MEB 10. sınıf · Felsefe ile düşünme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFelsefi düşüncenin özellikleri nelerdir? Refleksif, yığılımlı ve evrensel olmak ne demek?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Felsefi düşünce sorgulayıcı, meraklı, şüpheci, hayret eden, yığılımlı ilerleyen, eleştirel, refleksif, rasyonel, sistemli, tutarlı ve evrenseldir. Bu özellikler onu pratik, yaratıcı ya da sıradan düşünceden ayırır: felsefi düşünce doğru kabul edileni de sorgular, gerekçe gösterir ve düşünmenin kendisini de düşünür.
Düşünme ile dil arasında nasıl bir ilişki vardır, kavramları yanlış kullanmak anlamı nasıl değiştirir?
Kısa cevap: Dilin iki temel işlevi vardır: düşünceyi başkasına aktaran ifade etme işlevi ve dünyayı kavramlarla bölüp adlandıran kavramlaştırma işlevi. Felsefi düşünme kavramlarla yapıldığı için bir kavramı belirsiz ya da yanlış kullanmak akıl yürütmenin anlamını değiştirir ve tartışmayı çıkmaza sokar. Bu yüzden felsefe önce kavramı açıklığa kavuşturur.
İki arkadaş saatlerce “özgürlük” üzerine tartışır, sonunda birinin “istediğini yapmak”, ötekinin “kurallara rağmen seçebilmek” dediğini fark eder. Aslında aynı şey hakkında hiç konuşmamışlardır.
Bu sayfanın konusu felsefenin araçlarıdır: dil, kavram, önerme ve argüman. Felsefeyi tanıma sayfasında felsefi düşüncenin rasyonel, tutarlı ve sistemli olduğunu gördük; bu sayfa bu özelliklerin nasıl sağlandığını gösteriyor. İlk araç dildir.
Dilin iki işlevi
Dil, duygu ve düşüncelerin sembollerle ifade edilmesidir. İfade etme işlevi sayesinde zihnimizdeki düşünce başkasına ulaşır, tartışılabilir hâle gelir. Kavramlaştırma işlevi ise daha derindir: dil, deneyimlerimizi anlamlı birimlere ayırır. “Ağaç” sözcüğü binlerce farklı ağacı tek bir kavram altında toplar; böylece tek tek şeylerden genel düşüncelere geçebiliriz. Felsefi düşünme kavramlarla yapılır: “adalet”, “bilgi”, “varlık” gibi kavramlar olmadan felsefi soru bile sorulamaz.
Dil ve düşünme: üç görüş
Filozoflar dil ile düşünme arasındaki ilişki konusunda üç görüşe ayrılır:
Dil ve düşünme: üç görüş
Görüş
İlişki
Parçadaki ipucu
Özdeşlik
düşünme dil olmadan gerçekleşemez
düşünme “sessiz konuşma”dır
Bağımsızlık
düşünce önce oluşur, dil yalnız aktarır
dil düşüncenin “giysisi”, aracı
Karşılıklı etki
biri ötekine indirgenemez, birbirini geliştirir
zengin dil düşünceyi, düşünce dili zenginleştirir
Kavramı yanlış kullanmak
Gündelik dilde kavramları gevşek kullanırız ve bu çoğu zaman sorun çıkarmaz. Ama akıl yürütmede bir sözcüğün anlamı yolda değişirse sonuç bozulur. “Bu bilgiye inanıyorum” ile “Bunu biliyorum” aynı şey değildir; birincisi kişisel kanaati, ikincisi gerekçelendirilmiş bilgiyi anlatır. “Doğal olan iyidir” diyen biri “doğal” sözcüğünü bir yerde “insan eli değmemiş”, başka yerde “olağan” anlamında kullanırsa tartışma anlamsızlaşır. Bu yüzden felsefe önce kavramı tanımlar: “Özgürlükten ne kastediyoruz?”
Akılda kalsın:İfade etme = düşünceyi dışarı taşımak; kavramlaştırma = dünyayı adlandırıp düzenlemek. Bir tartışmada anlaşmazlık varsa önce kavramı sor: çoğu kavga aynı sözcüğe farklı anlam yüklemekten çıkar.
Sınavda
Nasıl sorulurBir parça, kavramların belirsiz kullanılması yüzünden çıkmaza giren bir tartışmayı ya da bir kavramın tanımlanmasıyla çözülen bir anlaşmazlığı anlatır; dilin hangi işlevi ya da hangi gereklilik vurgulanır diye sorulur. Doğru cevap çoğunlukla “düşünmede kavramların açık ve tutarlı kullanılması gerekir” yargısıdır.
TuzakDilin yalnızca iletişim aracı olduğunu söyleyen şıktır; felsefe açısından dilin asıl önemi kavramlaştırma işlevindedir.
⇄Bilgi eşleştirme dil ve düşünme
?Soru çöz
Bir sınıfta “Sanat herkes içindir.” önermesi tartışılırken öğrencilerden biri sanatın herkesin anlayabileceği kadar basit olması gerektiğini, bir diğeri ise sanat eserlerine ulaşmanın herkese açık olması gerektiğini savunur. Bir süre sonra öğretmen, ikisinin aynı cümleyi farklı anlamlarda kullandığını fark ettirir.
Bu durum düşünme ile ilgili aşağıdakilerden hangisini vurgular?
✓ A. Tartışma, aynı ifadeye farklı anlam yüklendiği için çıkmaza girmiştir; çözüm kavramı açıklığa kavuşturmaktır. B sanat felsefenin konusudur, parçanın vurgusu bu değil; C dilin kavramlaştırma ve ifade işlevleri vardır, yalnız duygu değil; D farklı görüş tutarsızlık değildir, sorun anlam kaymasıdır.
YÖNTEM · ARGÜMAN
Görüş, önerme, argüman ve temellendirme: bir iddianın iskeleti
MEB 10. sınıf · Felsefe ile düşünme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Felsefede görüş, argüman, önerme ve temellendirme ne demektir?
Kısa cevap: Görüş, bir konu hakkında ileri sürülen yargıdır. Önerme, doğru ya da yanlış olabilen bir yargı bildiren cümledir. Argüman, bir görüşü desteklemek ya da çürütmek için öne sürülen öncüller ile sonuçtan oluşan akıl yürütmedir. Temellendirme ise bir görüşün neden kabul edilmesi gerektiğini gerekçelerle göstermektir.
“Ödev yasaklanmalı” demek bir görüştür. “Çünkü dinlenmeyen öğrenci ertesi gün öğrenemez” diye eklediğinde, görüşün bir argümana dönüşmeye başlar.
Felsefede “ne düşündüğün” kadar “neden öyle düşündüğün” de önemlidir. Bunu ayırmak için dört kavram kullanılır.
Görüş ve önerme
Bir varlık, olay ya da düşünce hakkında ileri sürülen yargıya görüş denir: “İnsan doğuştan iyidir.” Görüş, dile getirildiğinde bir önerme biçimini alır. Önerme, doğru ya da yanlış olabilen bir yargı bildiren cümledir. “Ay, Dünya'nın uydusudur” doğru, “Bir hafta altı gündür” yanlış bir önermedir; ikisi de önermedir. Buna karşılık soru (“Yarın kar yağacak mı?”), emir (“Kapıyı kapat!”) ya da dilek (“Keşke gelsen!”) bir yargı bildirmediği için doğru ya da yanlış denemez; önerme değildir.
Argüman: öncüller ve sonuç
Bir görüşü kanıtlarla desteklemek ya da çürütmek için kullanılan önermeler bütününe argüman denir. Argümanda gerekçe olan önermelere öncül, öncüllerden çıkarılan önermeye sonuç adı verilir. Argümanı tanımanın en kolay yolu bağlaçlardır: “çünkü, zira, -dığı için” öncülü; “o hâlde, bu yüzden, demek ki” sonucu haber verir.
Argüman, sonucu tek başına söylemez; onu öncüllere dayandırır. Öncüller zayıfsa sonuç da ayakta kalamaz.Görsel: Sınav Defteri
Temellendirme
Temellendirme, bir görüşün neden kabul edilmesi gerektiğini gerekçelerle göstermektir; argüman kurmak temellendirmenin yoludur. Felsefede temellendirilmemiş görüş, ne kadar doğru görünürse görünsün yalnızca bir kanaattir. “Bence öyle” bir gerekçe değildir; “çünkü …” ile başlayan ve karşı tarafın da denetleyebileceği bir nedendir.
Akılda kalsın:Görüş = ne diyorsun? Argüman = nasıl gösteriyorsun? Temellendirme = neden kabul edeyim? Önerme testi: sonuna “Bu doğru mu, yanlış mı?” sorusunu ekle; anlamlıysa önermedir. Soru, emir, dilek önerme değildir.
Sınavda
Nasıl sorulurParçada savunulan görüş ve onu destekleyen gerekçe sorulur: “Bu parçada yazarın temel iddiası nedir?” ya da “Hangisi öne sürülen görüşü destekler / zayıflatır?” Önce “o hâlde, demek ki” ile işaretlenen sonucu bul, sonra onu destekleyen cümleleri.
TuzakParçadaki bir örneği ya da ayrıntıyı ana görüş sanmaktır; örnek gerekçeye hizmet eder, sonuç yazarın asıl savunduğudur.
▭Boşluk doldurma
Bir argümanda gerekçe olarak sunulan önermelere , bu gerekçelerden çıkarılan önermeye ise denir. “Çünkü” sözcüğü genellikle birincisini, “o hâlde” ise ikincisini haber verir.
görüşsonuçöncülkanaat
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi bir önerme değildir?
✓ C. Soru cümlesi bir yargı bildirmez, ona doğru ya da yanlış denemez; önerme değildir. A doğru bir yargıdır; B yanlış bir yargıdır ama yanlış olması onu önerme olmaktan çıkarmaz, sık karıştırılan budur; D olumsuz biçimde doğru bir yargıdır.
YÖNTEM · AKIL YÜRÜTME
Tümdengelim, tümevarım ve analoji: üç akıl yürütme yönü
MEB 10. sınıf · Felsefe ile düşünme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Tümdengelim, tümevarım ve analoji nedir, aralarındaki fark nedir?
Kısa cevap: Akıl yürütme, bilinen yargılardan bilinmeyen bir yargıya ulaşmaktır. Tümdengelim genel bir yargıdan özel bir sonuca iner ve öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur. Tümevarım tek tek gözlemlerden genel bir yargıya çıkar, sonucu olasıdır. Analoji iki şey arasındaki benzerlikten başka bir benzerlik çıkarır, sonucu en zayıf olandır.
Her sabah güneşin doğduğunu gördüğün için yarın da doğacağından eminsin. Ama bu eminlik nereden geliyor?
Akıl yürütme, zihnin yargılar arasında bağ kurarak bilinenden bilinmeyene ulaşmasıdır. Bunun için en az iki önerme ve aralarında kanıtlayan-kanıtlanan ilişkisi gerekir. Akıl yürütmeler, düşüncenin hangi yönde ilerlediğine göre üçe ayrılır. Bu türlerin kuralları ve ayrıntısı mantık serisinin konusudur; felsefede bilmen gereken, her birinin ne yaptığı ve sonucuna ne kadar güvenilebileceğidir.
Yön ve güven birlikte öğrenilir: genelden özele inmek güvenli, özelden genele çıkmak riskli, benzerlikten benzerlik çıkarmak en risklidir.Görsel: Sınav Defteri
Neden sonuçların güveni farklı?
Tümdengelimde sonuç zaten öncüllerin içinde saklıdır; “bütün metaller” dediğin anda bakırı da söylemişsindir. Bu yüzden öncüller doğru ve akıl yürütme düzgünse sonuç zorunlu olarak doğrudur; ama yeni bilgi az üretir. Tümevarımda ise sonuç gözlenenleri aşar: on metal gözlemledin, “bütün metaller” dedin. Gözlenmemiş tek bir karşı örnek genellemeyi çürütebilir; sonuç olasıdır, ama bilimin yeni bilgi üretmesini sağlayan budur. Analoji ise iki tek şey arasındaki benzerliğe dayanır; benzerlik yüzeysel olabileceği için sonucu en zayıf olandır, yine de yeni fikirlerin kaynağıdır.
Akılda kalsın: Yönü işaretten tanı. “Bütün … o hâlde bu …” → tümdengelim. “Şimdiye kadar gördüğüm her … o hâlde hepsi …” → tümevarım. “Tıpkı … gibi, … de …” → analoji. Güven sırası: tümdengelim > tümevarım > analoji.
Sınavda
Nasıl sorulurKısa bir metin verilir, hangi akıl yürütme türünün kullanıldığı sorulur ya da bir filozofun yöntemi istenir (Bacon tümevarımı, Descartes tümdengelimi savunur; bunu ileride göreceğiz).
TuzakSayıca çok örnek içeren her metni tümevarım sanmaktır; örnekler bir genellemeye varmıyor da bir başka tek duruma aktarılıyorsa bu analojidir. Ayrıntılı kurallar (geçerlilik, kıyas) mantık konusudur, felsefe sorusunda tür ve güven derecesi sorulur.
⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ akıl yürütme
?Soru çöz
Bir araştırmacı yıllar boyunca farklı göllerde gözlem yapmış ve incelediği bütün kuğuların beyaz olduğunu görerek “Bütün kuğular beyazdır.” sonucuna varmıştır. Ancak başka bir kıtada siyah kuğular bulununca bu genelleme geçerliliğini yitirmiştir.
Bu örnek aşağıdakilerden hangisini en iyi açıklar?
✓ D. Tek tek gözlemlerden genelleme yapılmış (tümevarım) ve tek bir karşı örnek onu çürütmüştür; tümevarımın sonucu olasıdır. A burada tümdengelim yok, ayrıca öncülleri doğru tümdengelimin sonucu zorunludur; B iki tek şey karşılaştırılmıyor, analoji değil; C gözlem geçersiz değildir, yalnız genelleme kesinlik vermez.
KAVRAM · DOĞRULUK VE GERÇEKLİK
Tutarlılık, çelişiklik, doğruluk ve gerçeklik: sık karıştırılan dörtlü
MEB 10. sınıf · Felsefe ile düşünme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFilozoflar felsefeyi nasıl tanımlamıştır? Platon, Aristoteles, Fârâbî ve Kant'ın felsefe tanımları nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Felsefenin herkesin kabul ettiği tek bir tanımı yoktur; her filozof onu kendi sistemine ve çağının sorunlarına göre tanımlar. Aristoteles varlığın ilk ilke ve nedenlerinin araştırılması, Fârâbî var olmaları bakımından varlıkların bilinmesi, Jaspers yolda olmak, Hilmi Ziya Ülken düşünce üzerine düşünce der. Ortak noktaları akla dayalı hakikat arayışıdır.
Tutarlılık, çelişiklik, doğruluk ve gerçeklik arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Tutarlılık, önermelerin birbiriyle çelişmemesi ve birbirini desteklemesidir; çelişiklik, iki önermenin aynı anda doğru olamamasıdır. Doğruluk, bir önermenin gerçekle uyuşmasıdır ve önermelerin niteliğidir. Gerçeklik ise düşünceden bağımsız olarak var olanın kendisidir. Bu yüzden kendi içinde tutarlı bir düşünce, gerçeğe uymadığı için yine de yanlış olabilir.
Kusursuz kurgulanmış bir masal da tutarlıdır: hiçbir cümlesi ötekiyle çelişmez. Yine de içindeki ejderhalar gerçek değildir.
Bu dört kavram bilgi felsefesinin de temelidir; burada onları akıl yürütmeyi değerlendirmenin araçları olarak tanıyoruz. Bilgi felsefesi sayfasında aynı kavramları doğruluk ölçütleri olarak yeniden göreceğiz.
Tutarlılık ve çelişiklik
Tutarlılık, bir düşünce sistemindeki önermelerin birbiriyle çelişmemesi, birbirini desteklemesi ve öncüllerle sonuç arasında mantıksal uyum bulunmasıdır. “İnsan düşünen bir varlıktır” ile “Düşünen varlıklar fikir üretir” önermeleri birbiriyle uyumludur. Çelişiklik ise iki önermenin aynı anda doğru olamamasıdır: “Bütün kuşlar uçar” ile “Bazı kuşlar uçmaz” aynı anda doğru olamaz. Bir şeyin aynı anda ve aynı bakımdan hem öyle hem öyle olmaması, aklın temel ilkelerinden biridir (çelişmezlik ilkesi).
Doğruluk ve gerçeklik
Gerçeklik, düşüncemizden bağımsız olarak var olan şeydir: dışarıda yağan yağmur, masadaki kitap. Doğruluk ise gerçekliğin kendisinin değil, onun hakkında söylediğimiz önermenin niteliğidir. “Dışarıda yağmur yağıyor” önermesi, yağmur gerçekten yağıyorsa doğrudur. Yağmurun kendisi ne doğrudur ne yanlış; o yalnızca vardır ya da yoktur. Kısacası gerçeklik varlıkla, doğruluk bilgiyle (önermeyle) ilgilidir.
Dört kavramın farkı
Kavram
Neyin özelliği?
Soru
Örnek
Gerçeklik
Var olanın kendisi
Var mı?
Ay'ın Dünya çevresinde dönmesi
Doğruluk
Önermenin gerçekle uyuşması
Söylenen, olana uyuyor mu?
“Ay, Dünya'nın uydusudur” önermesi
Tutarlılık
Önermelerin birbiriyle uyumu
Söylenenler birbirini destekliyor mu?
Çelişkisiz bir masal ya da kuram
Çelişiklik
İki önermenin birlikte doğru olamaması
İkisi aynı anda doğru olabilir mi?
“Her öğrenci geldi” / “Bazı öğrenciler gelmedi”
En önemli ayrım: Tutarlılık doğruluğu garanti etmez. “Bütün balinalar balıktır; balıklar solungaçla solur; o hâlde balinalar solungaçla solur” akıl yürütmesi kendi içinde tutarlıdır ama ilk öncül yanlış olduğu için sonuç da yanlıştır. Tersine, tutarsız bir düşünce kesinlikle bir yerde yanlış içerir: çelişik iki önermeden en az biri yanlıştır.
Akılda kalsın:Gerçeklik dünyada, doğruluk cümlede, tutarlılık cümleler arasında. Tutarlı ≠ doğru: çelişkisiz bir yalan da kurulabilir. Ama çelişkili bir sistemde mutlaka bir yanlış vardır.
Sınavda
Nasıl sorulurBir parça, gözlemle uyuşmayan ama kendi içinde düzgün bir kuramı ya da hesapları tutan ama gerçeği yansıttığı şüpheli bir modeli anlatır; parçadaki problemin hangi ayrımla ilgili olduğu sorulur (doğruluk-gerçeklik, bilen-bilinen…).
Tuzak“tutarlı olduğu için doğrudur” yargısıdır; tutarlılık gerekli olabilir ama yeterli değildir. Doğruluk önermeye, gerçeklik varlığa ait; “gerçek bir önerme” ya da “doğru bir ağaç” gibi karışık kullanımlara dikkat.
▭Boşluk doldurma
Masadaki kitap, biz düşünsek de düşünmesek de vardır; bu, kitabın boyutudur. “Masada bir kitap var.” önermesinin kitap gerçekten oradaysa doğru olması ise kavramıyla ilgilidir.
tutarlılıkgerçeklikdoğrulukçelişiklik
?Soru çöz
Eski bir gök modeli, gezegenlerin konumlarını yüzyıllar boyunca oldukça isabetli biçimde hesaplıyordu ve modelin bütün parçaları birbiriyle uyumluydu. Ancak model, Dünya'yı evrenin merkezine yerleştiriyordu. Sonraki gözlemler bu varsayımın gökyüzündeki durumla uyuşmadığını gösterdi.
Bu parça aşağıdakilerden hangisine örnek oluşturur?
✓ B. Model kendi içinde tutarlı ve hesapta isabetliydi ama temel varsayımı gerçekle uyuşmadı; tutarlılık doğruluğu garanti etmez. A parça çelişkiden söz etmiyor, ayrıca çelişik önermeler birlikte doğru olamaz; C tersine, yanlışı ortaya çıkaran gözlemdir; D gerçeklik varlığa, doğruluk önermeye aittir, ters tanım.
YÖNTEM · SORGULAMA
Felsefi soru sormak ve bir argümanı sorgulamak: dört adım
MEB 10. sınıf · Felsefe ile düşünme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFelsefi soru nedir, felsefi soruyu diğer sorulardan ayıran özellikler nelerdir?Bağlantılı konudan (Felsefeyi tanıma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Felsefi soru, bir kavramın özüne yönelen, tek ve kesin cevabı olmayan, zaman ve mekândan bağımsız olarak herkesi ilgilendiren ve cevabı insanın dünya görüşünü biçimlendiren sorudur. “Adalet nedir?” felsefidir; “Bu karar adil mi?” ya da “Su kaç derecede kaynar?” deney, gözlem veya bilgiyle kesin cevaplanabildiği için felsefi değildir.
Felsefi bir görüş ya da argüman nasıl sorgulanır, felsefi soru nasıl oluşturulur?
Kısa cevap: Bir argüman dört adımda sorgulanır: savunulan görüşü bul, onu destekleyen öncülleri ayır, öncüllerin doğru ve kavramların açık olup olmadığını denetle, sonucun öncüllerden gerçekten çıkıp çıkmadığını ve karşı örnek olup olmadığını sına. Felsefi soru ise bir konunun ardındaki kavrama, ölçüte ya da ön kabule yönelerek oluşturulur.
Reklam “Doktorların dokuzda biri bu macunu öneriyor” der. Felsefe, “Hangi doktorlar, neye göre, kaç kişiye sorulmuş?” diye sorar.
Felsefi düşünme, hazır görüşü alıp tekrarlamak değil, onu tartmaktır. Bir konuşmada, haberde, filmde ya da kitapta karşılaştığın bir görüşü sorgulamak için şemadaki dört adımı izleyebilirsin; alt sırada adımlar girişteki reklama uygulanmış.
Üst sıra soruları, alt sıra reklam örneğindeki karşılıkları. Dördüncü adımda tek bir karşı örnek genellemeyi yıkmaya yeter.Görsel: Sınav Defteri
Karşı örnek, felsefenin en güçlü aracıdır. “Bütün başarılı insanlar erken kalkar” diyen birine, geç kalkan tek bir başarılı insan göstermek genellemeyi yıkar. Sınavda “Bu parça hangi yargıya karşı örnek oluşturur?” kalıbı bu yüzden sık görülür.
Felsefi soru oluşturmak
Felsefeyi tanıma sayfasında felsefi sorunun öze yönelen, açık uçlu ve evrensel olduğunu gördük. Bir konudan felsefi soru üretmek için o konunun ardındaki kavrama, ölçüte ya da ön kabule yönelirsin. Örneğin otonom araçlar konusu: “Bu araç kaç kilometre yapar?” teknik bir sorudur. “Bir makinenin verdiği karardan kim sorumludur?” ya da “Bir hayatı başka bir hayattan daha değerli kılan ölçüt var mıdır?” ise felsefidir. Sokrates'in yöntemi de buydu: muhatabının kullandığı kavramı sorarak onu kendi ön kabullerini görmeye zorlamak.
Alternatif görüş geliştirmek
Bir görüşü sorguladıktan sonra felsefe bir adım daha atar: “Bu konuya başka bir açıdan bakılabilir mi?” Alternatif görüş, karşı görüşün zayıf yerinden doğar. “Mutluluk zenginliktir” görüşünü sorgulayan biri, zengin ama mutsuz insan örneğinden hareketle “Mutluluk ihtiyaçla sahip olunan arasındaki dengedir” gibi kendi gerekçeli görüşünü kurabilir.
Akılda kalsın: Sorgulama formülü: Ne diyor? → Neye dayanıyor? → Dayanak sağlam mı? → Sonuç gerçekten çıkıyor mu? Bir genellemeyi yıkmak için binlerce örnek gerekmez, tek bir karşı örnek yeter.
Sınavda
Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar. Birincisi: “Bu parça aşağıdaki yargılardan hangisine karşı örnek oluşturur?” Parçadaki olayın çürüttüğü genellemeyi seç. İkincisi: “Parçadaki görüşü en çok hangisi zayıflatır?” Öncülü yanlışlayan ya da sonucu çürüten şıkkı seç.
TuzakParçayla aynı yönde olan, onu destekleyen yargıyı karşı örnek sanmaktır. İkinci tuzak, otoriteye dayanmayı (“ünlü biri söyledi”) güçlü gerekçe saymaktır.
↕Sıralama bir argümanı sorgulama adımları
Öncüllerin doğru olup olmadığını ve kavramların açıklığını denetlemek
Konuşmacının savunduğu görüşü (sonucu) belirlemek
Sonucun öncüllerden çıkıp çıkmadığını ve karşı örnek bulunup bulunmadığını sınamak
Ünlü bir bestecinin işitme yetisini büyük ölçüde yitirdikten sonra bile eserler bestelemeyi sürdürdüğü ve en çok bilinen yapıtlarından bazılarını bu dönemde ortaya koyduğu bilinmektedir.
Bu bilgi aşağıdaki yargılardan hangisine karşı örnek oluşturur?
✓ C. İşitmeden beste yapmak, duyulmayanın üzerinde yaratıcı çalışma yapılamayacağı genellemesini çürüten tek bir örnektir. A parçada eserlerin içeriği anlatılmıyor; B müziğin ne olduğu tartışılmıyor; D parçayla aynı yönde, onu destekleyen bir yargıdır, karşı örnek olamaz.
YÖNTEM · FELSEFİ METİN
Felsefi metin okuma ve felsefi deneme: dört soruyla çözümleme
MEB 10. sınıf · Felsefi okuma ve yazma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Felsefi bir metin nasıl analiz edilir, felsefi deneme nedir ve nasıl yazılır?
Kısa cevap: Felsefi bir metin dört soruyla çözümlenir: Metinde hangi felsefi kavramlar geçiyor? Hangi felsefi problem ele alınıyor? Filozof bu probleme nasıl bakıyor? Bu görüş güncel sorunları anlamaya nasıl katkı sağlar? Felsefi deneme ise bir problem hakkında tutarlı, sistemli ve gerekçelendirilmiş bir görüşü kişisel bir üslupla savunan yazıdır.
TYT'de felsefe sorularının neredeyse hepsi bir parçayla başlar. Parçayı doğru okumak, sorunun yarısını çözmektir.
ÖSYM felsefe sorusunda filozofun adını vermeden görüşünü anlatan, ya da bir günlük olaydan felsefi bir problem çıkaran kısa bir metin verir. Bu metni çözmek için ders kitaplarındaki felsefi metin analizinin dört sorusu kullanılır.
Şu kısa parçayı düşün: “Bir şeyi gerçekten bildiğimizi söylemek için onu görmek yetmez; çubuk suya batınca kırık görünür. Gözümüz bizi yanıltabiliyorsa, kesin bilginin dayanağı duyular değil, ancak akıl olabilir.” Kavramlar: bilmek, görmek, kesin bilgi, akıl, duyu. Problem: bilginin kaynağı nedir (bilgi felsefesi). Bakış: duyular yanıltır, kesin bilginin kaynağı akıldır. Bu, bilgi felsefesi sayfasında göreceğimiz rasyonalizmin bakışıdır. Güncele katkı: sosyal medyada “gözümle gördüm” denilen görüntülerin de yanıltıcı olabileceğini düşünmeye yardım eder.
Felsefi deneme
Felsefi deneme, bir felsefi problem hakkında yazarın kendi görüşünü gerekçeleriyle savunduğu yazıdır. Edebî denemeden farkı, kişisel izlenimle yetinmeyip görüşü temellendirmesidir. İyi bir felsefi deneme tutarlı (çelişki içermez), sistemli (bir düzen içinde ilerler) ve temellendirilmiş (her iddia bir gerekçeye dayanır) olur. Genellikle şu düzeni izler: problemi ortaya koyma ve kavramları tanımlama, savunulan görüş (tez), gerekçeler ve örnekler, karşı görüşü ele alıp cevaplama, sonuç.
Akılda kalsın: Parça okurken KPBG sırası: Kavram (anahtar sözcüğün altını çiz) → Problem (varlık mı, bilgi mi, değer mi?) → Bakış (filozof ne diyor?) → Güncel (bugüne ne söylüyor?). Felsefi deneme = kişisel üslup + temellendirme.
Sınavda
Nasıl sorulurUzunca bir parça verilir, “Bu parçada aşağıdaki sorulardan hangisi tartışılmaktadır?” ya da “Parçada dile getirilen görüş hangi akıma / filozofa aittir?” diye sorulur. Önce kavramların altını çiz, sonra problemi adlandır, ancak sonra şıklara bak.
TuzakParçada geçen ama ana problem olmayan bir kavrama (bir örnek, bir yan cümle) takılıp yanlış disiplini seçmektir; parçanın son cümlesi çoğunlukla filozofun asıl görüşünü verir.
↕Sıralama felsefi denemenin düzeni
Olası karşı görüşü ele alıp cevaplamak
Savunulan görüşü (tezi) açıkça ortaya koymak
Sonuca bağlamak
Problemi tanıtmak ve temel kavramları tanımlamak
Görüşü gerekçeler ve örneklerle temellendirmek
?Soru çöz
Bir düşünür şöyle yazar: “Kalabalık bir şehirde yaşayan insan, her gün yüzlerce kişiyle karşılaşır ama çoğunu gerçekten görmez. Oysa bir başkasını yalnızca yolumdaki bir engel ya da işime yarayan bir araç olarak görmeye başladığımda, onun benim gibi amaçları ve onuru olan biri olduğunu unutmuş olurum. İnsana hiçbir zaman yalnızca bir araç olarak davranılmamalıdır.”
Bu parçada felsefenin hangi disiplininin problemi ele alınmaktadır?
✓ A. Parçanın son cümlesi insana nasıl davranılması gerektiğine dair bir ilke koyar; “gerekir, davranılmalıdır” kalıbı ahlak felsefesinin, yani değer alanının işaretidir. B “görmek” sözcüğü geçse de bilginin kaynağı sorulmuyor; C şehrin ya da insanın var olup olmadığı tartışılmıyor; D güzellik ya da sanat eseri söz konusu değil.
Karma tekrar
Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Bir araştırmacı yıllar boyunca farklı göllerde gözlem yapmış ve incelediği bütün kuğuların beyaz olduğunu görerek “Bütün kuğular beyazdır.” sonucuna varmıştır. Ancak başka bir kıtada siyah kuğular bulununca bu genelleme geçerliliğini yitirmiştir.
Bu örnek aşağıdakilerden hangisini en iyi açıklar?
✓ D. Tek tek gözlemlerden genelleme yapılmış (tümevarım) ve tek bir karşı örnek onu çürütmüştür; tümevarımın sonucu olasıdır. A burada tümdengelim yok, ayrıca öncülleri doğru tümdengelimin sonucu zorunludur; B iki tek şey karşılaştırılmıyor, analoji değil; C gözlem geçersiz değildir, yalnız genelleme kesinlik vermez.Kaynak: bu sayfa · Tümdengelim, tümevarım, analoji
?Soru 2
Ünlü bir bestecinin işitme yetisini büyük ölçüde yitirdikten sonra bile eserler bestelemeyi sürdürdüğü ve en çok bilinen yapıtlarından bazılarını bu dönemde ortaya koyduğu bilinmektedir.
Bu bilgi aşağıdaki yargılardan hangisine karşı örnek oluşturur?
✓ C. İşitmeden beste yapmak, duyulmayanın üzerinde yaratıcı çalışma yapılamayacağı genellemesini çürüten tek bir örnektir. A parçada eserlerin içeriği anlatılmıyor; B müziğin ne olduğu tartışılmıyor; D parçayla aynı yönde, onu destekleyen bir yargıdır, karşı örnek olamaz.Kaynak: bu sayfa · Argümanı sorgulamak
?Soru 3
Bilimler kesin sonuçlara ulaştıkça felsefenin geride kaldığını düşünenler vardır. Oysa yapay zekânın bir bilinci olup olamayacağı, klonlanan bir canlının kimliği ya da genetik müdahalenin ahlaki sınırı gibi konular bilimin gündeme getirdiği ama deneyle cevaplanamayan sorulardır ve bugün filozofların tartışma konusudur.
Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?
✓ B. Parça, bilimin açtığı yeni konuların felsefede tartışıldığını, yani felsefenin günceli izlediğini söyler. A parça felsefenin bilimi değersizleştirdiğini söylemez; C felsefenin kesinleşeceği iddiası parçada yok, uç bir yargı; D tersine, bu soruların deneyle cevaplanamadığı vurgulanıyor.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefe, bilim, din, sanat
?Soru 4
Felsefe tarihinde bir düşünür felsefeyi varlığın ilk ilkelerinin araştırılması, bir başkası aklın kendini sorgulaması, bir diğeri ise hiç bitmeyen bir yolculuk olarak tanımlamıştır. Bu tanımların birbirinden farklı olması en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
✓ D. Tanımlar filozofun merkeze koyduğu şeye (varlık, akıl, arayış) göre değişir. A farklılık tutarsızlık değildir, her tanım kendi içinde tutarlıdır; B felsefi bilgi deneyle doğrulanmaz, bu bilimin özelliğidir; C tanımların ortak yönü vardır: akla dayalı hakikat arayışı.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Filozofların felsefe tanımları
?Soru 5
Eski bir anlatıya göre denizin kabarıp şehirleri yutması, deniz tanrısının öfkesiyle açıklanıyordu. MÖ 6. yüzyılda bazı düşünürler ise aynı olayı rüzgârların ve suyun kendi doğasındaki hareketlerle açıklamaya çalıştı. Bu değişim, felsefenin ortaya çıkışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?
✓ A. Tanrının öfkesi yerine doğanın kendi işleyişine başvurmak, mitten akla dayalı açıklamaya geçiştir. B mitoloji hemen ortadan kalkmadı, parça yalnız yeni bir açıklama türünü anlatır; C deneysel yöntem çok sonra (Yeni Çağ'da) sistemleşti; D felsefe ahlak, bilgi, siyaset gibi konulara da yöneldi, parça bunu söylemez.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefenin doğuşu
?Soru 6
Antik dönemde bir düşünüre “Sen bilge misin?” diye sorulduğunda “Hayır, bilgelik yalnız tanrılara yaraşır; ben yalnızca onu seven biriyim.” diye cevap verdiği aktarılır. Bu cevap, felsefe teriminin anlamı göz önüne alındığında felsefenin hangi yönünü öne çıkarır?
✓ B. “Bilgeliği seven” ifadesi felsefenin bilgeliğe sahip olmak değil, ona yönelmek ve onu aramak olduğunu gösterir. A kesinlik iddiası felsefenin değil, bilgeliğe ulaştığını sananın tutumudur; C deney ve gözlem bilimin yöntemidir; D inancı temellendirme dinin işidir, parçada geçmez.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefe ne demek?
?Soru 7
Bir sınıfta “Sanat herkes içindir.” önermesi tartışılırken öğrencilerden biri sanatın herkesin anlayabileceği kadar basit olması gerektiğini, bir diğeri ise sanat eserlerine ulaşmanın herkese açık olması gerektiğini savunur. Bir süre sonra öğretmen, ikisinin aynı cümleyi farklı anlamlarda kullandığını fark ettirir.
Bu durum düşünme ile ilgili aşağıdakilerden hangisini vurgular?
✓ A. Tartışma, aynı ifadeye farklı anlam yüklendiği için çıkmaza girmiştir; çözüm kavramı açıklığa kavuşturmaktır. B sanat felsefenin konusudur, parçanın vurgusu bu değil; C dilin kavramlaştırma ve ifade işlevleri vardır, yalnız duygu değil; D farklı görüş tutarsızlık değildir, sorun anlam kaymasıdır.Kaynak: bu sayfa · Düşünme ve dil
?Soru 8
Aristoteles, hocası Platon'un idealar kuramını ayrıntılı biçimde eleştirmiş ama onun sorduğu “Değişen dünyada değişmeyen nedir?” sorusunu bırakmamış, bu soruya kendi cevabını geliştirmiştir. Aradan yüzyıllar geçmesine rağmen hem Platon hem Aristoteles bugün de okunmakta ve tartışılmaktadır.
Bu parçada felsefi düşüncenin hangi özelliği vurgulanmaktadır?
✓ C. Önceki filozofun görüşü eleştirilip geliştirilerek ilerlenmesi ve eski görüşün değerini koruması yığılımlı ilerlemedir. A refleksiflik düşüncenin kendi üzerine dönmesidir, parça kuşaklar arası birikimi anlatır; B evrensellik sorunun tüm insanlığı ilgilendirmesidir, vurgu bu değil; D hayret alışılmışa şaşırmaktır, parçada geçmez.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefi düşüncenin özellikleri
?Soru 9
Aşağıdakilerden hangisi felsefi bir soru değildir?
✓ D. Donma sıcaklığı deneyle ölçülüp tek ve kesin biçimde cevaplanır; bu bilimsel, olgusal bir sorudur. A ahlakın ölçütünü sorar (ahlak felsefesi); B güzelliğin evrenselliğini sorar (estetik); C algı ile gerçeklik ilişkisini sorar (bilgi ve varlık felsefesi); üçü de açık uçlu ve evrenseldir.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefi soru
?Soru 10
Felsefe dersleri alan gençlerle yapılan bir çalışmada katılımcıların bir sorunla karşılaştıklarında tek bir çözüme takılmak yerine birden çok seçeneği karşılaştırdıkları, vardıkları sonucun yeni gerekçelerle değişebileceğini kabul ettikleri ve başkalarının söylediklerini doğrudan doğru saymadıkları görülmüştür.
Bu parçada felsefenin aşağıdaki işlevlerinden hangisi vurgulanmaktadır?
✓ C. Seçenekleri karşılaştırmak, sonucun değişebileceğini kabul etmek ve söyleneni sorgulamak bireyin eleştirel düşünme becerisidir. A ortak değerler toplumsal işlevdir, parçada değişen kişilerin düşünme biçimidir; B bilime katkı parçada geçmez; D tam tersi, sonucun değişebileceği vurgulanıyor.Kaynak: Felsefeyi tanıma · Felsefenin işlevleri