Bilim felsefesi: bilimin tanımı, yöntemi, değeri ve bilim anlayışları

Bilimi bilimden ayıran şey: olgu, hipotez, teori ve yasa; mantıkçı pozitivistler, Popper ve Kuhn'un bilim anlayışları; bilim, felsefe ve hayat.

5 durakTYT · AYT
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · BİLİM FELSEFESİ

Bilim nedir? Bilim felsefesi ve bilimin kavramları

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilgi felsefesi (epistemoloji) nedir, bilgi, sanı, süje, obje, a priori ve a posteriori ne demektir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilgi felsefesi ya da epistemoloji, bilginin imkânını, kaynağını, sınırlarını ve doğruluk ölçütlerini inceleyen felsefe disiplinidir. Bilgi, bilen özne (süje) ile bilinen nesne (obje) arasındaki ilişkiden doğar ve gerekçelendirilmiş doğru inanç olarak tanımlanır. Gerekçesiz kanaate sanı (doksa) denir. Deneyimden bağımsız bilgi a priori, deneyimle edinilen bilgi a posteriori bilgidir.

Epistemoloji ve kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilim nedir, bilim felsefesi neyi inceler ve bilimsel bilginin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Bilim, olay ve olguları neden-sonuç ilişkisi içinde, sistemli bir yöntemle inceleyip yasa ve kuramlara ulaşmaya çalışan bilgi etkinliğidir. Bilim felsefesi ise bilimin kendisini sorgular: “Bilim nedir?”, “Bilimsel yöntem nedir?”, “Bilimin değeri nedir?” Temel kavramları olgu, gözlem, hipotez, deney, yasa, kuram ve paradigmadır.

Bir fizikçi atomu inceler; bir bilim felsefecisi ise fizikçinin “atomu bildiğini” nasıl söyleyebildiğini inceler.

Bilgi felsefesi sayfasında bilginin genel olarak nasıl mümkün olduğunu tartıştık. Bilim felsefesi bu soruları özel bir bilgi türüne, bilimsel bilgiye yöneltir. Bilim insanı bilimin içinde çalışır ve doğayı açıklar; bilim felsefecisi bilimin dışından bakar ve bilimin ne olduğunu, yönteminin neden güvenilir olduğunu, sınırlarını ve değerini sorgular.

18. yüzyıla kadar bilim felsefenin bir parçası sayılıyordu; Newton'un ünlü eserinin adında bile “doğa felsefesi” geçer. Bilimler kendi yöntemlerini geliştirdikçe felsefeden ayrıldı. 19. yüzyılda bilimlerin hızla ilerlemesiyle felsefe bilimi kendi konusu yaptı ve bilim felsefesi ayrı bir disiplin olarak ortaya çıktı.

Bilimin temel kavramları

Bilimsel araştırmanın kavramları
KavramAnlamıÖrnek
OlguGözlenebilen, var olan durum ya da olayIsıtılan demir çubuğun uzaması
GözlemOlguyu planlı biçimde izleyip kaydetmekÇubuğun boyunu farklı sıcaklıklarda ölçmek
HipotezOlguyu açıklamak için ileri sürülen, sınanabilir geçici açıklama“Isı, metallerin hacmini artırır.”
DeneyHipotezi denetimli koşullarda sınamakFarklı metalleri aynı koşulda ısıtmak
YasaDeneylerle doğrulanmış, olgular arasındaki değişmez ilişki“Isınan metaller genleşir.”
Kuram (teori)Yasaları ve hipotezleri birleştiren kapsamlı açıklamaMaddenin tanecikli yapısı kuramı
ParadigmaBir dönemde bilim insanlarının paylaştığı ortak kabul, dünya görüşüDünya merkezli evren anlayışı

Bilimsel bilginin özellikleri

Bilimsel bilgi olgusaltır (gözlenebilen olgulara dayanır), nesneldir (bilim insanının kişisel tercihinden bağımsız olmaya çalışır), sistemli ve yöntemlidir, genel geçerdir, sınanabilirdir, birikimli ilerler ve yasalar sayesinde öndeyide bulunabilir (Güneş tutulmasının tarihini önceden hesaplamak gibi). Bilimsel bilgi aynı zamanda eleştiriye açıktır: yeni gözlemlerle düzeltilebilir.

Akılda kalsın: Bilim insanı “Doğa nasıl işliyor?”, bilim felsefecisi “Doğanın nasıl işlediğini bildiğimizi nereden biliyoruz?” diye sorar. Basamaklar: olgu → gözlem → hipotez → deney → yasa → kuram; hepsinin üstünde dönemin paradigması durur.
Sınavda

Nasıl sorulurParça bir bilim insanının çalışmasını anlatır, ardından “bilimin değeri”, “bilimsel yöntem” ya da “bilimin ne olduğu” sorularından hangisinin tartışıldığı istenir.

TuzakBilim insanının yaptığı deneyi anlatan parçayı bilim felsefesine vermektir; bilim felsefesi deneyi değil, deneyin neden güvenilir bilgi verdiğini sorgular. Hipotez ile yasa da sık karıştırılır: hipotez sınanmamış geçici açıklama, yasa doğrulanmış ilişkidir.

⇄Bilgi eşleştirme bilimin kavramları

?Soru çöz

Bir düşünür, fizikçilerin deneylerinden elde ettiği sonuçları tartışmaz; onun sorduğu, bir deneyin kaç kez tekrarlanmasıyla bir genellemenin güvenilir sayılabileceği, gözlemin bilim insanının beklentilerinden ne kadar bağımsız olduğu ve bilimi bilim olmayandan ayıran ölçütün ne olduğudur.

Bu düşünürün çalışması aşağıdakilerden hangisinin konusudur?

✓ C. Düşünür deney sonuçlarını değil, bilimsel yöntemin güvenilirliğini ve bilimin ölçütünü sorgular; bu bilim felsefesidir. A fizik deney yapar ve sonuç üretir, düşünür bunu yapmıyor; B varlık felsefesi var olanın ne olduğunu sorar; D ahlak felsefesi iyi-kötü ve eylemi sorgular.
YÖNTEM · BİLİMSEL YÖNTEM

Bilimsel yöntem: gözlemden yasaya, bilimden sözde bilime

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTümdengelim, tümevarım ve analoji nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Felsefe ile düşünme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akıl yürütme, bilinen yargılardan bilinmeyen bir yargıya ulaşmaktır. Tümdengelim genel bir yargıdan özel bir sonuca iner ve öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur. Tümevarım tek tek gözlemlerden genel bir yargıya çıkar, sonucu olasıdır. Analoji iki şey arasındaki benzerlikten başka bir benzerlik çıkarır, sonucu en zayıf olandır.

Tümdengelim, tümevarım, analoji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilimsel yöntem nedir, aşamaları nelerdir? Bilim ile sözde bilim nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Bilimsel yöntem; problemi belirleme, gözlem, hipotez kurma, hipotezi deneyle sınama ve doğrulanan hipotezden yasa ve kurama ulaşma aşamalarından oluşur. Doğa bilimlerinde ağırlıklı olarak tümevarım kullanılır; hipotezden sınanabilir sonuçlar çıkaran hipotetik-tümdengelimli yöntem de vardır. Bilimsel yöntemle sınanamayan ama bilim gibi görünen iddialara sözde bilim denir.

Yaklaşık bin yıl önce bir bilgin, karanlık bir odanın penceresindeki delikten sızan ışığın duvara ters bir görüntü düşürdüğünü fark etti. Tesadüf mü, yoksa bir yasa mı?

İbnü'l-Heysem bu gözlemle yetinmedi; Güneş'in, Ay'ın, yıldızların ve bir alevin ışığını aynı karanlık odaya düşürdü ve her seferinde ışığın doğrusal yayıldığını, delik küçüldükçe görüntünün netleştiğini belirledi. Gözlem, tekrarlanan deney ve genelleme: bu, bilimsel yöntemin özüdür. Osmanlı astronomu Takiyüddin de ışığın yayılmasını benzer biçimde deneylerle sınamıştır.

Yöntem tek yönlü bir merdiven değil, bir döngüdür: doğrulanmayan hipotez geri döner, yasalar da yeni gözlemlere açıktır.Görsel: Sınav Defteri

Tümevarım ve hipotetik-tümdengelimli yöntem

Felsefe ile düşünme sayfasında gördüğümüz akıl yürütme türleri burada yöntem olur. Tümevarımcı yöntem tek tek gözlemlerden genel yasaya çıkar: farklı metallerin ısınınca genleştiği gözlenir, “bütün metaller ısınınca genleşir” yasasına varılır. Yeni Çağ'da Francis Bacon bu yöntemi bilimin temeli saydı. Hipotetik-tümdengelimli yöntem ise önce bir hipotez kurar, ondan tümdengelimle sınanabilir sonuçlar çıkarır ve bu sonuçları deneyle denetler. Modern bilim iki yöntemi birlikte kullanır.

Bilim ve sözde bilim

Bilim ile bilim olmayanı ayırmak, güvenilir bilgiyle yanıltıcı bilgiyi ayırmak demektir. Sözde bilim, bilimsel bir görünüm taşıyan ama bilimsel yöntemle sınanamayan, yanlışlanamayan iddialardır. Astronomi gök cisimlerini gözlem ve ölçümle inceler, öndeyileri sınanabilir; astroloji ise yıldızların insan karakterine etkisini sınanabilir bir yöntemle göstermez. Sağlık ve teknoloji konularında sözde bilimin bilim gibi sunulması ciddi zararlara yol açabilir.

Akılda kalsın: Bilimsel yöntemin kalbi sınanabilirliktir: Bir iddiayı yanlış çıkaracak bir deney düşünülemiyorsa o iddia bilimsel değildir. Tümevarım = gözlemden yasaya; hipotetik-tümdengelimli = hipotezden sınanabilir sonuca.
Sınavda

Nasıl sorulurParçada bir bilim insanının gözlem-deney süreci anlatılır, aşamaların sırası ya da kullanılan yöntem sorulur; ya da bir iddianın neden bilimsel sayılamayacağı istenir.

TuzakÇok sayıda gözleme dayanan her iddiayı bilimsel saymaktır; bilimsel olmanın ölçütü gözlem sayısı değil, iddianın sınanabilir ve yanlışlanabilir olmasıdır. Hipotezin deneyden önce, yasanın deneyden sonra geldiğini unutma.

↕Sıralama bilimsel yöntemin aşamaları

  1. Gözlemlere dayanarak geçici bir açıklama (hipotez) önermek
  2. Doğrulanan ilişkiyi genel bir yasa olarak ifade etmek
  3. Açıklanması gereken bir problemi fark etmek
  4. Hipotezi denetimli koşullarda deneyle sınamak
  5. Problemle ilgili gözlem yapıp veri toplamak

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bilimsel bir önerme olarak kabul edilebilir?

✓ A. Kaynama noktası ölçülebilir, deneyle sınanabilir ve yanlış çıkması mümkündür; bilimsel önermedir. B kendisini baştan “çürütülemez” ilan ettiği için sınanamaz, sözde bilimdir; C ölçülemeyen bir güce dayandığı için gözlemle denetlenemez; D bir değer yargısıdır, felsefi bir önermedir, deneyle sınanmaz.
PROBLEM · BİLİMİN NE OLDUĞU

Bilim nedir? Klasik bilim anlayışı ve çağdaş bilim anlayışı

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPozitivizm, pragmatizm, fenomenoloji ve analitik felsefe bilgi hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pozitivizm (olguculuk), Comte'a göre bilginin yalnızca gözlenebilen olgulara dayanabileceğini, metafiziğin anlamsız olduğunu savunur. Pragmatizm (James, Dewey, Peirce) bilginin doğruluğunu pratik sonuçlarına, işe yaramasına bağlar. Fenomenoloji (Husserl) özlerin bilgisine bilince yönelerek, ön yargıları paranteze alarak ulaşılacağını söyler. Analitik felsefe (Russell, Wittgenstein) felsefenin görevini dilin ve kavramların çözümlenmesi sayar.

Pozitivizm, pragmatizm ve diğerleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Klasik (pozitivist) bilim anlayışı ile çağdaş bilim anlayışı arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: “Bilim nedir?” sorusuna iki büyük cevap verilir. Klasik (pozitivist) bilim anlayışında bilim, deney ve gözlemle tümevarıma dayanan, nesnel, bilim insanından bağımsız, doğrusal ilerleyen ve insanlığa fayda sağlayan etkinliktir. Çağdaş bilim anlayışında ise bilim insanından bağımsız değildir, paradigmalara bağlıdır, doğrusal ilerlemez ve yalnızca doğa bilimlerinden ibaret değildir.

Bir bilim insanının hangi soruyu sorduğu, nereye baktığı, neyi önemli bulduğu yaşadığı çağdan ne kadar bağımsız olabilir?

Bilim felsefesinin ilk ve temel problemi “Bilim nedir?” sorusudur. Bilim ile bilim olmayanı ayırmak için bilimin tanımı, konusu, amacı, yöntemi ve nasıl ilerlediği konusunda iki büyük yaklaşım vardır.

Klasik ve çağdaş bilim anlayışının karşılaştırması
Klasik (geleneksel) bilim anlayışıÇağdaş bilim anlayışı
Dayandığı görüşPozitivizm (olguculuk)Pozitivizmin eleştirisi, 20. yüzyıl
Bilim nedir?Yalnızca doğa bilimleriDoğa bilimleri dışında başka bilimler de var
YöntemDeney, gözlem, tümevarımTek yöntem yok; konuya göre değişir
NesnellikBilim insanının değer ve ön yargılarından bağımsızBilim insanından ve döneminden bağımsız değil
İlerlemeDoğrusal ve birikimli, sürekli ilerlerParadigma değişimleriyle, kırılmalarla ilerler
Amaç ve güçİnsanlığa fayda; sonunda bütün sorunları çözecekBilgi ihtiyacını karşılamak; gücü sınırlı

Neden değişti?

Klasik bilim anlayışı 19. yüzyılda Comte'un pozitivizmiyle güçlendi; bilgi felsefesi sayfasında pozitivizmin yalnız olgulara güvendiğini gördük. Bu anlayış bilimin tarafsız, birikimli ve sınırsız bir ilerleme olduğunu varsayıyordu. 20. yüzyılda bilim tarihine yakından bakan filozoflar farklı bir tablo gördü: Bilim insanları neyi gözleyeceklerini, hangi soruyu önemli bulacaklarını içinde yetiştikleri bilim topluluğunun kabullerine göre belirler. Bilim bazen birikerek değil, eski kabulleri yıkarak ilerler. Ayrıca toplumu ve insanı inceleyen bilimlerin de bilim olduğu kabul edildi. Bu eleştiriler çağdaş bilim anlayışını doğurdu.

Akılda kalsın: Klasik anlayışı dört sıfatla hatırla: nesnel, doğrusal, tümevarımcı, her şeye gücü yeter. Çağdaş anlayış dördüne de itiraz eder: bilim insanına bağlı, kırılmalı, yöntemi çoğul, gücü sınırlı.
Sınavda

Nasıl sorulurParça, bilim insanının önyargılarından tamamen arınmış olamayacağını ya da bilimin her zaman düz bir çizgide ilerlemediğini anlatır; hangi bilim anlayışına ait olduğu ya da hangi yargıya ulaşılamayacağı sorulur.

Tuzak“bilim zamanla insanlığın bütün sorunlarını çözecektir” yargısını çağdaş anlayışa vermektir; bu iyimser ve doğrusal ilerleme fikri klasik anlayışındır.

▭Boşluk doldurma

Bilimin bilim insanından bağımsız, nesnel ve sürekli birikerek ilerlediğini savunan klasik bilim anlayışı akımına dayanır. Bilimin paradigma değişimleriyle, kırılmalarla ilerlediğini savunan anlayış ise bilim anlayışıdır.

pragmatizmçağdaşpozitivizmrasyonalizm

?Soru çöz

Bir bilim tarihçisine göre aynı gökyüzüne bakan iki astronomdan biri Dünya merkezli, öteki Güneş merkezli evren anlayışıyla yetişmişse, ikisi aynı gözlemleri farklı biçimde yorumlar. Gözlem, gözlemcinin benimsediği kuramsal çerçeveden hiçbir zaman tümüyle bağımsız değildir.

Bu parçaya göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

✓ D. Parça gözlemin kuramsal çerçeveden bağımsız olmadığını söyler; “tamamen bağımsız ve nesnel” yargısı klasik anlayışa aittir ve parçayla çelişir. A, B ve C parçadan doğrudan çıkar: iki astronomun aynı gökyüzünü farklı yorumlaması kabullerin gözlemi etkilediğini gösterir, bu çağdaş bilim anlayışının bakışıdır.
GÖRÜŞ · BİLİMİN YÖNTEMİ

Doğrulama, yanlışlama, paradigma: Carnap, Popper ve Kuhn

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilginin doğruluk ölçütleri nelerdir? Uygunluk, tutarlılık, apaçıklık, yarar ve uzlaşım ne demektir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilginin doğruluk ölçütleri beştir: uygunluk (önerme gerçekle uyuşuyorsa doğrudur), tutarlılık (sistemdeki öteki doğrularla çelişmiyorsa doğrudur), apaçıklık (zihin onu kuşkusuz, açık ve seçik kavrıyorsa doğrudur), yarar (işe yarıyorsa doğrudur) ve tümel uzlaşım (herkes ya da çoğunluk kabul ediyorsa doğrudur). Hiçbiri tek başına her alan için yeterli değildir.

Doğruluk ölçütleri ve sınırlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğrulanabilirlik, yanlışlanabilirlik ve paradigma nedir? Carnap, Popper ve Kuhn'un bilim anlayışları nelerdir?

Kısa cevap: Mantıkçı pozitivist Carnap'a göre bir önerme ancak deney ve gözlemle doğrulanabiliyorsa anlamlı ve bilimseldir; metafizik anlamsızdır. Popper'a göre bilimsel bilgi doğrulanamaz, yalnızca yanlışlanabilir; bilimsel olan, yanlışlanmaya açık olandır. Kuhn'a göre bilim bir paradigmadan diğerine geçerek ilerler: olağan bilim, bunalım, bilimsel devrim ve yeni paradigma.

Avrupa'da yüzyıllar boyunca gözlenen her kuğu beyazdı. Avustralya'da tek bir siyah kuğu görülünce “Bütün kuğular beyazdır.” önermesi bir günde çöktü.

Bilim felsefesinin ikinci problemi bilimin yöntemidir: Bilimsel bilgi nasıl üretilir, geçerliliği nasıl sınanır? 20. yüzyılda üç filozof bu soruya birbirinden farklı cevaplar verdi.

Carnap: doğrulanabilirlik

Rudolf Carnap, Viyana Çevresi'nin mantıkçı pozitivizminin önde gelen temsilcisidir. Ona göre bir önermenin bilimsel olması için önce anlamlı, sonra doğrulanabilir olması gerekir. Deney ve gözlemle doğrulanamayan önermeler metafiziktir, bilimsel değer taşımaz; felsefe metafiziği bırakıp bilimin dilini çözümlemelidir. Doğrulama iki türlüdür: doğrudan doğrulamada önerme araçsız gözlemle denetlenir (“Ağacın yaprakları yeşildir”), dolaylı doğrulamada laboratuvar ve araçlar gerekir (“Ağaç fotosentez yapar”).

Popper: yanlışlanabilirlik

Karl Popper doğrulamacılığı eleştirdi. “Bütün kuğular beyazdır” önermesini doğrulamak için geçmişte yaşamış, yaşayan ve gelecekte yaşayacak bütün kuğuları gözlemek gerekir; bu imkânsızdır. Ama tek bir siyah kuğu önermeyi yanlışlar. Öyleyse bilimsel bilgi doğrulanamaz, yalnızca yanlışlanabilir. Bir kuramı bilimsel yapan, onu çürütebilecek bir gözlemin düşünülebilmesidir; hiçbir gözlemle çürütülemeyen iddia bilim değildir. Bilimsel bilgi yanlışlanana kadar geçici olarak doğru kabul edilir. Bu, bilimi dogmatizmden korur. Popper'ın şu sözü bu tutumu özetler: “Ben yanılmış olabilirim ve sen haklı olabilirsin ve ortak çaba sonucunda belki doğruluğa biraz daha yaklaşabiliriz.”

Kuhn: paradigma ve bilimsel devrim

Thomas Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı adlı eserinde bilimin doğrusal ilerlediği düşüncesine karşı çıktı. Bilim insanları bir dönemde ortak bir paradigmayı, yani hangi soruların sorulacağını ve nasıl cevaplanacağını belirleyen kabuller bütününü paylaşır. Bu döneme olağan bilim denir. Paradigmanın açıklayamadığı aykırılıklar biriktikçe bunalım başlar; bunalım olağanüstü bilim dönemine ve sonunda bilimsel devrime yol açar: eski paradigma yerini yenisine bırakır. Dünya merkezli evren anlayışından Güneş merkezli anlayışa geçiş böyle bir devrimdir. Yeni paradigma hemen kabul görmez, bilim topluluğu ona direnir.

Kuhn'da bilimsel ilerleme biriken bilgiden çok, dünyaya bakışın değişmesidir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Carnap: doğrula → anlamlı. Popper: yanlışlanabilir → bilimsel; tek siyah kuğu. Kuhn: paradigma → bunalım → devrim. Popper ve Kuhn'un ortak noktası: bilim kesin ve bitmiş değildir; farkı: Popper'da tek tek kuramlar yanlışlanır, Kuhn'da bütün bir bakış (paradigma) değişir.
Sınavda

Nasıl sorulurParça “hiçbir gözlemle çürütülemeyen bir iddia bilimsel değildir” diyorsa Popper; “bilim topluluğunun ortak kabulleri”, “devrim” geçiyorsa Kuhn; “deneyle doğrulanamayan önermeler anlamsızdır” diyorsa Carnap ve mantıkçı pozitivizm.

TuzakPopper'ı doğrulamacı sanmaktır: Popper'a göre ne kadar çok doğrulayıcı gözlem olursa olsun kuram kesinleşmez, yalnızca henüz yanlışlanmamıştır.

⇄Bilgi eşleştirme filozof ↔ bilim anlayışı

?Soru çöz

Bir düşünüre göre “Yarın ya yağmur yağacak ya da yağmayacak.” gibi bir öngörü hiçbir durumda yanlış çıkamayacağı için dünya hakkında hiçbir şey söylemez. Buna karşılık “Yarın öğleden sonra bu şehirde yağmur yağacak.” öngörüsü yanlış çıkabileceği için bilgi değeri taşır. Bir kuram ne kadar çok şeyi yasaklıyorsa o kadar bilgi verir.

Bu görüşler aşağıdaki filozoflardan hangisinin bilim anlayışıyla uyumludur?

✓ B. Bir önermenin bilgi değerini yanlış çıkabilmesine, yani yanlışlanabilirliğine bağlamak Popper'ın görüşüdür. A Kuhn bilimi paradigma değişimiyle açıklar, tek önermelerin yanlışlanmasıyla değil; C Bacon tümevarımla gözlemden yasaya çıkmayı savunur; D Comte olgulara dayanan pozitif bilgiyi esas alır, yanlışlanabilirlik ölçütü onun değildir.
PROBLEM · BİLİMİN DEĞERİ

Bilim, felsefe ve hayat: bilimin değeri ve sınırı

MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefe ile bilim, din ve sanat arasındaki farklar nelerdir? Felsefenin alanları nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe ve bilim akla dayanır; bilim varlığın bir parçasını gözlem ve deneyle inceleyip genel geçer sonuçlara ulaşır, felsefe varlığı bütün olarak ele alır ve kesin kanıt değil gerekçe sunar. Din vahye ve inanca, sanat duygu ve hayal gücüne dayanır. Felsefenin alanları varlık, bilgi ve değer başlıkları altında toplanır.

