Felsefenin doğuşu: Doğu'nun birikimi, Milet'in özgür ortamı
MEB 11. sınıf · MÖ 6. yüzyıl-MS 2. yüzyıl felsefesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFelsefe nerede ve nasıl ortaya çıktı, ilk filozof kimdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Felsefe MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, özellikle Milet'te sistemli bir düşünce olarak doğdu; ilk filozof Miletli Thales kabul edilir. Mezopotamya, Mısır, Çin, Hint ve İran birikimi zemini hazırladı. Asıl yenilik, evreni tanrıların öyküleriyle değil, akla dayalı nedenlerle açıklamaya geçilmesiydi.
✎Konu anlatımı
Felsefe nerede ve neden ortaya çıktı, Doğu medeniyetlerinin felsefenin doğuşuna katkısı nedir?
Kısa cevap: Felsefe, MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, Milet kentinde sistemli bir düşünce olarak doğdu. Mısır ve Mezopotamya'nın ölçme, matematik ve astronomi birikimi; Çin, Hint ve İran'ın varlık ve ahlak üzerine düşünceleri bu doğuşu hazırladı. Ticaret, yazı, özgür kent yaşamı ve mitlerin artık yetmemesi aklı öne çıkardı.Bir şimşek çaktığında “Zeus öfkelendi” demek de bir açıklamadır; “Bulutlar sürtündü” demek de. Felsefe, insanların ikinci tür açıklamayı aramaya başladığı gün doğdu.
Felsefeyi tanıma sayfasında felsefenin Antik Yunan'da sistemli hâle geldiğini, düşünmenin mitostan (söylenceden) logosa (akla dayalı açıklamaya) geçtiğini kısaca gördük. Bu sayfada hikâyenin ilk yarısını, felsefenin doğuşunu ve doğa filozoflarını izliyoruz; sofistlerden Helenistik okullara uzanan ikinci yarısını Sokrates, Platon ve Aristoteles sayfasında göreceğiz. Önce bir yanılgıyı düzeltelim: felsefe bir anda, boşlukta doğmadı. Arkasında binlerce yıllık bir birikim vardı.
Doğu medeniyetlerinin birikimi
Mısır'da Nil her yıl taşıp tarla sınırlarını silerdi; sınırları yeniden çizmek için pratik bir geometri gelişti. Mezopotamya'da (Sümer ve Babil) rahipler gökyüzünü yüzyıllarca gözledi, takvim yaptı, tutulmaları kaydetti; matematik ve astronomi ilerledi. Ama bu bilgiler çoğunlukla pratik amaçlıydı: tarlayı ölçmek, bayram gününü bilmek. “Neden böyle?” sorusu henüz bilginin kendisi için sorulmuyordu.
Çin'de hanedan kavgalarının yarattığı karışıklık, düzenin ve iyi yönetimin nasıl kurulacağı sorusunu öne çıkardı; Konfüçyüs ve Lao Tse bu ortamda düşündü. Hint düşüncesi varlığın özünü, ruhu ve acıdan kurtuluşu sorguladı. İran'da Zerdüşt öğretisi evreni iyi ile kötünün mücadelesi olarak gördü. Çin ve Hint düşüncesi hem varlığın özünü sorguladı hem de ahlak ile inanç arasında bağ kurdu; bu yüzden pratik ve dinî yönleri güçlüydü.
Neden Milet?
Milet (bugün Aydın'ın Didim ilçesinde, Balat yakınlarında) MÖ 6. yüzyılda Mısır'dan Karadeniz'e uzanan ticaret yollarının kavşağındaydı. Bu konum birkaç etkeni bir araya getirdi:
- Kültürlerin karşılaşması: tüccarlar mallarla birlikte Mısır'ın geometrisini, Babil'in astronomisini ve birbirini tutmayan tanrı hikâyelerini taşıdı. Farklı mitleri yan yana gören insan, hangisinin doğru olduğunu sormaya başladı.
- Dinî baskının zayıflığı: İyon kentlerinde düşünceyi denetleyen güçlü bir rahip sınıfı yoktu; yeni fikir söylemek tehlikeli değildi.
- Zenginlik ve boş zaman: ticaretle zenginleşen kentte bazı insanlar geçim kaygısı olmadan gözlem ve düşünceye zaman ayırabildi.
- Yazı ve kent yaşamı: alfabe yazısı düşüncelerin kaydedilip eleştirilmesini kolaylaştırdı; meclislerde tartışma alışkanlığı vardı.
Sonuç şuydu: Milet'te bazı düşünürler doğa olaylarını tanrıların öfkesiyle değil, doğanın kendi içindeki bir ilkeyle açıklamaya giriştiler. Bu ilkenin adı arkhe idi ve ilk soruları şuydu: “Her şey neden oluşmuştur?” Bu yüzden ilk filozoflara doğa filozofları denir.
Nasıl sorulurBir kentin ya da dönemin koşulları anlatılır, “felsefenin doğuşunu hazırlayan etkenlerden hangisine değinilmemiştir?” diye sorulur. Şıkları parçada tek tek ara.
TuzakDoğu medeniyetlerinin katkısını “felsefe orada sistemli biçimde doğdu” diye okumaktır; bu medeniyetler birikimi hazırladı, felsefe Antik Yunan'da sistemli hâle geldi.
⇄Bilgi eşleştirme medeniyetin katkısı
?Soru çöz
MÖ 6. yüzyılda Milet, Mısır'dan Karadeniz'e uzanan deniz yollarının kavşağındaydı. Farklı halklardan tüccarlar kente yalnız mallarını değil, birbirini tutmayan tanrı hikâyelerini de taşıyordu. Kentte düşünceleri denetleyen güçlü bir rahip sınıfı yoktu; ticaretle zenginleşen ailelerin bazı üyeleri ise geçimlerini düşünmeden doğayı gözlemleyecek zamana sahipti. Bu ortamda bazı düşünürler olayları tanrıların öfkesiyle değil, doğanın kendi işleyişiyle açıklamaya başladı.
Bu parçaya göre felsefenin Milet'te doğmasını hazırlayan etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?