gibi değerlerin hemen her kültürde iyi sayıldığını; evrensel ahlak yasası olmasaydı farklı toplumların bu değerlerde buluşamayacağını söyler. Görelilik görgü kurallarını ve gelenekleri açıklayabilir ama “masuma zulüm kötüdür” gibi temel yargıları açıklamakta zorlanır.

Tasavvufta evrensel değerler

Türk düşünce geleneğinde Mevlânâ, Yûnus Emre ve Hacı Bektâş-ı Velî, ahlakı insanın kendi benliğini aşıp hırs, kibir ve bencillikten arınmasında görür. Mevlânâ'nın “Gel, ne olursan ol yine gel” çağrısı, Yûnus Emre'nin “Yaratılanı severiz, Yaradan'dan ötürü” ilkesi, Hacı Bektâş-ı Velî'nin “İncinsen de incitme” öğüdü, insanları ayırmayan, evrensel bir sevgi ve hoşgörü ahlakını dile getirir. Bu düşünürleri Orta Çağ felsefesi sayfasında yeniden göreceğiz.

Akılda kalsın: Ayrımı dayanak belirler: iyiyi akla, bilgiye, ideaya bağlayan evrenselcidir; haza, arzuya, kişiye bağlayan görecidir. Kısa liste: Var: Sokrates, Platon, Fârâbî, Kant, Mill. Yok: sofistler, Epikuros, Bentham, Hobbes, Stirner.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bir toplumda iyi sayılan başka bir toplumda kötü sayılabilir; o hâlde herkes için geçerli bir iyiden söz edilemez” diyen bir parça verilir, hangi problemle ilgili olduğu ya da hangi filozofa ait olduğu sorulur.

TuzakKuralların farklılığını görüp evrenselliği tümden reddeden yargıyı her zaman doğru saymaktır; parça “bazı değerler bütün kültürlerde ortaktır” diyorsa evrenselci bir görüş anlatılıyordur.

▭Boşluk doldurma

Ahlakta göreceliğin ilk temsilcileri “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” diyen ve onun da içinde bulunduğu sofistlerdir. Ahlak yasasını her insanda aynı olan akla dayandırarak evrenselliği savunan filozof ise 'tır.

KantEpikurosProtagorasHobbes

?Soru çöz

Bir antropolog, birbirinden binlerce kilometre uzakta, hiç temas kurmamış topluluklarda yaptığı incelemelerde selamlaşma ve sofra kurallarının çok farklı olduğunu, ama verilen sözü tutmanın, misafiri korumanın ve haksız yere can almamanın her topluluğunda iyi sayıldığını gözlemlemiştir.

Bu gözlem aşağıdaki görüşlerden hangisini destekler?

✓ B. Kurallar topluluktan topluluğa değişse de söz tutmak, misafiri korumak ve can almamak her yerde iyi sayılıyor; bu, bazı değerlerin evrensel olduğunu destekler. A kişisel arzu (Hobbes, Stirner) bu ortaklığı açıklayamaz; C haz parçada geçmiyor; D bu toplulukların ortak bir yasası yok, ortaklık değerlerde.
PROBLEM · ÖZGÜRLÜK VE SORUMLULUK

Özgürlük ve sorumluluk: determinizm, indeterminizm, otodeterminizm

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEvrende amaçlılık var mıdır? Mekanizm ve teleoloji (erekçilik) nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Evrende amaçlılık problemine iki cevap verilir. Teleoloji (erekçilik), evrendeki her şeyin bir amaca, bir ereğe yöneldiğini ve evrende bir düzen ve plan bulunduğunu savunur; Platon, Aristoteles ve Leibniz bu görüştedir. Mekanizm ise evrenin bir makine gibi yalnızca neden-sonuç yasalarıyla işlediğini, bir amaca yönelmediğini savunur; Demokritos bu görüşün öncüsüdür.

Evrende amaçlılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Özgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişki nedir? Determinizm, indeterminizm, otodeterminizm ve fatalizm nedir?

Kısa cevap: Ahlaki sorumluluğun koşulu özgürlüktür: insan yalnızca özgürce yaptığı eylemden sorumlu tutulabilir. Determinizme göre her eylem önceki nedenlerin zorunlu sonucudur, insan özgür değildir. Fatalizme (kadercilik) göre her şey önceden belirlenmiştir. İndeterminizme göre insan tamamen özgürdür; Sartre bu görüştedir. Otodeterminizme göre insan nedenlerin etkisinde olsa da bilinçli seçimleriyle kendini belirler ve sorumludur.

Bir hırsızlık davasında avukat “Müvekkilim yoksulluk içinde büyüdü, başka seçeneği yoktu” der. Savcı “Aynı koşulda büyüyen binlerce kişi hırsızlık yapmadı” diye cevap verir. İkisi, ahlak felsefesinin en eski tartışmalarından birini yapıyor.

Ahlakın üçüncü problemi, eylemin sahibiyle ilgilidir. İnsan gerçekten seçebiliyor mu? Seçemiyorsa övgü, yergi ve ceza anlamını yitirir. Bu yüzden özgürlük, ahlaki sorumluluğun temel koşuludur: Zorla ya da iradesi dışında yapılan bir eylemden insan ahlaki olarak sorumlu tutulamaz.

Sorumluluğun kaderi özgürlüğe bağlıdır: insanı özgür sayan görüşler onu sorumlu da sayar.Görsel: Sınav Defteri

Dört görüş

Determinizm (belirlenimcilik), evrendeki her olay gibi insan eylemlerinin de önceki nedenlerin ve doğa yasalarının zorunlu sonucu olduğunu savunur; insan özgür değildir. Fatalizm (kadercilik) ise her şeyin önceden, değiştirilemez biçimde belirlendiğini söyler. Bu iki görüşe göre insan özgür olmadığından, tutarlı biçimde düşünülürse eylemlerinden sorumlu tutulamaz. İndeterminizm (belirlenmezcilik) her şeyin neden-sonuç zinciriyle açıklanamayacağını, insanın iradesinin özgür olduğunu savunur. Sartre'a göre insan özgür olmaya mahkûmdur: varoluş özden önce geldiği için insan kendini kendi seçimleriyle yaratır ve her seçiminden tümüyle sorumludur. Otodeterminizm (öz belirlenim) ise bir orta yol önerir: insan bedensel, toplumsal ve psikolojik nedenlerin etkisi altındadır ama bilgi edinip farkındalığını artırarak kendi eylemlerini kendisi belirleyebilir; bu yüzden özgür ve sorumludur.

Özgürlük ve kural

Özgürlük her istediğini yapmak değildir. Okulda, trafikte ya da toplum hayatında herkesin istediği gibi davrandığı bir ortamda kimse özgür olamaz; kurallar (normlar) herkesin özgürlüğünü korumak için vardır. Kant'ın ödev ahlakında gördüğümüz gibi, insanın kendi aklıyla kendine koyduğu yasaya uyması (özerklik) özgürlüğün en yüksek biçimidir.

Akılda kalsın: Ekseni soldan sağa oku: fatalizm (kader) → determinizm (neden) → otodeterminizm (nedenler + benim seçimim) → indeterminizm (tam özgür, Sartre). Kural: özgür → sorumlu; özgür değil → sorumluluk temellendirilemez.
Sınavda

Nasıl sorulur“İnsan, koşulların etkisinde kalsa da onları bilip aşarak kendi yolunu çizebilir” diyen parça otodeterminizm; “İnsanın her davranışı, yaşadığı çevre ve geçmiş deneyimlerin kaçınılmaz sonucudur” diyen parça determinizmdir.

TuzakOtodeterminizmi indeterminizmle karıştırmaktır: otodeterminizm nedenlerin etkisini kabul eder, indeterminizm nedenlerden bağımsız bir irade savunur. İnsanın aklıyla seçip iradesiyle eyleme geçirdiğini ve bu yüzden sorumlu olduğunu söyleyen görüşler (ör. Mâtürîdî'nin görüşü) özgürlüğü ve sorumluluğu birlikte savunur.

⇄Bilgi eşleştirme özgürlük görüşleri

?Soru çöz

Bir düşünüre göre insan, içinde doğduğu ailenin, toplumun ve bedeninin etkilerinden tamamen kurtulamaz. Ancak bu etkilerin farkına varan, kendini tanıyan ve bilgisini artıran insan, onların kölesi olmaktan çıkar ve davranışlarını kendi aklıyla yönlendirir. Bu yüzden insan yaptıklarından sorumludur.

Bu düşünürün görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Nedenlerin etkisini kabul edip insanın farkındalık ve bilgiyle kendini belirleyebildiğini ve bu yüzden sorumlu olduğunu söylemek otodeterminizmdir. B determinizm insanın kendini belirleyebileceğini reddeder; C fatalizmde her şey önceden yazılmıştır, insanın yönlendirmesi yoktur; D hazcılık iyinin ölçütüyle ilgilidir, özgürlükle değil.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir filozofa göre çevremizde gördüğümüz her ağaç büyür, yaprak döker, sonunda kurur ve yok olur. Ama hepsine “ağaç” dememizi sağlayan bir şey vardır ve bu şey tek tek ağaçlar yok olsa da kalır. Üstelik bu ortak öz, ayrı bir dünyada değil, her ağacın kendi içinde bulunur ve akılla kavranır.

Bu parçada görüşleri dile getirilen filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Değişen madde ile değişmeyen, akılla kavranan ve varlığın içinde bulunan form ayrımı Aristoteles'e aittir. B Gorgias varlığın var olduğunu bile reddeder; C Herakleitos için değişmeyen öz değil, her şeyin sürekli değişmesi esastır; D Demokritos varlığı atomlarla açıklar, form kavramı kullanmaz.Kaynak: Varlık felsefesi · Varlık var mı?

?Soru 2

Bir bilim tarihçisine göre aynı gökyüzüne bakan iki astronomdan biri Dünya merkezli, öteki Güneş merkezli evren anlayışıyla yetişmişse, ikisi aynı gözlemleri farklı biçimde yorumlar. Gözlem, gözlemcinin benimsediği kuramsal çerçeveden hiçbir zaman tümüyle bağımsız değildir.

Bu parçaya göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ D. Parça gözlemin kuramsal çerçeveden bağımsız olmadığını söyler; “tamamen bağımsız ve nesnel” yargısı klasik anlayışa aittir ve parçayla çelişir. A, B ve C parçadan doğrudan çıkar: iki astronomun aynı gökyüzünü farklı yorumlaması kabullerin gözlemi etkilediğini gösterir, bu çağdaş bilim anlayışının bakışıdır.Kaynak: Bilim felsefesi · Klasik ve çağdaş bilim

?Soru 3

Bir düşünüre göre bir çiçeğin rengini, böcekleri çekmek için edindiğini söylemek yanıltıcıdır. Çiçeğin rengi, bitkinin yapısındaki maddelerin ve ışığın etkileşiminin zorunlu bir sonucudur. Bu sonuç böcekleri çekiyorsa bu bir amaç değil, yalnızca bir yan etkidir.

Bu düşünürün görüşü aşağıdakilerden hangisine uygundur?

✓ A. Rengin bir “amaç” için değil önceki nedenlerin zorunlu sonucu olarak oluştuğunu söylemek mekanist görüştür. B her varlığın ereğe yönelmesi teleolojidir, düşünür bunu reddediyor; C idealizmdir, parçada maddi nedenler esas alınıyor; D varlığın var olup olmadığı tartışılmıyor.Kaynak: Varlık felsefesi · Evrende amaçlılık

?Soru 4

Bir parça mumu ateşe yaklaştırdığımızda kokusu uçar, rengi değişir, sertliği gider, vurulduğunda ses çıkarmaz olur. Duyularımın bana bildirdiği her şey değiştiği hâlde, önümdekinin aynı mum olduğundan hiç şüphe etmem. Öyleyse onu aynı mum olarak bilmemi sağlayan şey gözüm ya da elim olamaz.

Bu parçada bilginin kaynağı konusunda hangisi eleştirilmektedir?

✓ C. Duyuların bildirdiği bütün nitelikler değiştiği hâlde mumu aynı mum olarak bilmemiz, bu bilginin duyulardan gelmediğini gösterir; eleştirilen duyudur (Descartes'ın balmumu örneği). A akıl eleştirilmiyor, tersine bilginin kaynağı olarak öne çıkarılıyor; B ve D sezgi ve vahiy parçada söz konusu değil.Kaynak: Bilgi felsefesi · Rasyonalizm

?Soru 5

Bir düşünür, fizikçilerin deneylerinden elde ettiği sonuçları tartışmaz; onun sorduğu, bir deneyin kaç kez tekrarlanmasıyla bir genellemenin güvenilir sayılabileceği, gözlemin bilim insanının beklentilerinden ne kadar bağımsız olduğu ve bilimi bilim olmayandan ayıran ölçütün ne olduğudur.

Bu düşünürün çalışması aşağıdakilerden hangisinin konusudur?

✓ C. Düşünür deney sonuçlarını değil, bilimsel yöntemin güvenilirliğini ve bilimin ölçütünü sorgular; bu bilim felsefesidir. A fizik deney yapar ve sonuç üretir, düşünür bunu yapmıyor; B varlık felsefesi var olanın ne olduğunu sorar; D ahlak felsefesi iyi-kötü ve eylemi sorgular.Kaynak: Bilim felsefesi · Bilim ve bilim felsefesi

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi bilimsel bir önerme olarak kabul edilebilir?

✓ A. Kaynama noktası ölçülebilir, deneyle sınanabilir ve yanlış çıkması mümkündür; bilimsel önermedir. B kendisini baştan “çürütülemez” ilan ettiği için sınanamaz, sözde bilimdir; C ölçülemeyen bir güce dayandığı için gözlemle denetlenemez; D bir değer yargısıdır, felsefi bir önermedir, deneyle sınanmaz.Kaynak: Bilim felsefesi · Bilimsel yöntem

?Soru 7

Bir öğrenci, hiçbir veriye dayanmadan maçı ev sahibi takımın kazanacağını söyler ve gerçekten öyle olur. Arkadaşı ise “Doğru çıktı ama sen bunu bilmiyordun, yalnızca tahmin ettin.” der.

Arkadaşın itirazı, bilginin aşağıdaki koşullarından hangisinin eksik olduğuna dayanır?

✓ D. Tahmin doğru çıkmış ve öğrenci ona inanmıştır, ama hiçbir veriye dayanmadığı için gerekçesizdir; bu yüzden bilgi değil sanıdır. A öğrenci söylediğine inanıyor, bu koşul var; B sonuç gerçekle uyuştu, bu koşul da var; C herkesin kabulü bilginin tanımındaki koşullardan değildir.Kaynak: Bilgi felsefesi · Epistemoloji ve kavramları

?Soru 8

Bir mahallede yıllardır, ayın belli evrelerinde ağaç dikilirse ağacın daha hızlı büyüyeceği söylenir ve neredeyse herkes buna inanır. Sorulduğunda insanlar “Herkes böyle biliyor, büyüklerimiz de böyle derdi.” diye cevap verir.

Bu parçada mahalle halkının bir bilgiyi doğru kabul ederken dayandığı ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Bilgi, gözleme ya da kanıta değil, herkesin ve büyüklerin kabulüne dayandırılıyor; bu tümel uzlaşımdır, gelenek ve otoriteyle yanılabileceği için en çok eleştirilen ölçüttür. A gerçekle karşılaştırma yapılmıyor; B kuşkusuz bir kavrayıştan söz edilmiyor; D başka doğrularla uyum aranmıyor.Kaynak: Bilgi felsefesi · Doğruluk ölçütleri ve sınırlar

?Soru 9

Bir filozof, insan bedenini dişlileri ve yayları birbirine bağlı karmaşık bir saate benzetir. Ona göre korku, sevinç ya da karar verme gibi zihinsel olaylar da bu makinenin parçalarının işleyişinden başka bir şey değildir; bedenden ayrı bir ruh varsaymaya gerek yoktur.

Bu parçadaki görüş varlık felsefesindeki hangi yaklaşımla ilişkilendirilebilir?

✓ B. Zihinsel olayları bedenin, yani maddenin işleyişine indirgemek ve ayrı bir ruhu reddetmek materyalizmdir (La Mettrie'nin “makine insan” anlayışına yakın). A düalizm ruhu ayrı bir töz sayar, parça bunu reddediyor; C idealizm asıl varlığı düşünsel sayar, ters yön; D nihilizm varlığın kendisini reddeder, parça maddeyi kabul ediyor.Kaynak: Varlık felsefesi · Materyalizm ve düalizm

?Soru 10

Bir laboratuvarda geliştirilen gen düzenleme tekniği, kalıtsal hastalıkları daha doğmadan önleme umudu verdi. Aynı teknik kısa süre sonra, ebeveynlerin çocuklarının göz rengini ve boyunu seçmesine yönelik ticari önerilerde de kullanılmaya başlandı. Bunun üzerine bilim insanları ile filozoflar, araştırmanın nereye kadar sürmesi gerektiğini tartışmaya başladı.

Bu parça bilim felsefesinin hangi sorusuyla doğrudan ilişkilidir?

✓ C. Aynı bilimsel bilginin hem iyileştirici hem tartışmalı kullanımı ve sınırının tartışılması bilimin değeri ve etiği sorusudur. A tekniğin nasıl geliştirildiği değil, nasıl kullanılacağı tartışılıyor; B ortada sınanabilir, gerçek bir bilim var, sözde bilim yok; D bilimin ilerleme biçimi (Kuhn'un sorusu) parçada geçmiyor.Kaynak: Bilim felsefesi · Bilim, felsefe ve hayat
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →