Din ve sanat felsefesi: Tanrı, evren, ölümsüzlük, güzellik ve sanat

Değer alanının iki dalı: din felsefesi teolojiden nasıl ayrılır, Tanrı'nın varlığına hangi görüşler var; estetik güzeli, sanat felsefesi sanatı nasıl sorgular.

7 durakTYT · AYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · DİN FELSEFESİ

Din felsefesi: teolojiden farkı ve temel problemleri

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefe ile bilim, din ve sanat arasındaki farklar nelerdir? Felsefenin alanları nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe ve bilim akla dayanır; bilim varlığın bir parçasını gözlem ve deneyle inceleyip genel geçer sonuçlara ulaşır, felsefe varlığı bütün olarak ele alır ve kesin kanıt değil gerekçe sunar. Din vahye ve inanca, sanat duygu ve hayal gücüne dayanır. Felsefenin alanları varlık, bilgi ve değer başlıkları altında toplanır.

Felsefe, bilim, din, sanat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Din felsefesi nedir, teolojiden farkı nedir ve hangi problemleri inceler?

Kısa cevap: Din felsefesi, dini ve dinî kavramları herhangi bir dinin çerçevesine bağlı kalmadan akla dayalı ve eleştirel biçimde inceleyen felsefe disiplinidir. Teoloji (tanrı bilimi) ise belli bir dinin inançlarını o dinin içinden açıklar ve temellendirir. Din felsefesinin temel problemleri Tanrı'nın varlığı, Tanrı'nın varlığına ilişkin kanıtlar, evrenin sonlu ya da sonsuz oluşu ve ruhun ölümsüzlüğüdür.

İki kişi aynı kitabı okuyor: Biri o kitaba inandığı için onu daha iyi anlamaya çalışıyor, öteki kitabın iddialarının akla nasıl temellendirilebileceğini soruyor. İlki teolog, ikincisi din felsefecisi gibi çalışıyor.

Din, insanlık tarihi kadar eskidir. Genel olarak din, doğaüstü kutsal bir varlığa ilişkin inançların, bu varlığa yönelik bağlılığın ve ibadetin oluşturduğu sistemdir. Din felsefesi ise din üzerine düşünen felsefe dalıdır: Dinî konularda sorular sorar ve bunlara akla dayalı, eleştirel cevaplar arar. Felsefi açıdan dini incelemek, bir dine inanıp inanmama meselesi değildir; inançların dayandığı gerekçeleri ve bunların mantıksal tutarlılığını anlamaya çalışmaktır.

Din felsefesi ile teoloji

Din felsefesi ile teolojinin karşılaştırması
Din felsefesiTeoloji
Bakış yeriHerhangi bir dinin dışından, tarafsızBelli bir dinin içinden
DayanakAkıl ve eleştiriO dinin kutsal metinleri ve öğretisi
Amaçİnançların gerekçelerini sorgulamak, anlamakDinin inançlarını açıklamak, temellendirmek ve savunmak
SonuçFarklı görüşler, tartışmaya açıkİnanç esaslarına bağlı
Örnek“Tanrı'nın varlığı akılla temellendirilebilir mi?”Her dinin kendi teolojisi (İslam'da kelam)

Din felsefesi şu kavramları kullanır: Tanrı (her şeyin kaynağı olarak kabul edilen yüce varlık), iman (Tanrı'nın varlığına ve dinî öğretilere duyulan güven ve bağlılık), vahiy (Tanrı'nın peygamberlere bildirdiği buyruk ve bilgiler), ibadet, mucize ve kutsal.

Dört temel problem

Din felsefesinin temel problemleri şunlardır: Tanrı'nın varlığına ilişkin görüşler (Tanrı var mı, varsa evrenle ilişkisi nasıl?), Tanrı'nın varlığına yönelik kanıtlar, evrenin sonluluğu ve sonsuzluğu ve ruhun ölümsüzlüğü ya da ölümden sonra yaşam. Bu sayfada önce bu problemleri, sonra felsefenin bir başka değer alanını, sanat felsefesini göreceğiz.

Akılda kalsın: Teoloji içeriden açıklar ve savunur; din felsefesi dışarıdan sorgular ve tartışır. Din felsefesi için ölçüt iman değil, gerekçedir. Dört problem: Tanrı var mı? · Kanıtı ne? · Evren sonlu mu? · Ruh ölümsüz mü?
Sınavda

Nasıl sorulurParça bir düşünürün Tanrı'nın varlığını ya da ölümden sonraki yaşamı akılla temellendirmeye çalıştığını anlatır; “din felsefesinin hangi problemiyle ilişkilidir?” diye sorulur.

TuzakDin felsefesi ile teolojiyi karıştırmaktır: belli bir dinin öğretisini savunan ve açıklayan çalışma teolojidir; din felsefesi hiçbir dinin tarafını tutmadan gerekçeleri tartar.

⇄Bilgi eşleştirme çalışma ↔ alan

?Soru çöz

Bir düşünür, farklı dinlerin ölümden sonraki hayat hakkındaki görüşlerini yan yana koyar; hiçbirini doğrudan doğru ya da yanlış ilan etmeden, her birinin hangi gerekçelere dayandığını ve bu gerekçelerin kendi içinde tutarlı olup olmadığını inceler.

Bu düşünürün çalışması aşağıdakilerden hangisinin özelliğini taşır?

✓ C. Hiçbir dinin tarafını tutmadan inançların gerekçelerini ve tutarlılığını incelemek din felsefesinin özelliğidir. A teoloji belli bir dinin içinden konuşur ve onu savunur; B ölümden sonraki hayat deneyle sınanamaz; D güzellik konu edilmiyor.
GÖRÜŞ · TANRI'NIN VARLIĞI

Tanrı'nın varlığına ilişkin görüşler: teizm, deizm, panteizm, ateizm

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık felsefesinde idealizm nedir? Platon, İbn Sînâ, Berkeley ve Hegel'e göre varlık nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdealizm, varlığın özünün maddi değil düşünsel (akılsal, zihinsel) olduğunu savunur. Platon'a göre asıl varlık idealar dünyasıdır, duyular dünyası onun kopyasıdır. İbn Sînâ varlığı zorunlu ve mümkün diye ayırır. Berkeley'e göre “Var olmak, algılanmaktır.” Hegel'e göre asıl gerçeklik tindir ve diyalektik süreçle (tez, antitez, sentez) gelişir.

İdealizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teizm, deizm, panteizm, ateizm ve agnostisizm nedir, aralarındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Teizm, Tanrı'nın evreni yarattığını, bildiğini ve evrene müdahale edip onu yönettiğini savunur. Deizm, Tanrı'nın evreni yarattığını ama ona müdahale etmediğini, evrenin kendi yasalarıyla işlediğini söyler. Panteizm Tanrı ile evreni bir ve aynı sayar. Ateizm Tanrı'nın varlığını reddeder. Agnostisizm ise Tanrı'nın var olup olmadığının bilinemeyeceğini savunur.

Bir saatçinin saati yapıp kurduktan sonra çekip gittiğini düşün. Saat işlemeye devam eder. Bazı filozoflar Tanrı ile evrenin ilişkisini tam da böyle tasarladı.

Din felsefesinin ilk problemi Tanrı'nın var olup olmadığıdır. Tanrı'nın varlığını kabul edenler, Tanrı ile evren arasındaki ilişkiyi farklı biçimlerde açıklar; bu farklar teizm, deizm ve panteizmi doğurur. Tanrı'nın varlığını kabul etmeyen görüş ateizm, bu konuda kesin bir şey söylenemeyeceğini savunan görüş agnostisizmdir.

Teizm, deizm ve panteizm “var” der ama Tanrı'nın evrenle ilişkisini farklı kurar; fark müdahalede ve ayrılıktadır.Görsel: Sınav Defteri

Tanrı'yı kabul eden üç görüş

Teizme göre her şeyi yaratan Tanrı'dır; Tanrı evrende olup biten her şeyi bilir, evrene müdahale eder ve onu yönetir. Tek tanrılı dinlerin Tanrı anlayışı teisttir. Deizme göre Tanrı evrenin yaratıcısıdır ama yarattıktan sonra evrene müdahale etmez; evren Tanrı'nın koyduğu değişmez doğa yasalarına göre kendiliğinden işler. Deistler vahiy yerine akla güvenir; insan aklıyla hakikate ulaşabilir. Bu görüş 17. ve 18. yüzyılda Aydınlanma döneminde yaygınlaştı. Panteizme göre ise Tanrı ile evren bir ve aynıdır: Tanrı evrenin dışında, onu aşan bir varlık değildir, evrene içkindir; evrenin her parçası Tanrı'nın bir görünümüdür. Spinoza'nın “Tanrı ya da doğa” ifadesi panteizmin bilinen örneğidir.

Ateizm ve agnostisizm

Ateizm Tanrı'nın varlığını reddeder: Evrendeki bütün olaylar doğal nedenlerle açıklanabilir, Tanrı'nın varlığına dair yeterli kanıt yoktur, ahlaki değerlerin kaynağı insan aklıdır. Agnostisizm (bilinemezcilik) ise ne “Tanrı vardır” ne “Tanrı yoktur” der; insan aklının bu konuda kesin bir bilgiye ulaşamayacağını savunur.

Akılda kalsın: Anahtar soru: Tanrı evrene karışıyor mu, evrenden ayrı mı? Teizm: yaratır + yönetir. Deizm: yaratır + bırakır (saatçi). Panteizm: ayrı değil, Tanrı = doğa (Spinoza). Ateizm: yok. Agnostisizm: bilinemez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüşün tanımı verilir (“Tanrı ile evreni bir gören; dünyanın üstünde ya da dışında bir Tanrı olmadığını savunan yaklaşım…”) ve parçadan ulaşılabilecek yargı sorulur; panteizm için doğru yargı “Tanrı evrene içkindir”dir.

TuzakŞıklara öteki görüşlerin tanımlarını koymaktır: “Tanrı evreni yaratır ama müdahale etmez” deizm, “Tanrı vardır ya da yoktur demek olanaklı değildir” agnostisizmdir.

▭Boşluk doldurma

Tanrı'nın evreni yaratıp sonra ona hiç müdahale etmediğini, evrenin kendi yasalarıyla işlediğini savunan görüşe denir. Tanrı ile evreni bir ve aynı sayan, Tanrı'nın evrenin dışında olmadığını söyleyen görüş ise dir.

teizmpanteizmdeizmateizm

?Soru çöz

Bir düşünüre göre Tanrı dünyanın dışında, onu yukarıdan yöneten ayrı bir varlık değildir. Ağaçlar, dağlar, yıldızlar, insanlar ve bütün doğa, sonsuz tek bir varlığın farklı görünümleridir; o hâlde doğayı anlamak Tanrı'yı anlamak demektir.

Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?

✓ A. Tanrı'nın dünyanın dışında değil, doğanın bütününde olduğunu söylemek panteizmdir: Tanrı evrene içkindir. B yaratıp müdahale etmemek deizmdir, burada Tanrı ile evren zaten ayrı değil; C bilinemezcilik agnostisizmdir, parça kesin bir yargı veriyor; D çok tanrılı bir görüş parçada yok, tek bir varlıktan söz ediliyor.
PROBLEM · KANITLAR

Tanrı'nın varlığına kanıtlar: ontolojik, kozmolojik, teleolojik

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEvrende amaçlılık var mıdır? Mekanizm ve teleoloji (erekçilik) nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Evrende amaçlılık problemine iki cevap verilir. Teleoloji (erekçilik), evrendeki her şeyin bir amaca, bir ereğe yöneldiğini ve evrende bir düzen ve plan bulunduğunu savunur; Platon, Aristoteles ve Leibniz bu görüştedir. Mekanizm ise evrenin bir makine gibi yalnızca neden-sonuç yasalarıyla işlediğini, bir amaca yönelmediğini savunur; Demokritos bu görüşün öncüsüdür.

Evrende amaçlılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanrı'nın varlığına ilişkin ontolojik, kozmolojik ve teleolojik kanıtlar nelerdir? Kötülük argümanı nedir?

Kısa cevap: Kozmolojik kanıt her şeyin bir nedeni olduğundan hareketle nedenler zincirinin başında bir ilk neden olarak Tanrı'ya ulaşır. Teleolojik (düzen) kanıt evrendeki düzen ve uyumdan bir düzenleyiciye ulaşır. Ontolojik kanıt Tanrı kavramından, en mükemmel varlığın var olmamasının düşünülemeyeceğinden hareket eder. Tanrı'nın varlığına karşı en çok bilinen argüman ise kötülük argümanıdır.

Kumsalda bir saat bulsan, onu dalgaların kendiliğinden yaptığını düşünmez, bir saatçinin yaptığına hükmedersin. Bazı filozoflar evrene de bu gözle baktı.

Tanrı'nın varlığını kabul eden ya da reddeden düşünürlerin bir kısmı, bu konuda akla dayalı bir temellendirme yapılması gerektiğine inanır. Tanrı'nın varlığını savunanlar üç temel kanıt geliştirmiştir; karşı tarafın en bilinen argümanı ise kötülük argümanıdır.

Tanrı'nın varlığına ilişkin kanıtlar
KanıtÇıkış noktasıAkıl yürütmeEleştiri
Kozmolojik (ilk neden)Evrendeki neden-sonuç zinciriHer şeyin bir nedeni vardır; zincir sonsuza gidemez; ilk neden Tanrı'dır.Parçaların nedeni olmasından evrenin bütününün de bir nedeni olduğu çıkmaz.
Teleolojik (düzen, tasarım)Evrendeki düzen, uyum ve amaçlılıkBu düzen tesadüfen oluşamaz; bir düzenleyici akıl gerekir.Hastalık, afet gibi düzensizlikler kusursuz düzen fikrini zayıflatır.
Ontolojik (varlık kavramı)Tanrı kavramının kendisiTanrı en mükemmel varlıktır; var olmamak bir eksiklik olur; o hâlde Tanrı vardır.Bir kavramın tanımından dış dünyada varlığa geçilemez.
Kötülük argümanı (karşı)Dünyadaki kötülüklerMutlak iyi ve her şeye gücü yeten bir Tanrı kötülüğe izin vermezdi.Kötülüğün kaynağı insanın özgür seçimleridir.

Kanıtların mantığı

Kozmolojik kanıt varlığın kendisinden yola çıkar: Gözlediğimiz her şey bir nedenin sonucudur, o neden de başka bir nedenin; bu zincir sonsuza kadar geriye gidemeyeceğine göre kendisi bir nedene dayanmayan ilk bir neden olmalıdır. Aristoteles'in “ilk hareket ettirici” fikri ve İbn Sînâ'nın zorunlu varlık düşüncesi bu kanıta yakındır. Teleolojik kanıt evrenin düzeninden yola çıkar; varlık felsefesi sayfasında gördüğümüz teleolojik evren anlayışının din felsefesindeki karşılığıdır. Ontolojik kanıt ise deneye hiç başvurmaz, yalnızca akılla Tanrı kavramını çözümler; Anselmus ve Descartes bu kanıtı kullanmıştır. Kant ise bilgi felsefesinde gördüğümüz gibi deneyin ötesindeki konularda kesin bilginin mümkün olmadığını söyleyerek bu kanıtların hepsini eleştirmiştir.

Akılda kalsın: Kanıtı çıkış noktasından tanı: nedenler zinciri → kozmolojik; düzen, saat, tasarım → teleolojik; “en mükemmel varlık” kavramı → ontolojik. Karşı argüman: kötülük.
Sınavda

Nasıl sorulurSaat-saatçi benzetmesi ya da “bu kadar düzenli bir yapı kendiliğinden oluşamaz” diyen parça teleolojik; “hareket eden her şeyi bir başkası hareket ettirir, bu sonsuza gidemez” diyen parça kozmolojik kanıttır.

TuzakTeleolojik kanıttaki “düzen” sözcüğünü görüp varlık felsefesindeki amaçlılık problemine gitmektir; soru Tanrı'nın varlığını temellendirmek üzerine kuruluysa din felsefesidir. Ontolojik kanıtı deneye dayalı sanmak da yaygın bir hatadır.

⇄Bilgi eşleştirme argüman ↔ kanıt türü

?Soru çöz

Bir düşünür, Tanrı'nın varlığını göstermek için ne gözleme ne deneye başvurur. Yalnızca “Tanrı” kavramının ne anlama geldiğini çözümler: Bu kavram, kendisinden daha mükemmeli düşünülemeyen varlığı anlatır. Böyle bir varlık yalnızca zihinde olsaydı, ondan daha mükemmeli, yani gerçekten var olanı düşünebilirdik. O hâlde bu varlık gerçekten vardır.

Bu parçada sözü edilen kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Deneye başvurmadan yalnızca Tanrı kavramını (en mükemmel varlık) çözümleyerek varlığına ulaşmak ontolojik kanıttır (Anselmus). A kozmolojik kanıt evrendeki neden-sonuç zincirinden yola çıkar; B teleolojik kanıt evrendeki düzeni gözlemler; C kötülük argümanı Tanrı'nın varlığına karşı geliştirilmiştir.
PROBLEM · EVREN VE ÖLÜMSÜZLÜK

Evren sonlu mu, ruh ölümsüz mü? “Ben kimim?” sorusuna üç bakış

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMateryalizm ve düalizm nedir? Demokritos, Hobbes, Marx ve Descartes'a göre varlık nedir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Materyalizm (maddecilik) yalnız maddenin gerçek olduğunu, düşünce ve ruhun da maddenin bir işlevi olduğunu savunur; Demokritos atomlarla, Hobbes cisimlerle, La Mettrie “makine insan” anlayışıyla, Marx diyalektik materyalizmle bu görüşü temsil eder. Düalizm (ikicilik) ise varlığın madde ve ruh (düşünce) olmak üzere iki ayrı tözden oluştuğunu söyler; temsilcisi Descartes'tır.

Materyalizm ve düalizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Evren sonlu mu sonsuz mu? Ruh ölümsüz müdür? “Ben kimim?” sorusu felsefe, bilim ve dinde nasıl ele alınır?

Kısa cevap: Evrenin sonlu olduğunu, yani belli bir zamanda yaratıldığını savunanlar arasında Kindî, Gazâlî ve Thomas Aquinas; ezelden beri var olduğunu savunanlar arasında Aristoteles, İbn Sînâ ve Spinoza vardır. Ruhun ölümsüzlüğünü Platon, Fârâbî ve İbn Sînâ savunur; Epikuros'a göre ruh atomlardan oluşur ve beden ölünce dağılır. “Ben kimim?” sorusunu felsefe akılla, bilim gözlemle, din vahiyle cevaplar.

Gece gökyüzüne bakıp “Bu nerede başlıyor, nerede bitiyor?” diye sorduysan, binlerce yıllık bir tartışmaya katılmışsın demektir.

Evren sonlu mu, sonsuz mu?

Bu problem evrenin zaman bakımından bir başlangıcı ve sonu olup olmadığını sorar. Sonlu evren görüşüne göre evren belli bir anda var olmuştur; sonsuz evren görüşüne göre ezelden beri vardır. Kimin hangi tarafta olduğu ve gerekçesi aşağıdaki tabloda. 20. yüzyılda büyük patlama kuramı evrenin başlangıcı olduğunu öne sürerek bu tartışmaya bilimden yeni bir veri ekledi.

Ruh ölümsüz mü?

Ruhun ölümsüzlüğü problemi ölümden sonra bir yaşamın olup olmadığını sorar. Platon'a göre ruh bedene girmeden önce idealar dünyasındaydı; idealar sonsuz olduğu için ruh da sonsuzdur. Fârâbî'ye göre ruh bedenle birlikte meydana gelir ama bilgi ve erdemle olgunlaşan ruh beden ölünce varlığını sürdürür. İbn Sînâ'ya göre ruh, bedeni yöneten ve ondan üstün bir tözdür; beden yok olsa da ruh varlığını sürdürür. Buna karşılık Epikuros'a göre ruh da maddidir, ince atomlardan oluşur ve beden ölünce dağılır; bu yüzden ölümden korkmak boşunadır.

Evren ve ruh: kim hangi tarafta?
FilozofEvrenGerekçe
Kindîsonludeğişim zamanı, zaman bir başlangıcı gerektirir
Gazâlîsonluezelî-ebedî olan yalnız Tanrı'dır, evren O'nun iradesiyle yaratıldı
Thomas AquinassonluTanrı dünyayı yoktan yarattı
Aristotelessonsuzmaddeye biçim veren form ezelî ve ebedîdir
İbn Sînâsonsuzevren Tanrı ile birlikte ezelden beri var; Tanrı zamanca değil öz bakımından önce
SpinozasonsuzTanrı ile evren özdeştir
Ruh: ölümsüz diyenler Platon, Fârâbî (olgunlaşmış ruh), İbn Sînâ; ölümlü diyen Epikuros (ruh atomları dağılır)

“Ben kimim?” sorusu

Bu soru üç alanda farklı biçimde cevaplanır. Felsefe soruyu akıl yürütmeyle ele alır: Beni ben yapan bilincim mi, hatıralarım mı, seçimlerim mi? Bilim gözlem ve deneyle insanın biyolojik ve psikolojik yapısını açıklar: DNA, beyin, davranış. Din ise vahye dayanarak insanın yaratılışını, değerini ve varoluş amacını açıklar. Üçü aynı soruyu farklı kaynaklarla cevapladığı için birbirinin yerine geçmez; felsefeyi tanıma sayfasında gördüğümüz alan farkının bir örneğidir.

Akılda kalsın: Sonlu evren: Kindî, Gazâlî, Aquinas (yaratılış bir başlangıçtır). Sonsuz evren: Aristoteles, İbn Sînâ, Spinoza. Ruh ölümsüz: Platon, Fârâbî, İbn Sînâ; ölümlü: Epikuros (atom). İbn Sînâ iki listede de “sonsuz” tarafta: evren ezelî, ruh ebedî.
Sınavda

Nasıl sorulurParça “değişim zamanı, zaman da bir başlangıcı gerektirir” gibi bir akıl yürütme verir ve din felsefesinin hangi problemiyle ilişkili olduğu sorulur: evrenin sonluluğu-sonsuzluğu.

Tuzakİbn Sînâ ile Gazâlî'yi aynı tarafa koymaktır; Gazâlî evrenin ezelî olduğu görüşünü reddeder, İbn Sînâ savunur. Bu tartışmayı Orta Çağ felsefesi sayfasında yeniden göreceğiz.

⇄Bilgi eşleştirme evren ve ruh

?Soru çöz

Bir düşünüre göre ölümden korkmak anlamsızdır. Çünkü biz varken ölüm yoktur, ölüm geldiğinde ise biz yokuz. Ruh da beden gibi maddeden oluşur; beden çözülünce onu oluşturan parçacıklar dağılır ve geriye duyumsayan hiçbir şey kalmaz.

Bu parça din felsefesinin aşağıdaki problemlerinden hangisiyle ilişkilidir?

✓ B. Ruhun maddi olduğu ve bedenle birlikte dağıldığı, ölümden sonra duyumsayan bir şeyin kalmadığı söyleniyor; bu ruhun ölümsüzlüğü problemine verilmiş bir cevaptır (Epikuros). A Tanrı'nın varlığına kanıt tartışılmıyor; C evrenin başlangıcı söz konusu değil; D iki disiplin karşılaştırılmıyor.
KAVRAM · ESTETİK

Estetik ve sanat felsefesi: güzel, hoş, yüce ve sanat eseri

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAhlak felsefesinde iyi nedir? Sokrates, Platon, Aristoteles ve Fârâbî'ye göre iyilik ve mutluluk ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Ahlak felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sokrates, Platon, Aristoteles ve Fârâbî'ye göre iyi, insanı gerçek mutluluğa götüren şeydir ve mutluluk bilgi ile erdemle ilişkilidir. Sokrates'e göre erdem bilgidir: kimse bilerek kötülük yapmaz, kötülük bilgisizlikten doğar. Aristoteles'e göre mutluluk (eudaimonia) erdemli yaşamaktır, erdem iki aşırı uç arasındaki orta yoldur. Fârâbî'ye göre mutluluk akılla bilgiye ulaşmakla kazanılır.

İyi nedir? Bilgi, erdem, mutluluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Estetik ile sanat felsefesi arasındaki fark nedir? Güzel, hoş, yüce ve sanat eseri ne demektir?

Kısa cevap: Estetik, hem doğadaki hem sanattaki güzelliği konu edinen felsefe disiplinidir; 18. yüzyılda Baumgarten tarafından ayrı bir disiplin olarak adlandırılmıştır. Sanat felsefesi ise yalnızca sanatı, sanat eserini ve sanatın insan için anlamını inceler; estetik onu da kapsar. Temel kavramlar güzel, hoş, yüce, sanat, sanat eseri ve estetik hazdır. Sanat zanaattan, belli bir kullanım amacı taşımamasıyla ayrılır.

Gün batımı da güzeldir, bir tablo da. Ama gün batımını kimse “yapmadı”. Bu fark, estetik ile sanat felsefesini ayırır.

Din felsefesinden sonra değer alanının bir başka dalına geçiyoruz. İnsanlar bazı şeyler karşısında hissettikleri duyguya göre onlara güzellik değeri yükler: bir manzara, bir şarkı, bir şiir. Bu değerin ne olduğunu felsefenin iki yakın disiplini inceler.

Estetik ve sanat felsefesi

Estetik, güzelliği konu edinen felsefe disiplinidir; hem doğadaki hem sanattaki güzelliği inceler. Sözcük Yunanca “duyum, algı” anlamındaki köke dayanır; 18. yüzyılda Alexander Baumgarten tarafından ayrı bir disiplin olarak adlandırılmıştır. Sanat felsefesi ise yalnızca sanatı inceler: Sanat nedir? Sanat eserini sanat eseri yapan nedir? Sanatın insan hayatındaki değeri nedir? Bu yüzden estetik, sanat felsefesini de kapsayan daha geniş bir alandır.

Estetik ve sanat felsefesinin kavramları
KavramAnlamı
GüzelKişide estetik haz ve beğeni uyandıran nitelik
HoşKişisel, duyusal bir hoşlanma; güzelden daha bireyseldir
Yüceİnsanın ölçülerini aşan, sınırsızlık duygusu veren (uçsuz bucaksız deniz, fırtına)
SanatDuygu ve düşüncelerin yaratıcı hayal gücüyle estetik bir biçimde ifade edilmesi
Sanat eseriSanatçının duygu ve düşüncesini ifade etmek için ortaya koyduğu özgün ürün
Estetik hazGüzel karşısında duyulan, çıkar gözetmeyen hoşlanma duygusu

Sanat ve zanaat

İlk Çağ'da sanat anlamına gelen Yunanca tekhne ve Latince ars, belli kurallarla bir işi ustalıkla yapmak, yani zanaat anlamında kullanılıyordu. 18. yüzyılda sanat ile zanaatın yolu ayrıldı. Temel fark amaçtadır: Zanaat ürünü belli bir kullanım için yapılır; marangozun dolabı ne kadar güzel olursa olsun eşya koymak için üretilmiştir. Sanat eserinin ise doğrudan bir kullanım amacı yoktur; güzeli ifade etmeyi ve duygu uyandırmayı amaçlar, her biri biricik ve özgündür.

Akılda kalsın: Estetik = güzel (doğa + sanat); sanat felsefesi = yalnız sanat. Estetik ⊃ sanat felsefesi. Zanaat “işe yarasın” diye, sanat “güzeli ifade etsin” diye yapılır. Doğadaki bir manzara güzel olabilir ama sanat eseri değildir, çünkü insan ürünü değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurParça bir manzarayı ve bir tabloyu karşılaştırır: doğa güzel bulunabilir ama bir sanat eseri gibi “şunu ifade ediyor” denerek yorumlanamaz; soru, bir nesneyi sanat eseri yapan özelliği sorar. Doğru cevap çoğunlukla sanat eserinin bir anlam taşıması, bir şeyi temsil etmesidir.

Tuzak“belli bir biçime sahip olmak” ya da “sanat otoritelerince onaylanmak” gibi şıklardır; doğadaki dağın da biçimi vardır.

▭Boşluk doldurma

Hem doğadaki hem sanattaki güzelliği inceleyen felsefe disiplinine denir. Bir marangozun yaptığı dolap, eşya koymak gibi bir kullanım amacı taşıdığı için sanat eseri değil, ürünüdür.

sanat felsefesiestetikzanaatyüce

?Soru çöz

Bir sanat eleştirmenine göre bir dağı güzel ya da çirkin bulabiliriz ama “Bu dağ bize şunu anlatıyor.” diyemeyiz. Oysa bir dağ resmi karşısında her zaman “Bu resim yalnızlığı anlatıyor.” gibi bir yorum yapabiliriz. Çünkü resim, ressamın bir şeyi bize göstermek için yaptığı bir anlatımdır.

Bu parçaya göre bir nesneyi sanat eseri yapan özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parçaya göre resmi dağdan ayıran, bir şeyi anlatması ve yorumlanabilir bir anlam taşımasıdır. B güzel bulunmak dağ için de geçerlidir, ayırt edici değildir; C dağın da biçimi ve büyüklüğü vardır; D tersine, doğada kendiliğinden bulunan dağ sanat eseri değildir.
PROBLEM · GÜZELLİK

Güzel nedir? Güzellik nesnede mi, bakan gözde mi?

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilginin doğruluk ölçütleri nelerdir? Uygunluk, tutarlılık, apaçıklık, yarar ve uzlaşım ne demektir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilginin doğruluk ölçütleri beştir: uygunluk (önerme gerçekle uyuşuyorsa doğrudur), tutarlılık (sistemdeki öteki doğrularla çelişmiyorsa doğrudur), apaçıklık (zihin onu kuşkusuz, açık ve seçik kavrıyorsa doğrudur), yarar (işe yarıyorsa doğrudur) ve tümel uzlaşım (herkes ya da çoğunluk kabul ediyorsa doğrudur). Hiçbiri tek başına her alan için yeterli değildir.

Doğruluk ölçütleri ve sınırlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güzel nedir, güzellik nesnel mi özneldir? Ortak estetik yargı mümkün müdür?

Kısa cevap: Güzelliği nesnel sayanlara göre güzellik nesnenin kendisindedir: Platon'a göre güzel bir ideadır, Aristoteles'e göre düzen, oran ve sınırlılıktır. Öznel sayanlara göre güzellik bakanın duygusuna bağlıdır: Croce'ye göre güzellik sezginin ifadesidir ve estetik yargılar özneldir. Kant'a göre güzel, çıkarsız olarak hoşa gidendir ve öznel bir duygudan doğsa da herkesin paylaşabileceği evrensel bir beğeniye dayanır.

“Zevkler ve renkler tartışılmaz” deriz. Ama neredeyse herkes bir şelaleyi güzel bulurken bir çöp yığınını güzel bulan pek az kişi var. Bu bir tesadüf mü?

Estetiğin merkezindeki soru “Güzel nedir?” sorusudur. Bu sorunun iki yüzü vardır: Güzellik nerededir, nesnede mi, bakanda mı? Ve bir şeyin güzel olduğu konusunda insanlar ortak bir yargıya varabilir mi?

Nesnel güzellik: Platon ve Aristoteles

Platon'a göre güzellik değişmeyen, hep var olan bir ideadır. Duyular dünyasında güzel dediğimiz şeyler bu ideadan pay aldıkları ölçüde güzeldir; gerçek güzellik akılla kavranır ve herkes için aynıdır. Platon'da güzel ile iyi ve doğru da birbirine bağlıdır. Aristoteles'e göre güzel, düzen, oran ve sınırlılık ölçütlerine uyandır; bu ölçütler nesnede bulunur. Bu yüzden ona göre ölçüyü aşan, sınırsız olan şey güzel olamaz.

Öznel güzellik: Croce

Benedetto Croce'ye göre güzellik doğanın bir parçası değildir, onu görenin gözündedir. Güzellik, insanın sezgilerini dışa vurma biçimidir; her insanın estetik deneyimi biricik ve tekrarlanamaz olduğu için estetik yargılar tamamen özneldir ve ortak bir estetik yargıdan söz edilemez.

Kant: öznel ama evrensel

Kant iki tarafın arasında durur. Ona göre güzel, çıkarsız olarak hoşa gidendir: Bir resmi satıp para kazanacağım için ya da bir yemeği aç olduğum için beğenmem güzellik yargısı değildir. Hoş olan bireysel hazlar doğurur (“Bu tat bana hoş geliyor”); güzel ise herkesin paylaşabileceğini umduğumuz bir beğenidir. Güzellik yargısı öznel bir duygudan doğar ama evrensel bir onay talep eder. Kant ayrıca güzelliği hakikatten ve iyiden ayırır: hakikat bilgiye, iyi ahlaka, güzel estetiğe aittir.

Parçada “ölçü, oran, uyum” varsa sola, “bana göre, her bakış farklı” varsa sağa, “çıkarsız beğeni” varsa ortaya bak.Görsel: Sınav Defteri

Doğa güzeli mi, sanat güzeli mi?

Bazı filozoflara göre güzellik doğada kendiliğinden vardır ve sanat onu taklit ettiği için doğa güzelliği üstündür. Bazılarına göre ise gerçek güzellik insanın aklının ve duygusunun ürünü olarak sanatta ortaya çıkar; sanat güzelliği doğadakinden üstündür. Hegel bu ikinci görüşün bilinen temsilcisidir: ona göre sanat güzelliği tinden doğduğu için doğa güzelliğinden yüksektir.

Akılda kalsın: Nesnede: Platon (idea), Aristoteles (düzen-oran-sınır). Bakanda: Croce (sezgi, tamamen öznel). Arada: Kant (çıkarsız hoşlanma; öznel ama evrensel beğeni). Hoş = “bana göre”, güzel = “herkes de beğenmeli”.
Sınavda

Nasıl sorulurParça bir ressamın güzelliği orantıda mı, duyguda mı aradığını anlatır, güzelliğin hangi niteliğinin öne çıktığı sorulur; ya da “güzellik bakanın gözündedir” görüşü verilip hangi yargıya ulaşılamayacağı istenir.

TuzakKant'ı Croce gibi tamamen öznelci saymaktır; Kant'ta güzellik yargısı öznel duygudan doğar ama evrensel bir onay talep eder. Ortak estetik yargının imkânını kabul edenler Platon, Aristoteles, Kant ve Baumgarten; reddeden Croce'dir.

⇄Bilgi eşleştirme filozof ↔ güzellik anlayışı

?Soru çöz

Bir düşünüre göre bir tabloyu çok değerli olduğu için ya da evimin duvarına yakıştığı için beğenmem, onu güzel bulduğum anlamına gelmez. Gerçek güzellik yargısında hiçbir çıkar gözetmem. Üstelik bir şeye “güzel” dediğimde, yalnızca “bana hoş geliyor” demiş olmam; başkalarının da onu güzel bulmasını beklerim.

Bu parçada görüşlerine yer verilen düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Güzelliği çıkarsız hoşlanmaya bağlamak ve güzellik yargısının başkalarının da onayını beklediğini söylemek Kant'ın görüşüdür. A Croce estetik yargıyı tamamen öznel sayar, başkasının onayını beklemez; B Platon güzelliği bir ideaya bağlar, çıkarsızlık vurgusu onun değil; D Aristoteles düzen ve orana bakar, duyguya değil.
GÖRÜŞ · SANAT KURAMLARI

Sanat nedir? Taklit, yaratma ve oyun olarak sanat

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKant'ın kritisizmi ve entüisyonizm (sezgicilik) bilginin kaynağı hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kritisizm (eleştiricilik), Kant'ın görüşüdür: Bilgi duyu ve deneyle başlar, ama aklın doğuştan taşıdığı kategorilerle işlenerek bilgi olur; “Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.” Entüisyonizm (sezgicilik) ise gerçek bilgiye aracısız sezgiyle ulaşılacağını savunur; Gazâlî mistik sezgiyi, Bergson varlığın canlı ve bütün bilgisini veren sezgiyi temsil eder.

Kritisizm ve sezgicilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sanat nedir? Taklit, yaratma ve oyun olarak sanat kuramları nelerdir, sanat eserinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Taklit kuramına göre sanat gerçekliğin yansıtılmasıdır; Platon'a göre sanat, ideaların kopyası olan doğanın kopyası olduğu için hakikatten uzaklaştırır, Aristoteles'e göre ise sanat olabilir olanı taklit eder ve ruhu arındırır. Yaratma kuramına göre sanat sanatçının iç dünyasının ifadesidir (Croce, Bergson). Oyun kuramına göre sanat oyun gibi özgür ve çıkarsız bir etkinliktir (Schiller).

Duvara bantlanmış bir muz bir galeride sergilenip satıldığında birçok kişi “Bu sanat mı?” diye sordu. Bu soru, sanat felsefesinin en eski sorusunun en yeni hâli.

“Sanat nedir?” sorusuna verilen cevaplar uygarlıklara ve çağlara göre değişti. Fotoğraf makinesi, sinema ve bugün yapay zekâyla üretilen görseller tartışmayı yeniden alevlendirdi. Bu tartışmalar üç büyük sanat kuramı etrafında toplanır.

Sanat kuramları
KuramSanat nedir?TemsilcilerAnahtar sözcük
Taklit (yansıtma)Gerçekliğin, doğanın yansıtılmasıPlaton, Aristoteleskopya, yansıtma, mimesis
Yaratma (ifade)Sanatçının iç dünyasının, sezgisinin ifadesiCroce, Bergsonsezgi, özgünlük, iç dünya
OyunOyun gibi özgür, çıkarsız, keyifli etkinlikSchillerözgürlük, oyun, çıkarsızlık

Taklit: Platon ve Aristoteles'in farkı

Platon'a göre duyular dünyası ideaların kopyasıdır; sanatçı bu dünyayı bir kez daha taklit ettiği için sanat kopyanın kopyasıdır ve insanı hakikatten iki kat uzaklaştırır. Bu yüzden Platon sanatçıya kuşkuyla bakar, ideal devletinde yalnız iyiye yönelten sanata yer verir. Ancak sanatçı idealara yönelebilirse hakikate yaklaşabilir. Aristoteles de sanatı taklit (mimesis) olarak görür ama değerlendirmesi olumludur: Sanatçı olanı değil olabilir olanı taklit eder, tek tek olaylardan genel olana yönelir. Tragedya izleyicide korku ve acıma uyandırarak ruhu arındırır; buna katarsis denir.

Yaratma ve oyun

Croce'ye göre sanat, kişinin akla ve tekniğe bağlı kalmadan sezgilerini ifade etmesidir; sanat eseri sanatçının iç deneyiminin dışa vurumudur, bu yüzden her eser biricik ve özgündür. Bergson da sanatçıyı, gündelik ihtiyaçların ötesine geçip gerçekliği sezgiyle kavrayan kişi olarak görür; bilgi felsefesi sayfasında Bergson'un sezgiciliğini gördük. Friedrich Schiller'e göre ise sanat, tıpkı oyun gibi özgür, kural dayatmayan ve keyifli bir etkinliktir; insan ancak oynarken, yani hiçbir zorunluluk ve çıkar olmadan yaratırken tam anlamıyla özgürdür.

Sanat eserinin özellikleri ve duyarlılık

Kuramlar farklı olsa da sanat eserinin bazı ortak özellikleri vardır: İnsan ürünüdür, özgün ve biriciktir, bir anlam taşır ve yoruma açıktır, estetik haz uyandırır, belli bir kullanım amacı taşımaz, sanatçının duygu ve hayal gücünü yansıtır. Sanat insanın duyarlılığını da geliştirir: Bir romanı okuyan ya da bir resme bakan kişi, başkalarının dünyasına girer, gündelik hayatta fark etmediği ayrıntıları görmeye başlar.

Akılda kalsın: Taklit = dışarıyı yansıt (Platon: kopyanın kopyası, olumsuz; Aristoteles: olabilir olanı yansıt, katarsis, olumlu). Yaratma = içeriyi ifade et (Croce, Bergson). Oyun = özgürce oyna (Schiller).
Sınavda

Nasıl sorulur“Ressamın yaptığı masa resmi, marangozun yaptığı masanın, o da masa ideasının kopyasıdır” diyen bir parça verilir ve Platon'un sanatı eleştirme nedeni sorulur: sanat hakikatten uzaklaştırır. Ya da “sanatçı gördüğünü değil hissettiğini yapar” diyen parçada hangi kuram olduğu sorulur: yaratma.

TuzakPlaton ile Aristoteles'i aynı değerlendirmede birleştirmektir; ikisi de taklit der ama Aristoteles taklidi değerli bulur.

⇄Bilgi eşleştirme filozof ↔ sanat kuramı

?Soru çöz

Bir filozofa göre bir ressamın çizdiği yatak resmi, marangozun yaptığı yatağın görünüşünü taklit eder. Marangozun yatağı da zaten tek ve gerçek yatak ideasının bir kopyasıdır. Bu yüzden ressam, hakikatten iki basamak uzakta duran bir görüntü üretmektedir.

Bu parçaya göre filozofun sanatı eleştirmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ressamın, ideanın kopyası olan nesneyi yeniden kopyaladığı ve hakikatten iki basamak uzaklaştığı söyleniyor (Platon). A tembellik parçada geçmiyor; B duyguların ifadesi yaratma kuramıdır, eleştiri bu değil; C kullanım amacı taşımamak sanat eserinin özelliğidir ama parçadaki eleştirinin nedeni hakikatten uzaklıktır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir düşünüre göre “Yarın ya yağmur yağacak ya da yağmayacak.” gibi bir öngörü hiçbir durumda yanlış çıkamayacağı için dünya hakkında hiçbir şey söylemez. Buna karşılık “Yarın öğleden sonra bu şehirde yağmur yağacak.” öngörüsü yanlış çıkabileceği için bilgi değeri taşır. Bir kuram ne kadar çok şeyi yasaklıyorsa o kadar bilgi verir.

Bu görüşler aşağıdaki filozoflardan hangisinin bilim anlayışıyla uyumludur?

✓ B. Bir önermenin bilgi değerini yanlış çıkabilmesine, yani yanlışlanabilirliğine bağlamak Popper'ın görüşüdür. A Kuhn bilimi paradigma değişimiyle açıklar, tek önermelerin yanlışlanmasıyla değil; C Bacon tümevarımla gözlemden yasaya çıkmayı savunur; D Comte olgulara dayanan pozitif bilgiyi esas alır, yanlışlanabilirlik ölçütü onun değildir.Kaynak: Bilim felsefesi · Carnap, Popper, Kuhn

?Soru 2

Bir ülkede yönetimi silah zoruyla ele geçiren bir grup, ordunun desteğiyle yıllarca iktidarda kaldı. Halk yasalara yalnızca ceza korkusuyla uydu; fırsat bulduğunda kurallara karşı çıktı ve yönetim sürekli yeni yasaklar koymak zorunda kaldı. Sonunda iktidar, ilk büyük sarsıntıda dağıldı.

Bu parçaya göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

✓ C. Yönetim yalnızca zorla ayakta kalmış, halk onu haklı bulmamış ve sonunda dağılmıştır; meşruiyetten yoksun iktidar kalıcı değildir. A parça güçlü bir iktidarın meşru olmadığını gösteriyor, ters; B parçada itaatin ahlaki bir zorunluluk olduğu söylenmiyor; D bu iktidarın kaynağı gelenek değil, zordur.Kaynak: Siyaset felsefesi · İktidarın kaynağı ve meşruiyet

?Soru 3

Bir filozofa göre bir insan vücudunda beyin yönetir, kalp ve kollar korur, mide ve ayaklar besler ve taşır; her organ kendi işini yaptığında beden sağlıklı olur. Toplum da böyledir: Herkes doğasına uygun işi yaptığında şehir uyum içinde yaşar. Devlet, insanlar bir araya gelip karar verdiği için değil, insan böyle bir bütünün parçası olarak var olduğu için vardır.

Bu filozofun devletin kökeni konusundaki görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Devleti organları farklı görev yapan bir bedene benzetmek ve onun bir karar sonucu değil insanın doğasından ötürü var olduğunu söylemek, devleti doğal kurum sayan görüştür (Platon, Fârâbî çizgisi). A sözleşme görüşü parçada açıkça reddediliyor; B devleti gereksiz sayan anarşizmdir; C devlet zayıfları ezmek için değil, uyum için var deniyor.Kaynak: Siyaset felsefesi · Devletin kökeni

?Soru 4

Bir düşünüre göre insan, içinde doğduğu ailenin, toplumun ve bedeninin etkilerinden tamamen kurtulamaz. Ancak bu etkilerin farkına varan, kendini tanıyan ve bilgisini artıran insan, onların kölesi olmaktan çıkar ve davranışlarını kendi aklıyla yönlendirir. Bu yüzden insan yaptıklarından sorumludur.

Bu düşünürün görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Nedenlerin etkisini kabul edip insanın farkındalık ve bilgiyle kendini belirleyebildiğini ve bu yüzden sorumlu olduğunu söylemek otodeterminizmdir. B determinizm insanın kendini belirleyebileceğini reddeder; C fatalizmde her şey önceden yazılmıştır, insanın yönlendirmesi yoktur; D hazcılık iyinin ölçütüyle ilgilidir, özgürlükle değil.Kaynak: Ahlak felsefesi · Özgürlük ve sorumluluk

?Soru 5

Aşağıdaki kişilerden hangisi Kant'ın ödev ahlakına uygun bir eylemde bulunmuştur?

✓ B. Hiçbir çıkar, övgü ya da korku olmadan, yalnızca doğru olduğu için yapılan eylem ödevden dolayı yapılmıştır. A ün kazanma çıkarıyla yapılmış; C ceza korkusu bir eğilimdir, ödeve uygun ama ödevden değil; D müşteri kaybetmeme kaygısı çıkardır; üçünün de sonucu iyi olsa da Kant'a göre ahlaki değeri yoktur.Kaynak: Ahlak felsefesi · Kant ve ödev ahlakı

?Soru 6

Bir düşünür, fizikçilerin deneylerinden elde ettiği sonuçları tartışmaz; onun sorduğu, bir deneyin kaç kez tekrarlanmasıyla bir genellemenin güvenilir sayılabileceği, gözlemin bilim insanının beklentilerinden ne kadar bağımsız olduğu ve bilimi bilim olmayandan ayıran ölçütün ne olduğudur.

Bu düşünürün çalışması aşağıdakilerden hangisinin konusudur?

✓ C. Düşünür deney sonuçlarını değil, bilimsel yöntemin güvenilirliğini ve bilimin ölçütünü sorgular; bu bilim felsefesidir. A fizik deney yapar ve sonuç üretir, düşünür bunu yapmıyor; B varlık felsefesi var olanın ne olduğunu sorar; D ahlak felsefesi iyi-kötü ve eylemi sorgular.Kaynak: Bilim felsefesi · Bilim ve bilim felsefesi

?Soru 7

Bir düşünüre göre yasaların ve ortak bir gücün olmadığı yerde insanlar sürekli birbirinden korkar; kimse ürettiğinin kendisine kalacağından emin olamaz, bu yüzden ne tarla sürülür ne ev yapılır. İnsanların bu korkudan kurtulmasının tek yolu, haklarını, her birini koruyacak kadar güçlü ve sorgulanamaz bir egemene devretmeleridir.

Bu parçada dile getirilen devlet görüşü aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ A. Doğa durumunu sürekli bir korku ve savaş hâli olarak görüp güvenlik için sorgulanamaz bir egemene bütün hakları devretmek Hobbes'un Leviathan görüşüdür. B Locke'ta devlet sınırlıdır ve halkın direnme hakkı vardır; C Rousseau egemenliğin halktan devredilemeyeceğini söyler; D Fârâbî devleti sözleşmeyle değil, doğal bir bütün olarak açıklar.Kaynak: Siyaset felsefesi · Hobbes, Locke, Rousseau

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi bilimsel bir önerme olarak kabul edilebilir?

✓ A. Kaynama noktası ölçülebilir, deneyle sınanabilir ve yanlış çıkması mümkündür; bilimsel önermedir. B kendisini baştan “çürütülemez” ilan ettiği için sınanamaz, sözde bilimdir; C ölçülemeyen bir güce dayandığı için gözlemle denetlenemez; D bir değer yargısıdır, felsefi bir önermedir, deneyle sınanmaz.Kaynak: Bilim felsefesi · Bilimsel yöntem

?Soru 9

Bir siyaset bilimci bir ülkedeki son seçimlerin katılım oranlarını, partilerin oy dağılımını ve meclisteki sandalye sayılarını ayrıntılı tablolarla açıklar. Bir filozof ise aynı seçimler üzerine düşünürken çoğunluğun kararının azınlığın haklarını sınırlamaya yetip yetmeyeceğini sorar.

Filozofun yaklaşımını siyaset bilimcininkinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Filozof çoğunluğun yetkisinin haklı sınırını, yani olması gerekeni sorgular; siyaset felsefesi değer alanındadır. A sayısal düzenleme siyaset bilimcinin işidir; C betimleme de bilimcinin yaptığıdır, ters; D filozofun sorusu belli bir seçimle sınırlı değil, evrensel bir hak sorusudur.Kaynak: Siyaset felsefesi · Siyaset felsefesi ve kavramları

?Soru 10

Bir filozof, kendisini haksızlık yapmaya zorlayan birinin aslında neyin gerçekten iyi olduğunu bilmediğini söyler. Ona göre o kişiye adaletin ne olduğu sabırla ve sorularla gösterilebilirse, bir daha haksızlığa yönelmeyecektir; çünkü iyiyi bilip de kötüyü seçen biri düşünülemez.

Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?

✓ C. Haksızlık yapanın iyiyi bilmediği ve bilgi verilince düzeleceği söyleniyor; kötülük bilgisizliğe bağlanıyor (Sokrates). A sorumluluk tartışılmıyor; B tersine, herkesin öğrenebileceği tek bir iyi varsayılıyor, görecelik yok; D iyiyi hazza bağlamak hazcılıktır, parçada haz geçmiyor.Kaynak: Ahlak felsefesi · İyi nedir? Bilgi, erdem, mutluluk
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →