Ahlak felsefesi (etik): “Ne yapmalıyım?” sorusu
MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFelsefenin birey ve toplum için işlevleri nelerdir, felsefe ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Felsefe bireye eleştirel ve sistemli düşünme, ön yargılardan kurtulma, kendini tanıma, tutarlı bir dünya görüşü ve gerekçeli karar verme becerisi kazandırır. Topluma ise farklı görüşlere saygı, demokratik tartışma kültürü, değerlerin ve kurumların sorgulanması, toplumsal sorunlara akılcı çözüm arama ve bilimin gelişmesine katkı sağlar.
✎Konu anlatımı
Ahlak felsefesi (etik) nedir, ahlak ile etik arasındaki fark nedir ve temel kavramları nelerdir?
Kısa cevap: Ahlak, bir toplumda insanların birbirleriyle ilişkilerini düzenleyen yazısız kurallar ve değerler bütünüdür. Ahlak felsefesi ya da etik ise ahlakı felsefi olarak inceler: iyinin ölçütünü, evrensel bir ahlak yasası olup olmadığını, özgürlük ile sorumluluk ilişkisini sorgular. Temel kavramları iyi, kötü, erdem, vicdan, özgürlük, sorumluluk ve ödevdir.Marketten çıktıktan sonra kasiyerin sana fazla para üstü verdiğini fark ediyorsun. Kimse görmedi. Geri dönecek misin? Bu soru, ahlak felsefesinin ta kendisi.
Bilgi ve bilim felsefesi sayfalarında “Ne biliyorum?” sorusuyla uğraştık. Ahlak felsefesi felsefenin değer alanına geçer ve şunu sorar: Ne yapmalıyım? İnsanın davranışlarının bir yanı olgusaldır (konuşmak, yürümek), bir yanı değerlere dayanır (konuşurken birini kandırmak ya da kırmak). Ahlak bu ikinci yanla ilgilenir.
Ahlak ile etik farkı
Ahlak, bir toplumda zamanla oluşmuş, davranışları iyiye yönlendiren yazısız kurallar ve değerler bütünüdür; toplumdan topluma farklılık gösterebilir. Etik ise bu kuralların ve değerlerin felsefi incelemesidir: Bir davranışı iyi ya da kötü yapan nedir? Ahlak kuralları neye dayanır? Kısacası ahlak yaşanan pratik, etik onun üzerine düşünmedir. Gündelik dilde “meslek etiği” (hekimlik, gazetecilik etiği) bir mesleğe özgü ilkeler bütününü anlatır.
Temel kavramlar
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| İyi | Ahlak kurallarına ve insan onuruna uygun, yapılması istenen eylem |
| Kötü | Bilerek ahlaki ilkelere aykırı davranmak, onaylanmayan eylem |
| Erdem | İyiyi yapmayı bir karakter özelliği hâline getiren ahlaki yetkinlik (dürüstlük, cesaret, ölçülülük) |
| Vicdan | İnsanın kendi davranışlarını iyi-kötü diye değerlendiren iç yargı gücü |
| Özgürlük | Dış baskı olmadan, kendi aklı ve iradesiyle seçebilme |
| Sorumluluk | Özgürce yaptığı eylemin sonuçlarını üstlenmek |
| Ödev | Ahlak yasasına saygıdan doğan, yapılması gereken eylem |
| Norm (kural) | Davranışlara yön veren ölçü ve kurallar |
Ahlak felsefesinin üç temel problemi bu kavramlardan doğar: İyi ve kötünün ölçütü nedir? Evrensel bir ahlak yasası var mıdır? Özgürlük ile sorumluluk arasında nasıl bir ilişki vardır?
Nasıl sorulurBir ikilem anlatılır (hatayı bildirmek mi, gizlemek mi) ve parçada geçen kavram ya da tartışılan ahlak felsefesi problemi sorulur. “İçimdeki ses” vicdan, “karakter hâline getirmek” erdem, “sonuçları üstlenmek” sorumluluktur.
TuzakAhlak ile etiği eş anlamlı saymaktır; parça bir toplumun kurallarını anlatıyorsa ahlak, bu kuralların dayanağını sorguluyorsa etiktir.
⇄Bilgi eşleştirme ahlakın kavramları
?Soru çöz
Bir toplumda yaşlılara yer vermek, misafire ikram etmek gibi kurallar kuşaktan kuşağa aktarılır ve uymayanlar ayıplanır. Bir düşünür ise bu kuralları olduğu gibi kabul etmek yerine şunu sorar: “Bir davranışı gerçekten iyi kılan nedir; bu kurallar yalnızca alışkanlık mıdır, yoksa akılla temellendirilebilir mi?”
Bu parçada düşünürün yaptığı etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?