Bilim nedir? Bilim felsefesi ve bilimin kavramları
MEB 10. sınıf · Felsefenin temel konuları ve problemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBilgi felsefesi (epistemoloji) nedir, bilgi, sanı, süje, obje, a priori ve a posteriori ne demektir?Bağlantılı konudan (Bilgi felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bilgi felsefesi ya da epistemoloji, bilginin imkânını, kaynağını, sınırlarını ve doğruluk ölçütlerini inceleyen felsefe disiplinidir. Bilgi, bilen özne (süje) ile bilinen nesne (obje) arasındaki ilişkiden doğar ve gerekçelendirilmiş doğru inanç olarak tanımlanır. Gerekçesiz kanaate sanı (doksa) denir. Deneyimden bağımsız bilgi a priori, deneyimle edinilen bilgi a posteriori bilgidir.
✎Konu anlatımı
Bilim nedir, bilim felsefesi neyi inceler ve bilimsel bilginin özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Bilim, olay ve olguları neden-sonuç ilişkisi içinde, sistemli bir yöntemle inceleyip yasa ve kuramlara ulaşmaya çalışan bilgi etkinliğidir. Bilim felsefesi ise bilimin kendisini sorgular: “Bilim nedir?”, “Bilimsel yöntem nedir?”, “Bilimin değeri nedir?” Temel kavramları olgu, gözlem, hipotez, deney, yasa, kuram ve paradigmadır.Bir fizikçi atomu inceler; bir bilim felsefecisi ise fizikçinin “atomu bildiğini” nasıl söyleyebildiğini inceler.
Bilgi felsefesi sayfasında bilginin genel olarak nasıl mümkün olduğunu tartıştık. Bilim felsefesi bu soruları özel bir bilgi türüne, bilimsel bilgiye yöneltir. Bilim insanı bilimin içinde çalışır ve doğayı açıklar; bilim felsefecisi bilimin dışından bakar ve bilimin ne olduğunu, yönteminin neden güvenilir olduğunu, sınırlarını ve değerini sorgular.
18. yüzyıla kadar bilim felsefenin bir parçası sayılıyordu; Newton'un ünlü eserinin adında bile “doğa felsefesi” geçer. Bilimler kendi yöntemlerini geliştirdikçe felsefeden ayrıldı. 19. yüzyılda bilimlerin hızla ilerlemesiyle felsefe bilimi kendi konusu yaptı ve bilim felsefesi ayrı bir disiplin olarak ortaya çıktı.
Bilimin temel kavramları
| Kavram | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Olgu | Gözlenebilen, var olan durum ya da olay | Isıtılan demir çubuğun uzaması |
| Gözlem | Olguyu planlı biçimde izleyip kaydetmek | Çubuğun boyunu farklı sıcaklıklarda ölçmek |
| Hipotez | Olguyu açıklamak için ileri sürülen, sınanabilir geçici açıklama | “Isı, metallerin hacmini artırır.” |
| Deney | Hipotezi denetimli koşullarda sınamak | Farklı metalleri aynı koşulda ısıtmak |
| Yasa | Deneylerle doğrulanmış, olgular arasındaki değişmez ilişki | “Isınan metaller genleşir.” |
| Kuram (teori) | Yasaları ve hipotezleri birleştiren kapsamlı açıklama | Maddenin tanecikli yapısı kuramı |
| Paradigma | Bir dönemde bilim insanlarının paylaştığı ortak kabul, dünya görüşü | Dünya merkezli evren anlayışı |
Bilimsel bilginin özellikleri
Bilimsel bilgi olgusaltır (gözlenebilen olgulara dayanır), nesneldir (bilim insanının kişisel tercihinden bağımsız olmaya çalışır), sistemli ve yöntemlidir, genel geçerdir, sınanabilirdir, birikimli ilerler ve yasalar sayesinde öndeyide bulunabilir (Güneş tutulmasının tarihini önceden hesaplamak gibi). Bilimsel bilgi aynı zamanda eleştiriye açıktır: yeni gözlemlerle düzeltilebilir.
Nasıl sorulurParça bir bilim insanının çalışmasını anlatır, ardından “bilimin değeri”, “bilimsel yöntem” ya da “bilimin ne olduğu” sorularından hangisinin tartışıldığı istenir.
TuzakBilim insanının yaptığı deneyi anlatan parçayı bilim felsefesine vermektir; bilim felsefesi deneyi değil, deneyin neden güvenilir bilgi verdiğini sorgular. Hipotez ile yasa da sık karıştırılır: hipotez sınanmamış geçici açıklama, yasa doğrulanmış ilişkidir.
⇄Bilgi eşleştirme bilimin kavramları
?Soru çöz
Bir düşünür, fizikçilerin deneylerinden elde ettiği sonuçları tartışmaz; onun sorduğu, bir deneyin kaç kez tekrarlanmasıyla bir genellemenin güvenilir sayılabileceği, gözlemin bilim insanının beklentilerinden ne kadar bağımsız olduğu ve bilimi bilim olmayandan ayıran ölçütün ne olduğudur.
Bu düşünürün çalışması aşağıdakilerden hangisinin konusudur?