Felsefe, bilim, din, sanat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilim ile felsefe arasındaki ilişki nedir, bilimin değeri nedir ve bilim etikten bağımsız olabilir mi?

Kısa cevap: Bilim ve felsefe akla dayanır ve birbirini besler: bilimler felsefeden doğdu, felsefe ise bilimin kavramlarını, yöntemini ve sonuçlarını sorgular. Bilimin değeri konusunda bir görüş onu insanlığa yarar sağladığı için, öteki bilgi ihtiyacını karşıladığı için değerli bulur. Russell'a göre bilim bilgelikle birleşince refah, tek başına kalınca yıkım getirebilir; bu yüzden bilim etikten bağımsız düşünülemez.

Aynı fizik bilgisi bir şehri elektrikle aydınlatabilir ya da bir şehri yerle bir edebilir. Hangisi olacağına fizik karar vermez.

Bilim ile felsefe: kopuş değil iş bölümü

Felsefeyi tanıma sayfasında bilimlerin zamanla felsefeden ayrıldığını gördük. Bu ayrılık bir kopuş değil, bir iş bölümüdür: bilim felsefeye malzeme verir, felsefe bilime yön sorgusu getirir.

Bilim ile felsefe: iş bölümü
BilimFelsefe
Konusuolgularbilimin kavramları (neden, yasa), yöntemi, sonuçların anlamı
Sorusu“Nasıl?”“Neden önemli, ne anlama gelir, ne yapmalıyız?”
Yöntemigözlem, deney, ölçmeakıl yürütme, kavram çözümlemesi, eleştiri
Yapay zekâ örneği“Algoritma nasıl karar verir?”“Makinenin kararından kim sorumludur?”

Bilimin değeri

“Bilimin değeri nedir?” sorusuna iki tür cevap verilir. Birincisi faydacı cevaptır: bilim değerlidir, çünkü hastalıkları tedavi eder, üretimi artırır, hayatı kolaylaştırır. Bu, klasik bilim anlayışının bakışıdır; Bacon'ın “Bilgi güçtür.” sözü bu bakışı yansıtır. İkincisi bilgi için bilgi cevabıdır: bilim, insanın merakını ve bilgi ihtiyacını karşıladığı için kendi başına değerlidir; hiçbir pratik yararı olmayan bir galaksinin keşfi de değerlidir.

Bilim ve etik: Russell'ın uyarısı

Bilimin sağladığı güç iyiye de kötüye de kullanılabilir. Bertrand Russell şöyle der: “Bilgelikle birleştiğinde bilimin sağladığı kudret tüm insanlığa büyük ölçüde refah ve mutluluk getirebilir; tek başına ise yalnız yıkıntıya yol açar.” Russell'a göre bilim yalnızca araç sağlar; o aracın hangi amaçla kullanılacağına karar veren bilgelik, yani değer bilgisidir. Nükleer enerji, genetik mühendisliği ve yapay zekâ bu sözün güncel örnekleridir. Bu yüzden bilim etiği, bilimsel araştırmanın insan onuruna, canlılara ve doğaya zarar vermeyecek biçimde yapılmasını sorgular.

Akılda kalsın: Bilim aracı verir, bilgelik (felsefe, etik) amacı belirler. Russell = bilim + bilgelik → refah; bilim tek başına → yıkım. Bilimin değeri: fayda için (Bacon, klasik) ya da bilgi için (çağdaş).
Sınavda

Nasıl sorulurBir buluşun hem yararlı hem yıkıcı kullanımını anlatan parça verilir, “Bu parça bilim felsefesinin hangi sorusuyla ilişkilidir?” diye sorulur; cevap “Bilimin değeri nedir?”dir.

Tuzak“bilim kötüdür” ya da “bilim tamamen tarafsızdır, kullanımından bilim sorumlu değildir” gibi uç yargılardır; parça genellikle bilimin değerinin kullanılış amacına ve ona eşlik eden bilgeliğe bağlı olduğunu söyler.

▭Boşluk doldurma

Russell'a göre bilimin sağladığı kudret ile birleştiğinde insanlığa refah ve mutluluk getirebilir; tek başına kaldığında ise yol açar.

ilerlemebilgelikyıkıntıfayda

?Soru çöz

Bir laboratuvarda geliştirilen gen düzenleme tekniği, kalıtsal hastalıkları daha doğmadan önleme umudu verdi. Aynı teknik kısa süre sonra, ebeveynlerin çocuklarının göz rengini ve boyunu seçmesine yönelik ticari önerilerde de kullanılmaya başlandı. Bunun üzerine bilim insanları ile filozoflar, araştırmanın nereye kadar sürmesi gerektiğini tartışmaya başladı.

Bu parça bilim felsefesinin hangi sorusuyla doğrudan ilişkilidir?

✓ C. Aynı bilimsel bilginin hem iyileştirici hem tartışmalı kullanımı ve sınırının tartışılması bilimin değeri ve etiği sorusudur. A tekniğin nasıl geliştirildiği değil, nasıl kullanılacağı tartışılıyor; B ortada sınanabilir, gerçek bir bilim var, sözde bilim yok; D bilimin ilerleme biçimi (Kuhn'un sorusu) parçada geçmiyor.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi bir önerme değildir?

✓ C. Soru cümlesi bir yargı bildirmez, ona doğru ya da yanlış denemez; önerme değildir. A doğru bir yargıdır; B yanlış bir yargıdır ama yanlış olması onu önerme olmaktan çıkarmaz, sık karıştırılan budur; D olumsuz biçimde doğru bir yargıdır.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Görüş, argüman, önerme

?Soru 2

Bir öğrenci, hiçbir veriye dayanmadan maçı ev sahibi takımın kazanacağını söyler ve gerçekten öyle olur. Arkadaşı ise “Doğru çıktı ama sen bunu bilmiyordun, yalnızca tahmin ettin.” der.

Arkadaşın itirazı, bilginin aşağıdaki koşullarından hangisinin eksik olduğuna dayanır?

✓ D. Tahmin doğru çıkmış ve öğrenci ona inanmıştır, ama hiçbir veriye dayanmadığı için gerekçesizdir; bu yüzden bilgi değil sanıdır. A öğrenci söylediğine inanıyor, bu koşul var; B sonuç gerçekle uyuştu, bu koşul da var; C herkesin kabulü bilginin tanımındaki koşullardan değildir.Kaynak: Bilgi felsefesi · Epistemoloji ve kavramları

?Soru 3

Bir sınıfta “Sanat herkes içindir.” önermesi tartışılırken öğrencilerden biri sanatın herkesin anlayabileceği kadar basit olması gerektiğini, bir diğeri ise sanat eserlerine ulaşmanın herkese açık olması gerektiğini savunur. Bir süre sonra öğretmen, ikisinin aynı cümleyi farklı anlamlarda kullandığını fark ettirir.

Bu durum düşünme ile ilgili aşağıdakilerden hangisini vurgular?

✓ A. Tartışma, aynı ifadeye farklı anlam yüklendiği için çıkmaza girmiştir; çözüm kavramı açıklığa kavuşturmaktır. B sanat felsefenin konusudur, parçanın vurgusu bu değil; C dilin kavramlaştırma ve ifade işlevleri vardır, yalnız duygu değil; D farklı görüş tutarsızlık değildir, sorun anlam kaymasıdır.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Düşünme ve dil

?Soru 4

Bir mahallede yıllardır, ayın belli evrelerinde ağaç dikilirse ağacın daha hızlı büyüyeceği söylenir ve neredeyse herkes buna inanır. Sorulduğunda insanlar “Herkes böyle biliyor, büyüklerimiz de böyle derdi.” diye cevap verir.

Bu parçada mahalle halkının bir bilgiyi doğru kabul ederken dayandığı ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Bilgi, gözleme ya da kanıta değil, herkesin ve büyüklerin kabulüne dayandırılıyor; bu tümel uzlaşımdır, gelenek ve otoriteyle yanılabileceği için en çok eleştirilen ölçüttür. A gerçekle karşılaştırma yapılmıyor; B kuşkusuz bir kavrayıştan söz edilmiyor; D başka doğrularla uyum aranmıyor.Kaynak: Bilgi felsefesi · Doğruluk ölçütleri ve sınırlar

?Soru 5

Bir biyolog hücreyi incelerken hücrenin var olup olmadığını tartışmaz; mikroskobun gösterdiğini gerçek kabul eder ve hücrenin yalnızca canlılıkla ilgili yönünü araştırır. Bir filozof ise aynı hücre hakkında “Gördüğümüz şey, var olanın kendisi mi yoksa yalnızca bize görünen yüzü mü?” diye sorar.

Bu parçaya göre filozofun yaklaşımını bilim insanınınkinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Filozof, görüneni doğrudan gerçek saymaz ve varlığın kendisini sorgular; bilim ise varlığın var olduğunu kabul ederek başlar. A gözlem aracı biyoloğun kullandığıdır; B varlığın tek yönüyle ilgilenmek bilimin özelliğidir, ters; D deneyle doğrulama bilime aittir.Kaynak: Varlık felsefesi · Ontoloji ve kavramları

?Soru 6

Bir filozof, insan bedenini dişlileri ve yayları birbirine bağlı karmaşık bir saate benzetir. Ona göre korku, sevinç ya da karar verme gibi zihinsel olaylar da bu makinenin parçalarının işleyişinden başka bir şey değildir; bedenden ayrı bir ruh varsaymaya gerek yoktur.

Bu parçadaki görüş varlık felsefesindeki hangi yaklaşımla ilişkilendirilebilir?

✓ B. Zihinsel olayları bedenin, yani maddenin işleyişine indirgemek ve ayrı bir ruhu reddetmek materyalizmdir (La Mettrie'nin “makine insan” anlayışına yakın). A düalizm ruhu ayrı bir töz sayar, parça bunu reddediyor; C idealizm asıl varlığı düşünsel sayar, ters yön; D nihilizm varlığın kendisini reddeder, parça maddeyi kabul ediyor.Kaynak: Varlık felsefesi · Materyalizm ve düalizm

?Soru 7

Bir filozofa göre çevremizde gördüğümüz her ağaç büyür, yaprak döker, sonunda kurur ve yok olur. Ama hepsine “ağaç” dememizi sağlayan bir şey vardır ve bu şey tek tek ağaçlar yok olsa da kalır. Üstelik bu ortak öz, ayrı bir dünyada değil, her ağacın kendi içinde bulunur ve akılla kavranır.

Bu parçada görüşleri dile getirilen filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Değişen madde ile değişmeyen, akılla kavranan ve varlığın içinde bulunan form ayrımı Aristoteles'e aittir. B Gorgias varlığın var olduğunu bile reddeder; C Herakleitos için değişmeyen öz değil, her şeyin sürekli değişmesi esastır; D Demokritos varlığı atomlarla açıklar, form kavramı kullanmaz.Kaynak: Varlık felsefesi · Varlık var mı?

?Soru 8

Bir düşünüre göre bir taşı bıraktığımızda düşeceğinden emin olmamızın akla dayalı geçerli bir gerekçesi yoktur. Bunu yalnızca şimdiye kadar hep böyle olduğunu gördüğümüz için bekleriz. Taşın havada asılı kalacağını varsaymak da mantık açısından aynı derecede mümkündür; bizi düşeceğine inandıran, tekrar tekrar gördüklerimizin zihnimizde oluşturduğu eğilimdir.

Bu parçadaki görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ A. Neden-sonuç beklentisinin akla değil, tekrarlanan gözlemlerden doğan alışkanlığa dayandığını söylemek Hume'un görüşüdür. B Descartes kesin bilgiyi akla dayandırır; C Platon bilgiyi idealara ve hatırlamaya bağlar; D Hegel gerçekliği akılla özdeşleştirir; üçü de rasyonalist çeldiricidir.Kaynak: Bilgi felsefesi · Empirizm

?Soru 9

Bir düşünür şöyle yazar: “Kalabalık bir şehirde yaşayan insan, her gün yüzlerce kişiyle karşılaşır ama çoğunu gerçekten görmez. Oysa bir başkasını yalnızca yolumdaki bir engel ya da işime yarayan bir araç olarak görmeye başladığımda, onun benim gibi amaçları ve onuru olan biri olduğunu unutmuş olurum. İnsana hiçbir zaman yalnızca bir araç olarak davranılmamalıdır.”

Bu parçada felsefenin hangi disiplininin problemi ele alınmaktadır?

✓ A. Parçanın son cümlesi insana nasıl davranılması gerektiğine dair bir ilke koyar; “gerekir, davranılmalıdır” kalıbı ahlak felsefesinin, yani değer alanının işaretidir. B “görmek” sözcüğü geçse de bilginin kaynağı sorulmuyor; C şehrin ya da insanın var olup olmadığı tartışılmıyor; D güzellik ya da sanat eseri söz konusu değil.Kaynak: Felsefe ile düşünme · Felsefi metin ve deneme

?Soru 10

Bir düşünür, öğrendiği her şeyi bir kenara bırakmaya karar verir: Duyular bazen yanılttığına göre onlara güvenemez, rüyadayken de her şeyi gerçek sandığına göre şu an uyanık olduğundan emin olamaz. Ancak tam bu noktada, şüphe eden birinin var olması gerektiğini fark eder ve bilgisini bu sarsılmaz noktanın üzerine kurmaya başlar.

Bu parçada sözü edilen düşünürle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Düşünür (Descartes) her şeyden şüphe eder ama şüphede kalmaz, sarsılmaz bir noktaya ulaşıp bilgisini onun üzerine kurar; bu yöntemsel şüphedir. A görecelik Protagoras'ın görüşüdür; C yargıyı askıya almak Pyrrhon'un tutumudur, düşünür ise kesin bir yargıya varıyor; D tersine, duyulara güvenmiyor.Kaynak: Bilgi felsefesi · Bilgi mümkün mü?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →