İlk Çağ felsefesi: felsefenin doğuşu, Anadolu'daki filozoflar, arkhe ve değişim

Felsefenin doğduğu kıyı: Doğu'nun birikiminden Milet'in özgür ortamına, ilk nedenden değişim tartışmasına İlk Çağ'ın ilk yarısı.

4 durakAYT · TYT
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MÖ 6. YÜZYIL · İYONYA

Felsefenin doğuşu: Doğu'nun birikimi, Milet'in özgür ortamı

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefe nerede ve nasıl ortaya çıktı, ilk filozof kimdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, özellikle Milet'te sistemli bir düşünce olarak doğdu; ilk filozof Miletli Thales kabul edilir. Mezopotamya, Mısır, Çin, Hint ve İran birikimi zemini hazırladı. Asıl yenilik, evreni tanrıların öyküleriyle değil, akla dayalı nedenlerle açıklamaya geçilmesiydi.

Felsefenin doğuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Felsefe nerede ve neden ortaya çıktı, Doğu medeniyetlerinin felsefenin doğuşuna katkısı nedir?

Kısa cevap: Felsefe, MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, Milet kentinde sistemli bir düşünce olarak doğdu. Mısır ve Mezopotamya'nın ölçme, matematik ve astronomi birikimi; Çin, Hint ve İran'ın varlık ve ahlak üzerine düşünceleri bu doğuşu hazırladı. Ticaret, yazı, özgür kent yaşamı ve mitlerin artık yetmemesi aklı öne çıkardı.

Bir şimşek çaktığında “Zeus öfkelendi” demek de bir açıklamadır; “Bulutlar sürtündü” demek de. Felsefe, insanların ikinci tür açıklamayı aramaya başladığı gün doğdu.

Felsefeyi tanıma sayfasında felsefenin Antik Yunan'da sistemli hâle geldiğini, düşünmenin mitostan (söylenceden) logosa (akla dayalı açıklamaya) geçtiğini kısaca gördük. Bu sayfada hikâyenin ilk yarısını, felsefenin doğuşunu ve doğa filozoflarını izliyoruz; sofistlerden Helenistik okullara uzanan ikinci yarısını Sokrates, Platon ve Aristoteles sayfasında göreceğiz. Önce bir yanılgıyı düzeltelim: felsefe bir anda, boşlukta doğmadı. Arkasında binlerce yıllık bir birikim vardı.

Doğu medeniyetlerinin birikimi

Mısır'da Nil her yıl taşıp tarla sınırlarını silerdi; sınırları yeniden çizmek için pratik bir geometri gelişti. Mezopotamya'da (Sümer ve Babil) rahipler gökyüzünü yüzyıllarca gözledi, takvim yaptı, tutulmaları kaydetti; matematik ve astronomi ilerledi. Ama bu bilgiler çoğunlukla pratik amaçlıydı: tarlayı ölçmek, bayram gününü bilmek. “Neden böyle?” sorusu henüz bilginin kendisi için sorulmuyordu.

Çin'de hanedan kavgalarının yarattığı karışıklık, düzenin ve iyi yönetimin nasıl kurulacağı sorusunu öne çıkardı; Konfüçyüs ve Lao Tse bu ortamda düşündü. Hint düşüncesi varlığın özünü, ruhu ve acıdan kurtuluşu sorguladı. İran'da Zerdüşt öğretisi evreni iyi ile kötünün mücadelesi olarak gördü. Çin ve Hint düşüncesi hem varlığın özünü sorguladı hem de ahlak ile inanç arasında bağ kurdu; bu yüzden pratik ve dinî yönleri güçlüydü.

Neden Milet?

Milet (bugün Aydın'ın Didim ilçesinde, Balat yakınlarında) MÖ 6. yüzyılda Mısır'dan Karadeniz'e uzanan ticaret yollarının kavşağındaydı. Bu konum birkaç etkeni bir araya getirdi:

  • Kültürlerin karşılaşması: tüccarlar mallarla birlikte Mısır'ın geometrisini, Babil'in astronomisini ve birbirini tutmayan tanrı hikâyelerini taşıdı. Farklı mitleri yan yana gören insan, hangisinin doğru olduğunu sormaya başladı.
  • Dinî baskının zayıflığı: İyon kentlerinde düşünceyi denetleyen güçlü bir rahip sınıfı yoktu; yeni fikir söylemek tehlikeli değildi.
  • Zenginlik ve boş zaman: ticaretle zenginleşen kentte bazı insanlar geçim kaygısı olmadan gözlem ve düşünceye zaman ayırabildi.
  • Yazı ve kent yaşamı: alfabe yazısı düşüncelerin kaydedilip eleştirilmesini kolaylaştırdı; meclislerde tartışma alışkanlığı vardı.

Sonuç şuydu: Milet'te bazı düşünürler doğa olaylarını tanrıların öfkesiyle değil, doğanın kendi içindeki bir ilkeyle açıklamaya giriştiler. Bu ilkenin adı arkhe idi ve ilk soruları şuydu: “Her şey neden oluşmuştur?” Bu yüzden ilk filozoflara doğa filozofları denir.

İlk Çağ felsefesinin ilgi odağı doğadan insana, insandan bütüncül sisteme, sistemden bireyin mutluluğuna kayar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Doğu “nasıl yapılır?” birikimini verdi (ölçme, takvim, ahlak öğüdü); Milet “neden böyle?” sorusunu ekledi. Felsefeyi doğuran dörtlü: kültürlerin kavşağı, zayıf dinî baskı, boş zaman, yazı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kentin ya da dönemin koşulları anlatılır, “felsefenin doğuşunu hazırlayan etkenlerden hangisine değinilmemiştir?” diye sorulur. Şıkları parçada tek tek ara.

TuzakDoğu medeniyetlerinin katkısını “felsefe orada sistemli biçimde doğdu” diye okumaktır; bu medeniyetler birikimi hazırladı, felsefe Antik Yunan'da sistemli hâle geldi.

⇄Bilgi eşleştirme medeniyetin katkısı

?Soru çöz

MÖ 6. yüzyılda Milet, Mısır'dan Karadeniz'e uzanan deniz yollarının kavşağındaydı. Farklı halklardan tüccarlar kente yalnız mallarını değil, birbirini tutmayan tanrı hikâyelerini de taşıyordu. Kentte düşünceleri denetleyen güçlü bir rahip sınıfı yoktu; ticaretle zenginleşen ailelerin bazı üyeleri ise geçimlerini düşünmeden doğayı gözlemleyecek zamana sahipti. Bu ortamda bazı düşünürler olayları tanrıların öfkesiyle değil, doğanın kendi işleyişiyle açıklamaya başladı.

Bu parçaya göre felsefenin Milet'te doğmasını hazırlayan etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

✓ C. Parçada yasa ya da yönetim biçiminden hiç söz edilmez; bu bilgi parçaya dışarıdan eklenmiştir. A tüccarların farklı tanrı hikâyeleri taşımasıyla verilmiştir; B güçlü rahip sınıfının olmamasıyla anlatılır; D zengin ailelerin doğayı gözlemeye zaman bulmasıyla karşılanır.
MÖ 6. YÜZYIL–MS 2. YÜZYIL · ANADOLU

Anadolu'da yaşamış filozoflar: Milet'ten Samsat'a

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Anadolu'da yaşamış filozoflar kimlerdir, hangi kentlerde doğup yaşamışlardır?

Kısa cevap: Anadolu'da doğup yaşamış başlıca filozoflar şunlardır: Miletli Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes; Klazomenaili (Urla) Anaksagoras; Efesli Herakleitos; Kolophonlu Ksenofanes; Sinoplu Diogenes; Assos'ta (Behramkale) ders veren Aristoteles; Hierapolisli (Pamukkale) Epiktetos ve Samosatalı (Samsat) Lukianos. Felsefenin ilk adımları büyük ölçüde Batı Anadolu kıyılarında atıldı.

Didim'deki Milet harabelerinde, Selçuk'taki Efes'te ya da Pamukkale'nin travertenlerinde gezerken aslında felsefe tarihinin sahnesinde yürüyorsun.

Önceki konuda felsefenin İyonya'da doğduğunu gördük. İyonya, bugünkü İzmir ile Aydın arasındaki kıyı şerididir. İlk filozofların çoğu bu kıyıda yaşadı; sonraki yüzyıllarda da Anadolu filozof yetiştirmeye ve ağırlamaya devam etti. Önce haritada yerleri gör, sonra tabloda her filozofu tanıtan ipucunu oku. Görüşlerini sonraki konularda ayrıntılı göreceğiz; burada yalnız kim, nerede, ne ile bilinir sorularına cevap veriyoruz.

İlk filozofların çoğu İzmir ile Aydın arasındaki kıyıda yaşadı; Sinop, Pamukkale ve Samsat sonraki yüzyılların filozoflarını yetiştirdi. Harita şematiktir.Görsel: Sınav Defteri
Anadolu'da doğmuş ya da yaşamış filozoflar
FilozofKent (bugün)Ne ile bilinir?
ThalesMilet (Didim, Aydın)ilk filozof; arkhe = su; güneş tutulmasını önceden bildirdiği anlatılır
AnaksimandrosMiletThales'in öğrencisi; arkhe = apeiron
AnaksimenesMiletarkhe = hava; seyrelme ve yoğunlaşma
AnaksagorasKlazomenai (Urla, İzmir)felsefeyi Atina'ya taşıdı; düzen veren ilke nous (akıl); dinsizlikle suçlandı
HerakleitosEfes (Selçuk, İzmir)“karanlık” lakabı; oluş, logos, ateş
KsenofanesKolophon (İzmir)Güney İtalya'ya göçtü; insan biçimli tanrı anlayışını eleştirdi
DiogenesSinope (Sinop)Kinik; fıçıda yaşadı, İskender'e “Gölge etme.” dedi
AristotelesStageira'da doğdu; Assos'ta (Behramkale, Çanakkale) ders verdiPlaton'un ölümünden sonra Assos'ta yaklaşık üç yıl yaşadı
EpiktetosHierapolis (Pamukkale, Denizli)köle doğdu, Roma'da özgür kaldı; Stoacı ahlak öğretmeni
LukianosSamosata (Samsat, Adıyaman)MS 2. yüzyıl hiciv yazarı; filozofları ve tanrı inanışlarını alaya aldı

Neden bu kadar çok Anadolulu?

Liste rastlantı değil. İyon kentleri ticaretle zenginleşmiş, birbirleriyle ve Doğu ile sürekli temas hâlindeydi; bu da önceki konuda saydığımız koşulları sağladı. Pers baskısı arttığında Ksenofanes gibi bazı düşünürler batıya göç etti; Anaksagoras felsefeyi Atina'ya taşıdı. Böylece felsefenin merkezi MÖ 5. yüzyılda Anadolu kıyısından Atina'ya kaydı. Helenistik ve Roma dönemlerinde Anadolu yeniden filozof yetiştirdi: Sinop'tan Diogenes, Pamukkale'den Epiktetos, Samsat'tan Lukianos.

Ksenofanes'in eleştirisi, felsefenin geleneksel inanışlara bile akılla yaklaştığını gösterir: insanlar tanrıları kendilerine benzetir; Habeşler tanrılarını kara tenli, Trakyalılar mavi gözlü düşünür; atların eli olsaydı tanrılarını at biçiminde çizerlerdi. Bu, insan biçimci (antropomorfik) tanrı anlayışına yöneltilmiş ilk felsefi eleştirilerdendir.

Akılda kalsın: Haritada kıyıyı kuzeyden güneye say: Assos (Aristoteles) → Klazomenai/Urla (Anaksagoras) → Kolophon (Ksenofanes) → Efes (Herakleitos) → Milet (Thales, Anaksimandros, Anaksimenes). Kıyıdan uzak üç isim: Sinop (Diogenes), Pamukkale (Epiktetos), Samsat (Lukianos).
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir biyografi verilir (“Hierapolis'te köle olarak doğdu, Stoacı oldu”) ve filozof sorulur; ya da bir filozofun yaşadığı yer ile görüşü birlikte verilip eşleştirme yapılır.

TuzakAristoteles'i Anadolu doğumlu saymaktır: Stageira'da doğdu, Anadolu'da yalnız Assos'ta bir süre yaşadı. İkinci tuzak, Milet okulunun üç ismini (Thales, Anaksimandros, Anaksimenes) Efesli Herakleitos ile karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme filozof ve kent

?Soru çöz

İzmir Körfezi kıyısındaki bir İyon kentinde doğdu ve felsefeyi Atina'ya taşıyan ilk düşünür oldu. Ona göre evrendeki karışık maddeleri ayıran ve onlara düzen veren şey kör bir güç değil, bir akıldır. Güneşin bir tanrı değil kızgın bir taş kütlesi olduğunu söylediği için dinsizlikle suçlandı ve Atina'dan ayrılmak zorunda kaldı.

Bu parçada hayatı ve görüşü anlatılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Klazomenai (Urla) doğumu, felsefeyi Atina'ya taşıması, düzen veren akıl (nous) ve dinsizlik suçlaması Anaksagoras'ı tanıtır. A Herakleitos Efeslidir, değişimi düzenleyen ilkeye logos der ve Atina'ya gitmez; C Ksenofanes de geleneksel tanrı anlayışını eleştirir ama batıya, Güney İtalya'ya göçer; D Thales Miletlidir ve ilkesi akıl değil sudur.
MÖ 6.–5. YÜZYIL · MİLET

Arkhe: her şey neden oluşur? Sudan atoma ilk cevaplar

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVarlık felsefesi (ontoloji) nedir, hangi sorulara cevap arar ve temel kavramları nelerdir?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varlık felsefesi ya da ontoloji, var olanı var olması bakımından inceleyen felsefe disiplinidir. “Varlık var mıdır?”, “Varlığın mahiyeti (ne olduğu) nedir?”, “Evrende amaç var mıdır?” sorularına cevap arar. Temel kavramları varlık, töz, öz, oluş, madde, idea, fenomen ve varoluştur. Bilimden farkı, varlığın var olup olmadığını da sorgulaması ve onu bütün olarak ele almasıdır.

Ontoloji ve kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Arkhe nedir? Thales, Anaksimandros, Anaksimenes, Empedokles ve Demokritos'a göre her şeyin ana maddesi nedir?

Kısa cevap: Arkhe, değişen varlıkların ardındaki değişmeyen ilk madde ya da ilkedir. Thales'e göre arkhe sudur, Anaksimandros'a göre sınırsız ve belirsiz apeiron, Anaksimenes'e göre havadır. Empedokles toprak, su, hava ve ateşten oluşan dört öğeyi; Demokritos ise boşlukta hareket eden bölünemez atomları her şeyin temeli saydı.

Buz erir su olur, su kaynar buhar olur; ama sen hâlâ aynı şeyden söz ettiğini bilirsin. İlk filozoflar bütün evrene bu gözle baktı: Değişen her şeyin altında değişmeyen bir şey olmalıydı.

Varlık felsefesi sayfasında “varlığın ana maddesi nedir?” sorusunu ve materyalizm, çok ilkeli görüş gibi cevapları kavram olarak gördük. Burada aynı cevapları veren filozofları dönemlerine yerleştiriyoruz. Ortak noktaları şudur: Hepsi evreni tanrı hikâyeleriyle değil, gözleme ve akıl yürütmeye dayanan doğal bir ilkeyle açıkladı. Cevapları bugün bize yanlış görünse de sordukları soru bilimin ve felsefenin başlangıcıdır.

Milet okulu: tek bir ana madde

Thales arkheyi su olarak gördü. Gerekçesi gözleme dayanıyordu: canlılar nemle beslenir, tohumlar nemlidir, su hem katı hem sıvı hem buhar olabilir. Sonuçtan çok yöntem önemlidir: Thales bir tanrı değil, doğadaki bir öğeyi ilke yaptı.

Öğrencisi Anaksimandros bir adım daha soyutladı. Ana madde su olsaydı karşıtı olan ateşi çoktan söndürürdü; demek ki ilk ilke belirli niteliği olan bir öğe olamaz. Ona göre arkhe, sınırları ve niteliği olmayan apeirondur (sınırsız, belirsiz). Sıcak-soğuk, ıslak-kuru gibi karşıtlar ondan ayrışır ve yine ona döner.

Anaksimenes ise yeniden somut bir öğeye, havaya döndü ama bir değişim mekanizması ekledi: hava seyrelince ateş, yoğunlaşınca rüzgâr, bulut, su, toprak ve taş olur. Böylece nitelik farkını nicelik farkıyla (yoğunluk) açıklamaya çalıştı.

Çok ilkeli görüşler: Empedokles ve Demokritos

Sicilyalı Empedokles tek bir maddenin her şeyi açıklayamayacağını düşündü. Ona göre evren dört değişmez öğeden oluşur: toprak, su, hava, ateş. Bu öğeleri iki güç hareket ettirir: sevgi birleştirir, nefret (kavga) ayırır. Varlıkların oluşması ve dağılması bu birleşme ve ayrılmadır.

Abderalı Demokritos (hocası Leukippos ile) en cesur cevabı verdi: Her şey gözle görülmeyecek kadar küçük, bölünemez atomlardan ve onların içinde hareket ettiği boşluktan oluşur. Atomların niteliği yoktur; yalnız biçim, dizilim ve konumla birbirinden ayrılır. Tatlı, acı, sıcak gibi nitelikler atomların bizdeki etkisidir. Doğada amaç yoktur, her şey atomların çarpışmasıyla zorunlu olarak olur. Varlık felsefesi sayfasında maddeci görüşün ilk temsilcisi olarak gördüğümüz isim budur.

Arkhe: kim, ne dedi, neden?
FilozofArkheGerekçe ya da işleyişParçada tanıtan ipucu
Thalessucanlılar nemle beslenir, su üç hâle girernem, tohum, canlılık
Anaksimandrosapeironbelirli bir öğe karşıtını yok ederdisınırsız, belirsiz, karşıtların ayrışması
Anaksimeneshavaseyrelme ve yoğunlaşmayoğunlaşınca su, toprak; seyrelince ateş
Herakleitosateşher şey değişir; ateş değişimin simgesioluş, logos (sonraki konu)
Empedoklesdört öğesevgi birleştirir, nefret ayırırtoprak, su, hava, ateş; sevgi-nefret
Demokritosatomlar ve boşlukniteliksiz parçacıkların mekanik hareketibölünemez, boşluk, amaçsız, zorunlu
Ek bilgi: Pythagoras ve sayı

Sisamlı Pythagoras (MÖ 6. yüzyıl) evrenin düzenini sayılarla açıkladı: müzikteki uyumlu seslerin tel uzunlukları arasındaki sayısal oranlara bağlı olduğunu gördü ve “her şeyin özü sayıdır” sonucuna vardı. Arkheyi maddede değil bir orana, düzene bağlaması bakımından ötekilerden ayrılır.

Akılda kalsın: Milet'in üç ismi sırayla somut → soyut → somut gider: su → apeiron → hava. Sonra sayı artar: Empedokles 4 öğe + 2 güç, Demokritos sayısız atom + boşluk. Apeironun ipucu “belirsiz”, atomun ipucu “bölünemez ve boşluk”tur.
Sınavda

Nasıl sorulurAna madde adı verilmeden bir gerekçe anlatılır (“karşıtlar ondan ayrışır”, “parçacıklar boşlukta çarpışır”) ve filozof ya da akım sorulur.

TuzakDemokritos'u Empedokles ile karıştırmaktır: ikisi de çok ilkelidir ama Empedokles'te dört nitelikli öğe ve sevgi-nefret, Demokritos'ta niteliksiz atomlar ve boşluk vardır. Anaksimandros'un apeironunu “hava” sanmak da sık yapılan hatadır.

⇄Bilgi eşleştirme gerekçeden filozofa

?Soru çöz

Varlığın temelinde, gözle görülmeyecek kadar küçük ve daha fazla parçalanamayan sayısız parçacık bulunur. Bu parçacıklar kendi içlerinde renk, tat ya da sıcaklık taşımaz; birbirlerinden yalnız biçim, dizilim ve konumla ayrılır. Bir şeyin tatlı ya da sıcak görünmesi, parçacıkların bizde bıraktığı etkidir. Parçacıklar boşlukta çarpışır ve birleşir; bu süreçte hiçbir amaç yoktur, her şey zorunlulukla olur.

Bu parçada görüşleri anlatılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Bölünemeyen, niteliksiz parçacıklar, boşluk ve amaçsız zorunluluk Demokritos'un atomculuğudur. B Empedokles de çok ilkelidir ama öğeleri nitelikli dört öğedir ve sevgi-nefretle hareket eder; C Anaksimenes tek bir ana madde (hava) önerir; D Anaksimandros'un apeironu tek, sınırsız ve belirsiz bir ilkedir, parçacık değildir.
MÖ 6.–5. YÜZYIL · EFES, ELEA, ÇİN

Değişim gerçek mi, yanılsama mı? Herakleitos, Parmenides ve Lao Tse

MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOluş felsefesi, fenomenoloji, varoluşçuluk ve Hartmann'ın yeni ontolojisi varlık hakkında ne der?Bağlantılı konudan (Varlık felsefesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Oluş felsefesine göre varlık durağan değil, sürekli değişimdir; Herakleitos “Aynı nehre iki kez girilmez.” der, Whitehead evreni olaylar akışı sayar. Fenomenolojide Husserl, varlığın özüne bilinçte, ön yargıları paranteze alarak ulaşılacağını söyler. Varoluşçulukta Sartre'a göre insanda varoluş özden önce gelir. Hartmann'ın yeni ontolojisi ise varlığı gerçek ve ideal varlık ile katmanlar hâlinde inceler.

Oluş, fenomenoloji, Hartmann

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Herakleitos ile Parmenides'in değişim hakkındaki görüşleri nedir, Lao Tse değişimi nasıl açıklar?

Kısa cevap: Herakleitos'a göre her şey sürekli değişir, değişmeyen tek şey değişimi düzenleyen logostur; “Aynı nehre iki kez girilmez.” Parmenides'e göre ise yalnız var olan vardır, yokluk düşünülemez; bu yüzden değişim duyuların yanılsamasıdır, gerçek varlık bir ve değişmezdir. Çinli Lao Tse değişimi karşıtların (yin-yang) uyum içindeki akışı, yani Tao olarak açıklar.

On yıl önceki fotoğrafına bakınca hem “Bu benim” dersin hem de “Ne kadar değişmişim” dersin. İki cümle de doğruysa, değişen ne, aynı kalan ne?

Arkhe tartışması kaçınılmaz olarak yeni bir soruyu doğurdu: Ana madde değişmiyorsa, gördüğümüz değişim nedir? Varlık felsefesi sayfasında bu soruyu oluş (değişim) ile değişmezlik karşıtlığı olarak gördük. Şimdi bu karşıtlığın iki ucundaki filozofu ve onlara Doğu'dan eşlik eden Lao Tse'yi tanıyoruz.

Herakleitos: her şey akar

Efesli Herakleitos'a göre evrende durağan hiçbir şey yoktur. Ünlü sözü bunu anlatır: “Aynı nehre iki kez girilmez.” İkinci girişte hem su başka sudur hem de giren kişi değişmiştir. Değişim karşıtların çatışmasıyla olur: gece-gündüz, sıcak-soğuk, yaşam-ölüm birbirine dönüşür; bu çatışma yıkıcı değil, evrenin canlılığının kaynağıdır. Ama değişim gelişigüzel değildir: onu düzenleyen evrensel bir ilke, logos vardır. Her şey değişir, logos değişmez. Değişimin en iyi simgesi olan ateşi ana madde saydı. Varlık felsefesinde oluş felsefesinin ilk temsilcisidir.

Parmenides: yokluk düşünülemez

Güney İtalya'daki Elea'dan Parmenides tam tersini savundu ve bunu bir akıl yürütmeyle temellendirdi: Var olan vardır, var olmayan yoktur. Yokluk düşünülemez ve dile getirilemez; çünkü düşünmek her zaman bir şeyi düşünmektir. Değişim ise bir şeyin “olmayan” bir hâlden “olan” hâle geçmesi demektir; yani yokluğu varsayar. Yokluk olmadığına göre değişim de olamaz. Öyleyse gerçek varlık bir, bütün, değişmez ve hareketsizdir. Peki gözümüzün önündeki değişim? Parmenides'e göre o, duyuların yanılsamasıdır; gerçeği duyular değil akıl gösterir. Böylece akıl ile duyuyu ilk kez bu kadar keskin ayıran filozof oldu; bilgi felsefesi sayfasında gördüğümüz akılcı çizginin ilk tohumu buradadır.

Lao Tse: karşıtların uyumu

Çin geleneğinde Lao Tse'ye bağlanan Tao Te Ching, evrenin kaynağını ve akışını Tao (yol) diye adlandırır. Tao adlandırılamaz, ama her şey ondan doğar ve ona döner. Evrendeki her şey birbirini tamamlayan karşıtlardan oluşur: yin (karanlık, dişil, edilgen) ve yang (aydınlık, eril, etken). Değişim bu karşıtların dengesiyle sürekli akar. Herakleitos'a benzer biçimde değişimi gerçek sayar ve karşıtlara önem verir; farkı, karşıtları çatışma değil uyum içinde görmesi ve bundan bir yaşam öğüdü çıkarmasıdır: doğanın akışına zorlamadan uymak.

Değişim karşısında üç tavır
HerakleitosParmenidesLao Tse
Değişimgerçek; her şey değişiryanılsama; varlık değişmezgerçek; karşıtların akışı
Değişmeyenlogos (değişimin yasası)varlığın kendisi (bir, bütün)Tao (her şeyin yolu)
Karşıtlarçatışır (savaş canlılık verir)yokluk olmadığı için karşıtlık da yokuyum içinde tamamlanır (yin-yang)
Güvenilenlogosu kavrayan akılyalnız akıl; duyular aldatırdoğanın akışına uyma
Anahtar söznehir, ateş, logos“var olan vardır”, yokluk düşünülemezTao, yin-yang
Ek bilgi: Zenon'un paradoksları

Parmenides'in öğrencisi Eleali Zenon, hareketin çelişkili olduğunu göstermek için paradokslar kurdu. En ünlüsünde hızlı koşucu Akhilleus, önden başlayan kaplumbağaya hiç yetişemez: Akhilleus kaplumbağanın bulunduğu yere varana kadar kaplumbağa biraz ilerlemiştir ve bu sonsuza kadar sürer. Amaç, hareketi kabul edenlerin bile çelişkiye düştüğünü, öyleyse hocasının haklı olduğunu göstermekti.

Akılda kalsın: Herakleitos = nehir (akış, logos, ateş); Parmenides = taş (bir, değişmez, yokluk yok, duyu aldatır); Lao Tse = yin-yang (karşıtların uyumlu akışı). Herakleitos ile Lao Tse değişimi kabul eder; ayrıldıkları yer karşıtların çatışması mı uyumu mu olduğudur.
Sınavda

Nasıl sorulurParçada filozof adı verilmez; “yokluk düşünülemez”, “değişim duyuların aldatmasıdır” gibi bir gerekçe ya da nehir benzetmesi verilip görüşün sahibi sorulur. İkinci kalıp “iki filozofun ortak yönü” sorusudur: Herakleitos ile Parmenides'in ortak yönü, ikisinin de gerçeği kavrayacak olanın akıl olduğunu söylemesidir.

Tuzak“değişmeyen bir şey vardır” ifadesini yalnız Parmenides'e vermektir; Herakleitos'ta da logos değişmez.

Sınavda işaretlefelsefe sorularında Lao Tse, din kültürü sorularında Lao Tzu yazılır; ikisi aynı kişidir.

?Soru çöz

Bir şeyin doğduğunu söylediğimizde, onun önce olmadığını, sonra olduğunu söylemiş oluruz. Oysa “olmayan” hakkında hiçbir şey düşünülemez ve söylenemez; düşünülen her şey zaten vardır. Öyleyse hiçbir şey yoktan var olamaz ve var olan yok olamaz. Gözlerimizin önünde açan çiçek, akan su ve yaşlanan insan bizi yanıltmamalıdır; bunlar duyuların gösterdiği görüntülerdir, aklın kavradığı gerçek ise tek ve değişmezdir.

Bu parçada dile getirilen görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

✓ D. “Olmayan düşünülemez”, “yoktan var olunmaz”, değişim duyu görüntüsüdür, gerçek tek ve değişmezdir: Parmenides. A Herakleitos tam tersine değişimi gerçek sayar; B Lao Tse de değişimi karşıtların akışı olarak kabul eder; C Anaksimenes değişimi havanın seyrelip yoğunlaşmasıyla açıklar, değişimi reddetmez.

▭Boşluk doldurma

Herakleitos'a göre her şey değişir ama değişimi düzenleyen değişmez. Lao Tse ise yin ile yang'ın uyum içindeki akışını, her şeyin kaynağı ve yolu olan kavramıyla açıklar.

logosTaoapeironnous

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir siyaset bilimci bir ülkedeki son seçimlerin katılım oranlarını, partilerin oy dağılımını ve meclisteki sandalye sayılarını ayrıntılı tablolarla açıklar. Bir filozof ise aynı seçimler üzerine düşünürken çoğunluğun kararının azınlığın haklarını sınırlamaya yetip yetmeyeceğini sorar.

Filozofun yaklaşımını siyaset bilimcininkinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Filozof çoğunluğun yetkisinin haklı sınırını, yani olması gerekeni sorgular; siyaset felsefesi değer alanındadır. A sayısal düzenleme siyaset bilimcinin işidir; C betimleme de bilimcinin yaptığıdır, ters; D filozofun sorusu belli bir seçimle sınırlı değil, evrensel bir hak sorusudur.Kaynak: Siyaset felsefesi · Siyaset felsefesi ve kavramları

?Soru 2

Bir toplumda yaşlılara yer vermek, misafire ikram etmek gibi kurallar kuşaktan kuşağa aktarılır ve uymayanlar ayıplanır. Bir düşünür ise bu kuralları olduğu gibi kabul etmek yerine şunu sorar: “Bir davranışı gerçekten iyi kılan nedir; bu kurallar yalnızca alışkanlık mıdır, yoksa akılla temellendirilebilir mi?”

Bu parçada düşünürün yaptığı etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Düşünür kuralları uygulamıyor, onların dayanağını ve iyiyi iyi yapan şeyi soruyor; bu ahlakın felsefi incelemesi, yani etiktir. B aktarma işini toplum yapıyor, düşünür değil; C deneysel ölçüm bilimin yöntemidir; D parçada kuralların değiştiği değil, dayanakları sorgulanıyor.Kaynak: Ahlak felsefesi · Etik ve kavramları

?Soru 3

Bir düşünüre göre ölümden korkmak anlamsızdır. Çünkü biz varken ölüm yoktur, ölüm geldiğinde ise biz yokuz. Ruh da beden gibi maddeden oluşur; beden çözülünce onu oluşturan parçacıklar dağılır ve geriye duyumsayan hiçbir şey kalmaz.

Bu parça din felsefesinin aşağıdaki problemlerinden hangisiyle ilişkilidir?

✓ B. Ruhun maddi olduğu ve bedenle birlikte dağıldığı, ölümden sonra duyumsayan bir şeyin kalmadığı söyleniyor; bu ruhun ölümsüzlüğü problemine verilmiş bir cevaptır (Epikuros). A Tanrı'nın varlığına kanıt tartışılmıyor; C evrenin başlangıcı söz konusu değil; D iki disiplin karşılaştırılmıyor.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Evren, ruh ve “Ben kimim?”

?Soru 4

Bir sanat eleştirmenine göre bir dağı güzel ya da çirkin bulabiliriz ama “Bu dağ bize şunu anlatıyor.” diyemeyiz. Oysa bir dağ resmi karşısında her zaman “Bu resim yalnızlığı anlatıyor.” gibi bir yorum yapabiliriz. Çünkü resim, ressamın bir şeyi bize göstermek için yaptığı bir anlatımdır.

Bu parçaya göre bir nesneyi sanat eseri yapan özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parçaya göre resmi dağdan ayıran, bir şeyi anlatması ve yorumlanabilir bir anlam taşımasıdır. B güzel bulunmak dağ için de geçerlidir, ayırt edici değildir; C dağın da biçimi ve büyüklüğü vardır; D tersine, doğada kendiliğinden bulunan dağ sanat eseri değildir.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Estetik ve sanat felsefesi

?Soru 5

Bir düşünüre göre bir tabloyu çok değerli olduğu için ya da evimin duvarına yakıştığı için beğenmem, onu güzel bulduğum anlamına gelmez. Gerçek güzellik yargısında hiçbir çıkar gözetmem. Üstelik bir şeye “güzel” dediğimde, yalnızca “bana hoş geliyor” demiş olmam; başkalarının da onu güzel bulmasını beklerim.

Bu parçada görüşlerine yer verilen düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Güzelliği çıkarsız hoşlanmaya bağlamak ve güzellik yargısının başkalarının da onayını beklediğini söylemek Kant'ın görüşüdür. A Croce estetik yargıyı tamamen öznel sayar, başkasının onayını beklemez; B Platon güzelliği bir ideaya bağlar, çıkarsızlık vurgusu onun değil; D Aristoteles düzen ve orana bakar, duyguya değil.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Güzel nedir?

?Soru 6

Bir filozofa göre bir insan vücudunda beyin yönetir, kalp ve kollar korur, mide ve ayaklar besler ve taşır; her organ kendi işini yaptığında beden sağlıklı olur. Toplum da böyledir: Herkes doğasına uygun işi yaptığında şehir uyum içinde yaşar. Devlet, insanlar bir araya gelip karar verdiği için değil, insan böyle bir bütünün parçası olarak var olduğu için vardır.

Bu filozofun devletin kökeni konusundaki görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Devleti organları farklı görev yapan bir bedene benzetmek ve onun bir karar sonucu değil insanın doğasından ötürü var olduğunu söylemek, devleti doğal kurum sayan görüştür (Platon, Fârâbî çizgisi). A sözleşme görüşü parçada açıkça reddediliyor; B devleti gereksiz sayan anarşizmdir; C devlet zayıfları ezmek için değil, uyum için var deniyor.Kaynak: Siyaset felsefesi · Devletin kökeni

?Soru 7

Bir düşünüre göre toplumdaki en büyük haksızlık, bazılarının hiç çalışmadan zenginleşirken çalışanların yoksul kalmasıdır. Bu durum, fabrikalar ve topraklar gibi üretim araçlarının bir azınlığın elinde bulunmasından doğar. Üretim araçları toplumun ortak malı olduğunda sınıflar ortadan kalkacak, insanlar eşitlendikçe gerçekten özgür olacaktır.

Bu parçada dile getirilen ideal düzen anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İdeal düzeni üretim araçlarının ortak mülkiyetiyle sağlanacak eşitliğe ve sınıfsız topluma bağlamak, eşitlik temelli sosyalist yaklaşımdır (Marx). A liberal yaklaşım bireysel ve ekonomik özgürlüğü öne alır, ortak mülkiyeti değil; C anarşizm devletin kendisini reddeder, parçada bu yok; D mutlak egemenlik Hobbes'un güvenlik için savunduğu düzendir.Kaynak: Siyaset felsefesi · İdeal düzen ve ütopyalar

?Soru 8

Bir belediye, sınırlı bütçesini bir lüks yat limanına mı yoksa binlerce kişinin kullanacağı bir halk parkına mı harcayacağını tartışmaktadır. Meclis üyelerinden biri “Hangi seçenek daha fazla insanı daha uzun süre mutlu edecekse doğru karar odur.” der.

Bu meclis üyesinin görüşü ahlak felsefesindeki hangi yaklaşıma uygundur?

✓ D. Kararın doğruluğunu, sonucunda mutlu olacak insan sayısına ve mutluluğun miktarına bağlamak faydacılıktır (Bentham'ın ilkesi). A ödev ahlakı sonuca değil niyete bakar; B bencillik bireyin kendi çıkarını esas alır, burada toplumun mutluluğu ölçülüyor; C sezgicilik bilgi felsefesinde bir akımdır, ahlaki ölçüt önermiyor.Kaynak: Ahlak felsefesi · Hazcılık ve faydacılık

?Soru 9

Bir antropolog, birbirinden binlerce kilometre uzakta, hiç temas kurmamış topluluklarda yaptığı incelemelerde selamlaşma ve sofra kurallarının çok farklı olduğunu, ama verilen sözü tutmanın, misafiri korumanın ve haksız yere can almamanın her topluluğunda iyi sayıldığını gözlemlemiştir.

Bu gözlem aşağıdaki görüşlerden hangisini destekler?

✓ B. Kurallar topluluktan topluluğa değişse de söz tutmak, misafiri korumak ve can almamak her yerde iyi sayılıyor; bu, bazı değerlerin evrensel olduğunu destekler. A kişisel arzu (Hobbes, Stirner) bu ortaklığı açıklayamaz; C haz parçada geçmiyor; D bu toplulukların ortak bir yasası yok, ortaklık değerlerde.Kaynak: Ahlak felsefesi · Evrensel ahlak yasası

?Soru 10

Bir düşünür, farklı dinlerin ölümden sonraki hayat hakkındaki görüşlerini yan yana koyar; hiçbirini doğrudan doğru ya da yanlış ilan etmeden, her birinin hangi gerekçelere dayandığını ve bu gerekçelerin kendi içinde tutarlı olup olmadığını inceler.

Bu düşünürün çalışması aşağıdakilerden hangisinin özelliğini taşır?

✓ C. Hiçbir dinin tarafını tutmadan inançların gerekçelerini ve tutarlılığını incelemek din felsefesinin özelliğidir. A teoloji belli bir dinin içinden konuşur ve onu savunur; B ölümden sonraki hayat deneyle sınanamaz; D güzellik konu edilmiyor.Kaynak: Din ve sanat felsefesi · Din felsefesi ve teoloji
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →