Felsefeyi tanıma: anlamı, özellikleri, felsefi soru ve işlevleri

Philosophia sözcüğünden filozofların tanımlarına, felsefi düşüncenin özelliklerinden felsefenin bilim, din ve sanatla farkına: dersin temeli tek sayfada.

7 durakTYT · AYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · FELSEFE

Felsefe ne demek? Philosophia: bilgeliği sevmek

MEB 10. sınıf · Felsefeyi tanıma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Felsefe ne demek, philosophia kelimesinin anlamı nedir?

Kısa cevap: Felsefe, Yunanca philia (sevgi, peşinden gitme) ve sophia (bilgelik) sözcüklerinden gelen philosophia teriminden türemiştir ve “bilgelik sevgisi” demektir. Felsefe her şeyi bildiğini söylemez; hakikati arayan, bulduğunu bile yeniden sorgulayan, akla dayalı bir düşünme etkinliğidir. Terimi ilk kullananın Pythagoras olduğu kabul edilir.

Küçük bir çocuk “Uyuyunca ben nereye gidiyorum?” diye sorar; büyükler çoğu zaman gülüp geçer. Felsefe, büyüdükçe sormayı bıraktığımız bu tür soruları ciddiye almakla başlar.

Gündelik dilde “felsefe” sözcüğünü “Onun hayat felsefesi bu” gibi gevşek bir anlamda kullanırız. Felsefe dersinde ise sözcük daha dar ve kesin bir anlam taşır. İnsan evreni, hayatı ve kendi varlığını anlamaya çalışırken sorular sorar; bu soruların bir kısmı pratik ihtiyaçlarla, bir kısmı ölçülebilir olgularla ilgilidir. Felsefe, görünenin ardındaki temel ilkeleri sorgulayan, akla dayalı ve sistemli bir düşünme etkinliğidir.

Sözcüğün kökü: iki parça, bir yön

Felsefe, Yunanca philosophia teriminden gelir. Philia sevmek, aramak, peşinden gitmek; sophia bilgelik demektir. Birleşince “bilgelik sevgisi” ya da “bilginin peşinden koşmak” anlamı çıkar. Terimi ilk kullananın Pythagoras olduğu kabul edilir. Pythagoras'a göre tam bilgelik tanrılara özgüdür; insanın payına düşen, bilgeliği sevmek ve ona ulaşmaya çabalamaktır.

Bu köken felsefenin karakterini de açıklar. Felsefe “ben bilgeyim” diyen birinin değil, “bilgeliği arıyorum” diyen birinin işidir. Sevgi bir yönelme olduğu için felsefe de bir varış noktası değil, bir arayış ve süreklilik taşıyan bir çabadır. Ulaşılan bilgi bile yeniden sorgulanır; bu yüzden felsefe durağan değil dinamik bir süreçtir.

Felsefe bir sahiplik değil, bir yönelmedir: bilgeliği “sevmek”, ona sahip olduğunu değil, onu aradığını söyler.Görsel: Sınav Defteri

Beş kavram, tek etkinlik

Felsefenin anlamı beş kavramla birlikte düşünülür. Sevgi felsefenin itici gücüdür; meraklı ve şüpheci insanın bilgiye ilgisini canlı tutar. Arayış, felsefenin bitmeyen sorgulama hâlidir. Bilgi, merak ve öğrenmeyle edinilen, kavramlar aracılığıyla kurulan yargılardır. Hakikat, aranan asıl şeydir: görünenin ardındaki gerçek. Hikmet (bilgelik) ise bilgiyi hayata geçirmektir; bildiğine uygun yaşayan kişi erdemli kabul edilir. Filozof yalnız bilmekle yetinmez, bilgisine uygun bir hayat sürmeye çalışır.

Düşünme, bilinç ve öz bilinç

“Bilgi nedir?”, “Bilinç nedir?”, “Öz bilinç nedir?” soruları felsefenin neden gerekli olduğunu gösterir. İnsan kendisinin ve çevresinin farkında olduğu ölçüde bilgi üretebilir; bu farkındalığa bilinç denir. Bilinç yalnız şimdiyi değil, geçmişi ve geleceği de kapsar. Öz bilinç ise insanın kendi düşüncelerinin de farkında olması, “ben şu an bunu düşünüyorum” diyebilmesidir. Felsefe tam da bu noktada başlar: düşünmenin kendisini düşünmek.

Akılda kalsın: Philo + sophia = bilgeliği sevmek, sahip olmak değil. Sevgi bir yönelmedir; bu yüzden felsefe bitmiş bir bilgi değil, süren bir arayıştır. Pythagoras'ın ayrımını hatırla: bilgelik tanrılarda, bilgelik sevgisi insanda.
Sınavda

Nasıl sorulurBir parça felsefeyi “hakikati arayış”, “bilgeliğe yönelme” ya da “her şeyi bildiğini iddia etmeyen sorgulama” diye anlatır; sizden felsefenin hangi yönünün vurgulandığı ya da parçadan hangi yargıya ulaşılamayacağı istenir.

Tuzak“Filozof bilgeliğe ulaşmış kişidir” ya da “Felsefe kesin ve değişmez bilgiler sunar” öncülüdür; felsefe bilgeliğe sahip olmak değil, onu sevmek ve aramaktır.

⇄Bilgi eşleştirme felsefenin kavramları

?Soru çöz

Antik dönemde bir düşünüre “Sen bilge misin?” diye sorulduğunda “Hayır, bilgelik yalnız tanrılara yaraşır; ben yalnızca onu seven biriyim.” diye cevap verdiği aktarılır. Bu cevap, felsefe teriminin anlamı göz önüne alındığında felsefenin hangi yönünü öne çıkarır?

✓ B. “Bilgeliği seven” ifadesi felsefenin bilgeliğe sahip olmak değil, ona yönelmek ve onu aramak olduğunu gösterir. A kesinlik iddiası felsefenin değil, bilgeliğe ulaştığını sananın tutumudur; C deney ve gözlem bilimin yöntemidir; D inancı temellendirme dinin işidir, parçada geçmez.
KAVRAM · TANIMLAR

Filozofların felsefe tanımları: neden tek bir tanım yok?

MEB 10. sınıf · Felsefeyi tanıma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Filozoflar felsefeyi nasıl tanımlamıştır? Platon, Aristoteles, Fârâbî ve Kant'ın felsefe tanımları nelerdir?

Kısa cevap: Felsefenin herkesin kabul ettiği tek bir tanımı yoktur; her filozof onu kendi sistemine ve çağının sorunlarına göre tanımlar. Aristoteles varlığın ilk ilke ve nedenlerinin araştırılması, Fârâbî var olmaları bakımından varlıkların bilinmesi, Jaspers yolda olmak, Hilmi Ziya Ülken düşünce üzerine düşünce der. Ortak noktaları akla dayalı hakikat arayışıdır.

Beş ressama aynı manzarayı çizdirsen beş farklı tablo çıkar; manzara aynı, bakış farklıdır. Filozofların felsefe tanımları da böyledir.

Bilimlerin tanımı üzerinde genellikle uzlaşılır: “Biyoloji canlıları inceler” demek tartışma yaratmaz. Felsefenin tanımı ise felsefenin kendi içinde bir sorudur. Çünkü bir filozofun felsefeyi nasıl tanımladığı, onun varlığa, bilgiye ve insana bakışını da gösterir. Bir tanım, o filozofun sisteminin küçük bir özetidir.

Filozofların felsefe tanımları ve öne çıkardıkları
DüşünürTanımın özü (aktarım)Öne çıkan
PlatonVar olanların gerçek doğasını, amaçlarını bilmekHakikat, değişmeyen bilgi
AristotelesVarlığın ilk ilkelerinin ve nedenlerinin sistemli araştırılmasıVarlık, nedenler
Kindîİnsan gücü ölçüsünde varlıkların hakikatini ve nedenlerini bilmekHakikat, insanın sınırı
FârâbîVar olmaları bakımından varlıkların bilinmesiVarlık bilgisi
İbn Sînâİnsan ruhunun, varlıkların hakikatini gücü ölçüsünde bilerek yetkinleşmesiBilgi ve olgunlaşma
KantAklın kendi nedenleriyle kendini temellendirdiği, aklı sorgulayan etkinlikAkıl, eleştiri
Karl JaspersFelsefe yolda olmaktırArayış, süreklilik
Hilmi Ziya ÜlkenVarlık hakkındaki düşünce ve bu düşünce üzerine düşünceRefleksiflik
Takiyettin Mengüşoğluİnsanı ve dünyayı bir bütün olarak, problemleriyle soruşturmakBütünlük, insan

Benzerlikler: hepsi aynı yöne bakıyor

Tanımlar farklı sözcükler kullansa da üç noktada buluşur. Birincisi, hepsi akla dayanır: felsefe inanca ya da deneye değil, akıl yürütmeye yaslanır. İkincisi, hepsi bir hakikat arayışıdır: görünenin ardındaki ilkeyi, nedeni, özü sorar. Üçüncüsü, hepsi bütüne yönelir: bir bilim varlığın bir parçasını incelerken felsefe varlığı, bilgiyi ya da insanı bir bütün olarak düşünür.

Farklar: tanım filozofun aynasıdır

Farklar ise filozofun neyi merkeze koyduğundan doğar. Aristoteles ve Fârâbî varlığı öne çıkarır; Kant aklın kendisini eleştiriye açar; Jaspers felsefenin bitmeyen bir yolculuk olduğunu vurgular; Ülken'in tanımında düşünmenin kendi üzerine dönmesi, yani refleksiflik görünür. Kindî ve İbn Sînâ'nın “insan gücü ölçüsünde” kaydı ise insan aklının sınırlı olduğunu kabul eder. Tanımların çokluğu bir zayıflık değil, felsefenin canlılığının kanıtıdır: tek ve kesin tanım, felsefeyi kapalı bir bilgiye çevirirdi.

Akılda kalsın: Tanımı anahtar sözcüğünden tanı: “yolda olmak” → Jaspers; “düşünce üzerine düşünce” → Ülken; “var olmaları bakımından varlıklar” → Fârâbî; “ilk ilke ve nedenler” → Aristoteles. Ortak payda: akıl + hakikat + bütünlük.
Sınavda

Nasıl sorulurBir filozofun tanımı verilir, “Bu tanımda felsefenin hangi özelliği öne çıkar?” sorulur ya da birkaç tanım verilip ortak yön istenir.

TuzakTanımların farklı olmasını “felsefe tutarsızdır” sonucuna bağlamaktır; farklılık bakış açısından doğar, her tanım kendi içinde tutarlıdır. İkinci tuzak, “yolda olmak” gibi ifadeleri bilgisizlik diye okumaktır; vurgulanan şey arayışın sürekliliğidir.

▭Boşluk doldurma

Felsefeyi bir varış noktası değil süren bir yolculuk sayan onu “yolda olmak” diye tanımlar. Türk felsefecisi ise felsefeyi varlık hakkındaki düşünce ve bu düşünce üzerine düşünce olarak görür.

FârâbîJaspersKantHilmi Ziya Ülken

?Soru çöz

Felsefe tarihinde bir düşünür felsefeyi varlığın ilk ilkelerinin araştırılması, bir başkası aklın kendini sorgulaması, bir diğeri ise hiç bitmeyen bir yolculuk olarak tanımlamıştır. Bu tanımların birbirinden farklı olması en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

✓ D. Tanımlar filozofun merkeze koyduğu şeye (varlık, akıl, arayış) göre değişir. A farklılık tutarsızlık değildir, her tanım kendi içinde tutarlıdır; B felsefi bilgi deneyle doğrulanmaz, bu bilimin özelliğidir; C tanımların ortak yönü vardır: akla dayalı hakikat arayışı.
KAVRAM · FELSEFENİN DOĞUŞU

Felsefi düşüncenin ortaya çıkışı: mitten akla

MEB 10. sınıf · Felsefeyi tanıma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Felsefe nerede ve nasıl ortaya çıktı, ilk filozof kimdir?

Kısa cevap: Felsefe MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, özellikle Milet'te sistemli bir düşünce olarak doğdu; ilk filozof Miletli Thales kabul edilir. Mezopotamya, Mısır, Çin, Hint ve İran birikimi zemini hazırladı. Asıl yenilik, evreni tanrıların öyküleriyle değil, akla dayalı nedenlerle açıklamaya geçilmesiydi.

Şimşek çaktığında “Zeus öfkelendi” demek bir açıklamadır; “Bulutlar çarpıştı” demek başka türlü bir açıklama. İkincisini aramaya başlayan insanlar felsefeyi başlattı.

Felsefe bir günde, tek bir kişinin aklında doğmadı. Yazının icadıyla biriken bilgi, insanın evreni akla dayanarak açıklama çabasını güçlendirdi. Mezopotamya (Sümer, Babil), Mısır, Çin, Hint ve İran medeniyetlerinin astronomi, matematik, ahlak ve evren hakkındaki birikimi bu zemini hazırladı. Ama bu birikim çoğunlukla dinî ve mitolojik bir çerçevede, pratik ihtiyaçlar için kullanılıyordu.

Neden İyonya?

Felsefe MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, en çok da Milet'te sistemli bir düşünce hâline geldi. Bunun birkaç nedeni vardır. İyonya kentleri deniz ticaretinin kavşağındaydı; tüccarlar Mısır'dan, Mezopotamya'dan bilgi ve farklı inançlar taşıyordu. Farklı açıklamalarla karşılaşan insan, “Hangisi doğru?” diye sormaya başladı. Ticaretin getirdiği zenginlik, bir kesime düşünmek için boş zaman sağladı. Siyasi yapı da görece özgürdü; düşünce, katı bir rahip sınıfının denetiminde değildi.

Asıl kırılma: mitosdan logosa

Felsefeyi önceki birikimden ayıran şey yöntemdir: mitolojik açıklama olayı tanrıların iradesine bağlar, felsefi açıklama doğanın kendi içindeki bir ilkeyle açıklar ve gerekçe gösterir. Miletli Thales “Her şeyin ana maddesi sudur” dediğinde cevabı yanlıştı ama sorusu devrimciydi: değişen dünyanın ardında akılla bulunabilecek tek bir ilke aradı. Bu yüzden ilk filozof kabul edilir. Bu ilkeye arkhe denir; İlk Çağ filozoflarının arkhe arayışını İlk Çağ felsefesi sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Mitostan logosa: iki tür açıklama
Mitolojik açıklama (mitos)Felsefi açıklama (logos)
Olayın nedenitanrıların iradesi, öfkesidoğanın kendi içindeki ilke
Gerekçegösterilmez; anlatılana inanılırgösterilir; tartışılır, eleştirilir
Aktarımöykü, destanakıl yürütme, kanıt
Şimşek örneği“Zeus öfkelendi.”“Bulutlar çarpıştı.”

MÖ 6. yüzyılda Çin'de Konfüçyüs ve Lao Tse, Hindistan'da Buda gibi düşünürlerin de ortaya çıkması, felsefenin tek bir kültüre ait olmadığını gösterir. Çin ve Hint düşüncesi daha çok ahlak ve toplum hayatına, Yunan felsefesi ise evrenin ilkesine yöneldi; felsefe Antik Yunan'da sistemli hâle geldi.

Akılda kalsın: Yer: İyonya (Milet). Zaman: MÖ 6. yüzyıl. Kişi: Thales. Yenilik: açıklamayı tanrılardan doğaya, masaldan gerekçeye taşımak. Doğu medeniyetleri birikimi verdi, İyonya bu birikimi sorgulanabilir ve sistemli düşünceye çevirdi.
Sınavda

Nasıl sorulurParça, ticaret yolları, farklı kültürlerin karşılaşması ya da mitolojik açıklamanın yetersiz kalması üzerinden felsefenin doğuşunu anlatır; sorulan, doğuşu hazırlayan koşul ya da felsefenin mitten farkıdır.

Tuzak“Felsefe yalnızca Antik Yunan'ın ürünüdür, başka medeniyetlerin katkısı yoktur” yargısıdır; Doğu medeniyetleri zemini hazırladı, Yunan'da sistemli hâle geldi.

↕Sıralama felsefenin doğuşuna giden yol

  1. Farklı açıklamalarla karşılaşan insanın “Hangisi doğru?” diye sorgulaması
  2. Mezopotamya, Mısır gibi medeniyetlerde bilgi birikiminin oluşması
  3. Thales'in evreni doğal bir ilkeyle (su) açıklaması
  4. Deniz ticaretiyle bu birikimin İyonya kentlerine taşınması

?Soru çöz

Eski bir anlatıya göre denizin kabarıp şehirleri yutması, deniz tanrısının öfkesiyle açıklanıyordu. MÖ 6. yüzyılda bazı düşünürler ise aynı olayı rüzgârların ve suyun kendi doğasındaki hareketlerle açıklamaya çalıştı. Bu değişim, felsefenin ortaya çıkışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Tanrının öfkesi yerine doğanın kendi işleyişine başvurmak, mitten akla dayalı açıklamaya geçiştir. B mitoloji hemen ortadan kalkmadı, parça yalnız yeni bir açıklama türünü anlatır; C deneysel yöntem çok sonra (Yeni Çağ'da) sistemleşti; D felsefe ahlak, bilgi, siyaset gibi konulara da yöneldi, parça bunu söylemez.
KAVRAM · FELSEFİ DÜŞÜNCE

Felsefi düşüncenin özellikleri: on bir anahtar

MEB 10. sınıf · Felsefeyi tanıma · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefe ne demek, philosophia kelimesinin anlamı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe, Yunanca philia (sevgi, peşinden gitme) ve sophia (bilgelik) sözcüklerinden gelen philosophia teriminden türemiştir ve “bilgelik sevgisi” demektir. Felsefe her şeyi bildiğini söylemez; hakikati arayan, bulduğunu bile yeniden sorgulayan, akla dayalı bir düşünme etkinliğidir. Terimi ilk kullananın Pythagoras olduğu kabul edilir.

Felsefe ne demek?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Felsefi düşüncenin özellikleri nelerdir? Refleksif, yığılımlı ve evrensel olmak ne demek?

Kısa cevap: Felsefi düşünce sorgulayıcı, meraklı, şüpheci, hayret eden, yığılımlı ilerleyen, eleştirel, refleksif, rasyonel, sistemli, tutarlı ve evrenseldir. Bu özellikler onu pratik, yaratıcı ya da sıradan düşünceden ayırır: felsefi düşünce doğru kabul edileni de sorgular, gerekçe gösterir ve düşünmenin kendisini de düşünür.

Yağmur yağıyor diye şemsiye almak da düşünmektir, “Gerçeklik nedir?” diye sormak da. İkisi arasındaki fark, felsefi düşüncenin özelliklerinde saklı.

Düşünme, zihnin bilgiler arasında bağ kurup bir sonuca varmasıdır. Havaya bakıp şemsiye almak pratik düşünmedir; teknenin kenarına eski lastik asıp onu korumak yaratıcı düşünmedir. Felsefi düşünme ise varlık, bilgi ve değerleri akıl ve mantık ilkelerine dayanarak bütüncül biçimde kavramaya ve temellendirmeye çalışır. Amaç yalnız bir sonuca varmak değil, kavramları açıklığa kavuşturmak ve görüşleri gerekçelendirmektir.

Felsefi düşüncenin özellikleri: anlamı ve parçada nasıl görünür?
ÖzellikAnlamıParçadaki ipucu
SorgulamaProblemleri fark edip soru sormak“neden, nasıl, gerçekten öyle mi?”
Merak etmeÖğrenme isteğiyle araştırmaya yönelmek“bilmek istedi, araştırdı”
Şüphe duymaDoğru kabul edileni de dayanaklarıyla sınamak“herkesin bildiğini de sorguladı”
Hayret etmeAlışılmışa şaşkınlıkla bakıp anlam aramak“sıradan olana şaşırmak”
Yığılımlı ilerlemeÖnceki filozofların düşünceleri eleştirilip geliştirilerek ilerlemek“öğrencisi hocasını eleştirdi”
Eleştirel olmaBilgiyi doğrudan kabul etmeyip değerlendirmek“güçlü ve zayıf yönlerini tarttı”
Refleksif olmaDüşünce üzerine düşünmek, zihnin kendine dönmesi“kendi düşüncesini sorguladı”
Rasyonel olmaAkla ve mantığa dayanmak“gerekçe gösterdi, akıl yürüttü”
Sistemli olmaDüşünceleri düzenli, bütünlüklü bir yapıda sunmak“birbirine bağlı ilkeler”
Tutarlı olmaDüşünceler arasında çelişki olmaması“söyledikleri birbiriyle çelişmez”
Evrensel olmaBelli bir grubu değil, tüm insanlığı ilgilendirmek“her yerde, her çağda insanı ilgilendiren”

Karıştırılan üç çift

Şüphe ile eleştiri: Şüphe, bir bilginin doğruluğunu askıya almaktır (“Bu gerçekten doğru mu?”). Eleştiri ise bir görüşü güçlü ve zayıf yönleriyle değerlendirmektir. Şüphe kapıyı açar, eleştiri içeri girip tartar.

Refleksif ile rasyonel: Rasyonel olmak akla dayanmaktır; her bilim rasyoneldir. Refleksif olmak ise düşüncenin kendi üzerine dönmesidir: “Bilgi nedir?” diye sormak, bilgi üreten aklın kendisini incelemektir. Felsefeyi bilimden ayıran özelliklerden biri budur.

Yığılımlı ilerleme: Felsefe de birikerek ilerler ama bilimden farklı biçimde. Bilimde yeni kuram eskisinin yerini alır; felsefede ise eski görüşler çöpe gitmez, eleştirilip geliştirilir. Aristoteles hocası Platon'u eleştirdi ama Platon okunmaya devam ediyor. Bu yüzden felsefe tarihi, aynı sorular etrafında süren bir konuşmadır.

Ek bilgi: felsefi düşünce gündelik hayatta

Haksız yere kendisine fazla not verildiğini fark eden bir öğrencinin “Adaleti yalnız benim aleyhime olduğunda mı savunacağım?” diye kendine sorması, tutarlılık ve refleksifliğin gündelik bir örneğidir. Reklamın baskısıyla bir ürün almadan önce “Bu benim özgür seçimim mi?” diye düşünmek de eleştirel ve sorgulayıcı düşünmeye örnektir. Felsefi düşünce yalnız kuramda kalmaz; karar ve eylemi de değiştirir.

Akılda kalsın: Özellikleri iki kümede topla. Başlatanlar: merak, hayret, şüphe, sorgulama (düşünceyi harekete geçirir). Biçimlendirenler: rasyonel, eleştirel, refleksif, sistemli, tutarlı, evrensel, yığılımlı (düşünceyi felsefe yapar). Refleksif = “düşünce üzerine düşünce”, felsefenin imzası.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir parça verilir: bir filozof hocasının görüşünü eleştirip geliştirir, biri kendi düşünme biçimini sorgular, biri herkesin bildiğini askıya alır.

TuzakSoru: “Parçada felsefi düşüncenin hangi özelliği vurgulanmaktadır?” Tuzak, şüphe ile eleştiriyi ve rasyonellik ile refleksifliği karıştırmaktır: düşüncenin kendine dönmesi her zaman refleksifliktir. Öteki tuzak, “önceki görüşü geliştirmek” ifadesini eleştirellik sanmaktır; vurgu birikim ise doğru cevap yığılımlı ilerlemedir.

⇄Bilgi eşleştirme özellik ↔ örnek

?Soru çöz

Aristoteles, hocası Platon'un idealar kuramını ayrıntılı biçimde eleştirmiş ama onun sorduğu “Değişen dünyada değişmeyen nedir?” sorusunu bırakmamış, bu soruya kendi cevabını geliştirmiştir. Aradan yüzyıllar geçmesine rağmen hem Platon hem Aristoteles bugün de okunmakta ve tartışılmaktadır.

Bu parçada felsefi düşüncenin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

✓ C. Önceki filozofun görüşü eleştirilip geliştirilerek ilerlenmesi ve eski görüşün değerini koruması yığılımlı ilerlemedir. A refleksiflik düşüncenin kendi üzerine dönmesidir, parça kuşaklar arası birikimi anlatır; B evrensellik sorunun tüm insanlığı ilgilendirmesidir, vurgu bu değil; D hayret alışılmışa şaşırmaktır, parçada geçmez.
KAVRAM · FELSEFİ SORU

Felsefi soru nedir? “Su kaç derecede kaynar?” neden felsefi değil?

MEB 10. sınıf · Felsefeyi tanıma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFilozoflar felsefeyi nasıl tanımlamıştır? Platon, Aristoteles, Fârâbî ve Kant'ın felsefe tanımları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefenin herkesin kabul ettiği tek bir tanımı yoktur; her filozof onu kendi sistemine ve çağının sorunlarına göre tanımlar. Aristoteles varlığın ilk ilke ve nedenlerinin araştırılması, Fârâbî var olmaları bakımından varlıkların bilinmesi, Jaspers yolda olmak, Hilmi Ziya Ülken düşünce üzerine düşünce der. Ortak noktaları akla dayalı hakikat arayışıdır.

Filozofların felsefe tanımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Felsefi soru nedir, felsefi soruyu diğer sorulardan ayıran özellikler nelerdir?

Kısa cevap: Felsefi soru, bir kavramın özüne yönelen, tek ve kesin cevabı olmayan, zaman ve mekândan bağımsız olarak herkesi ilgilendiren ve cevabı insanın dünya görüşünü biçimlendiren sorudur. “Adalet nedir?” felsefidir; “Bu karar adil mi?” ya da “Su kaç derecede kaynar?” deney, gözlem veya bilgiyle kesin cevaplanabildiği için felsefi değildir.

“Pencere kapalı mı?” sorusunun cevabı için başını çevirmen yeter. “Gerçek olan nedir?” sorusunun cevabı için ömür yetmeyebilir.

Felsefe soru sormakla başlar ama her soru felsefi değildir. Tablo üç tür soruyu yan yana koyuyor; ardından felsefi sorunun ayırt edici özellikleri geliyor.

Üç tür soru: nasıl ayırt edilir?
Gündelik soruBilimsel soruFelsefi soru
Örnek“Okullar ne zaman açılacak?”“Uyku süresi dikkati etkiler mi?”“Adalet nedir?”
Neye yönelir?anlık bilgi ihtiyacıölçülebilir olgukavramın özü, temel ilke
Nasıl cevaplanır?bakarak, sorarakgözlem ve deneyleakıl yürütmeyle; tek ve kesin cevap yok
Yer ve zamanbelli bir durumla sınırlıolgunun koşullarıyla sınırlıevrensel; her çağda yeniden sorulur
  • Kavramsal derinlik ve öze yönelme: Konunun kökünü, kavramın anlamını sorar. “Adalet nedir?” felsefidir; “Bu karar adil mi?” belli bir uygulamaya yöneliktir.
  • Açık uçluluk: Tek ve kesin bir cevabı yoktur; farklı filozoflar farklı ama tutarlı cevaplar verebilir ve her cevap yeni sorular doğurur.
  • Evrensellik: Belli bir yer ve zamanla sınırlı değildir; insan olmanın temel durumlarına yönelir. “İdeal toplum nasıl olmalı?” evrensel; “Bu şehrin nüfusu ne kadar?” yerel.
  • Kurucu ve yönlendirici olma: Cevabı, kişinin dünya görüşünü ve öteki sorulara bakışını biçimlendirir. “Varlığın bir amacı var mı?” sorusunun cevabı hayata bakışı değiştirir; “Bugün ne giymeliyim?” sorusununki değiştirmez.
  • Tutarlılık: Belli bir kavramsal çerçevede sorulur ve o çerçevede tutarlı kalır.

Nermi Uygur: felsefe sorusu soranı da sarar

Türk felsefeci Nermi Uygur, “Bir Felsefe Sorusu Nedir?” adlı yazısında felsefe sorusunun bir bilgi eksikliğini kapatmaya değil, sorunun kendisini ve soranı da düşünmeye yönelik olduğunu vurgular. Felsefe sorusu soranı dışarıda bırakmaz; “Ben kimim?” diye soran, soruya kendini de katar. Felsefe soruları sınırda, düşünmenin uç noktasında durur: ne kadar cevap verilirse verilsin soru açık kalır ve yeniden sorulur. Bu yüzden Uygur'a göre felsefe soruları bitmez, her çağda yeniden sorulur.

Akılda kalsın: Felsefi soruyu üç testle ayıkla: 1) Deneyle ya da bakarak kesin cevaplanır mı? Evetse felsefi değil. 2) Belli bir yere, zamana, kişiye bağlı mı? Evetse felsefi değil. 3) Bir kavramın özünü mü soruyor? Evetse büyük ihtimalle felsefi.
Sınavda

Nasıl sorulurBeş soru verilir, “Hangisi felsefi bir soru değildir?” ya da “Hangisi felsefi soru niteliğindedir?” diye sorulur. Felsefi olmayan şık genellikle tek, kesin, olgusal bir cevabı olandır: bir sıcaklık, bir tarih, bir kural (“Kırmızı ışıkta beklemeli miyim?” trafik kuralıyla cevaplanır).

Tuzakİçinde “iyi, güzel, adil” gibi büyük sözcükler geçen her soruyu felsefi sanmaktır; “Bu film güzel miydi?” kişisel bir beğeni sorusudur, “Güzel nedir?” ise felsefidir.

▭Boşluk doldurma

“Adalet nedir?” sorusu bir kavramın özünü sorduğu için özelliği taşır. “Bu şehrin nüfusu ne kadar?” sorusu ise belli bir yere bağlı olduğu için ölçütünü karşılamaz.

açık uçluluköze yönelmeevrensellikyığılımlılık

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi felsefi bir soru değildir?

✓ D. Donma sıcaklığı deneyle ölçülüp tek ve kesin biçimde cevaplanır; bu bilimsel, olgusal bir sorudur. A ahlakın ölçütünü sorar (ahlak felsefesi); B güzelliğin evrenselliğini sorar (estetik); C algı ile gerçeklik ilişkisini sorar (bilgi ve varlık felsefesi); üçü de açık uçlu ve evrenseldir.
KAVRAM · FELSEFE VE DİĞER ALANLAR

Felsefe, bilim, din ve sanat: aynı dünyaya dört bakış

MEB 10. sınıf · Felsefeyi tanıma · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefe nerede ve nasıl ortaya çıktı, ilk filozof kimdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefe MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, özellikle Milet'te sistemli bir düşünce olarak doğdu; ilk filozof Miletli Thales kabul edilir. Mezopotamya, Mısır, Çin, Hint ve İran birikimi zemini hazırladı. Asıl yenilik, evreni tanrıların öyküleriyle değil, akla dayalı nedenlerle açıklamaya geçilmesiydi.

Felsefenin doğuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Felsefe ile bilim, din ve sanat arasındaki farklar nelerdir? Felsefenin alanları nelerdir?

Kısa cevap: Felsefe ve bilim akla dayanır; bilim varlığın bir parçasını gözlem ve deneyle inceleyip genel geçer sonuçlara ulaşır, felsefe varlığı bütün olarak ele alır ve kesin kanıt değil gerekçe sunar. Din vahye ve inanca, sanat duygu ve hayal gücüne dayanır. Felsefenin alanları varlık, bilgi ve değer başlıkları altında toplanır.

Bir gün batımını fizikçi ışığın kırılmasıyla, şair hüzünle, din adamı yaratılışın bir işaretiyle, filozof da “Bu güzellik bende mi, gökyüzünde mi?” sorusuyla düşünür.

İnsan evreni, hayatı ve kendini anlamaya çalışırken bilimden, felsefeden, dinden ve sanattan yararlanır. Dördü de insana yol gösterir ama amaç, yöntem ve dayandıkları kaynak bakımından ayrılır. Sınavda karşılaştırma hep bu üç ölçütten yapılır.

Felsefe ile bilim, din ve sanatın karşılaştırması
FelsefeBilimDinSanat
DayanakAkıl, akıl yürütmeAkıl + gözlem, deneyVahiy, inançDuygu, sezgi, hayal gücü
KonuVarlığın bütünü, değerler, anlamVarlığın bir bölümü, olgularTanrı, insan, hayatın anlamıGüzellik, insan deneyimi
Bilginin niteliğiGerekçeli ama kesin değil, tartışmaya açıkKanıtlanabilir, genel geçer, ilerleyenİnananlar için kesin, sorgulanmadan kabulÖznel, kişisel yorum
ÜrünSoyut düşünceYasa, kuramİnanç ve ibadet sistemiSomut sanat eseri

Felsefe ile bilim: kardeş ama ikiz değil

Felsefe ile bilimin ortak noktası akla dayanmak, sistemli olmak ve evreni açıklamaya çalışmaktır. Fizik, biyoloji ve psikoloji başlangıçta filozofların konusuydu; zamanla kendi yöntemleriyle felsefeden ayrıldılar. Fark yöntemde ve kesinliktedir: bilim varlığı parçalara ayırıp deneyle inceler ve uzlaşılan sonuçlara ulaşır; felsefe varlığa bütüncül yaklaşır, değer ve anlam sorularını da sorar, bu yüzden felsefede tek doğru yerine farklı görüşler bulunur. Bu bir eksiklik değildir: kesinlikten uzak durmak felsefeyi dogmatizmden korur ve eleştirel kalmasını sağlar.

Felsefe ile din ve sanat

Felsefe ve din, insan, evren ve hayatın anlamı gibi aynı büyük konulara yönelir. Ama felsefe akla dayanır ve her bilgiyi eleştiriye açar; din ise bilgisini vahiyden alır ve inanan için bu bilgiler kesindir. Felsefe ile sanatın ortak noktası, ikisinin de insanın yaratıcı gücünü kullanmasıdır. Felsefe akla ve bilgiye, sanat duyguya ve güzelliğe yönelir; felsefenin ürünü soyut bir düşünce, sanatınki somut bir eserdir.

Felsefenin alanları: varlık, bilgi, değer

Felsefe hemen her konuya soru yönelttiği için alt disiplinlere ayrılır. Bunlar üç ana başlıkta toplanır. Bu disiplinleri bu seride sırayla göreceğiz.

Varlık “ne var?”, bilgi “nasıl biliyoruz?”, değer “ne yapmalı, neye değer vermeli?” sorusunu sorar.Görsel: Sınav Defteri

Bu üç alan başka metinleri okurken de işe yarar: bir roman, bir haber ya da bir bilimsel makale bile “burada varlık hakkında ne varsayılıyor, bilgi nasıl temellendiriliyor, hangi değerler öne çıkıyor?” sorularıyla felsefi açıdan yorumlanabilir.

Akılda kalsın: Bilim parçayı, felsefe bütünü; bilim cevabı, felsefe soruyu öne çıkarır. Kaynağı sor: akıl + deney → bilim; yalnız akıl → felsefe; vahiy → din; duygu + hayal → sanat. Alanlar: varlık (ne var?), bilgi (nasıl biliyorum?), değer (ne yapmalıyım, ne güzel?).
Sınavda

Nasıl sorulurParça felsefe ile bilimi karşılaştırır (“felsefe binlerce yıldır aynı soruları soruyor ama…”) ve ulaşılabilecek yargı sorulur. Doğru cevap çoğunlukla “felsefe güncel konularla bağını koparmaz”, “felsefe sorgulayıcı yönüyle dogmatik kesinlikten uzak durur” gibi dengeli bir yargıdır.

Tuzak“felsefe tümüyle durağandır”, “felsefe de zamanla bilim kadar kesinleşecektir” gibi uç yargılardır. İkinci kalıp: parçadaki soru hangi disipline aittir (varlık, bilgi, ahlak…).

⇄Bilgi eşleştirme soru ↔ disiplin

?Soru çöz

Bilimler kesin sonuçlara ulaştıkça felsefenin geride kaldığını düşünenler vardır. Oysa yapay zekânın bir bilinci olup olamayacağı, klonlanan bir canlının kimliği ya da genetik müdahalenin ahlaki sınırı gibi konular bilimin gündeme getirdiği ama deneyle cevaplanamayan sorulardır ve bugün filozofların tartışma konusudur.

Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?

✓ B. Parça, bilimin açtığı yeni konuların felsefede tartışıldığını, yani felsefenin günceli izlediğini söyler. A parça felsefenin bilimi değersizleştirdiğini söylemez; C felsefenin kesinleşeceği iddiası parçada yok, uç bir yargı; D tersine, bu soruların deneyle cevaplanamadığı vurgulanıyor.
KAVRAM · FELSEFENİN İŞLEVİ

Felsefe ne işe yarar? Bireysel ve toplumsal işlevleri

MEB 10. sınıf · Felsefeyi tanıma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFelsefi düşüncenin özellikleri nelerdir? Refleksif, yığılımlı ve evrensel olmak ne demek?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Felsefi düşünce sorgulayıcı, meraklı, şüpheci, hayret eden, yığılımlı ilerleyen, eleştirel, refleksif, rasyonel, sistemli, tutarlı ve evrenseldir. Bu özellikler onu pratik, yaratıcı ya da sıradan düşünceden ayırır: felsefi düşünce doğru kabul edileni de sorgular, gerekçe gösterir ve düşünmenin kendisini de düşünür.

Felsefi düşüncenin özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Felsefenin birey ve toplum için işlevleri nelerdir, felsefe ne işe yarar?

Kısa cevap: Felsefe bireye eleştirel ve sistemli düşünme, ön yargılardan kurtulma, kendini tanıma, tutarlı bir dünya görüşü ve gerekçeli karar verme becerisi kazandırır. Topluma ise farklı görüşlere saygı, demokratik tartışma kültürü, değerlerin ve kurumların sorgulanması, toplumsal sorunlara akılcı çözüm arama ve bilimin gelişmesine katkı sağlar.

“Felsefe ekmek parası kazandırmaz” denir. Ama hangi işi neden yapacağına, kime oy vereceğine, bir habere inanıp inanmayacağına karar verirken herkes biraz felsefe yapar.

Felsefe İlk Çağ'da hakikatin peşinde bir arayış olarak başladı, Orta Çağ'da inançla akıl arasında köprü kurmaya çalıştı, Yeni Çağ'da bilimlerin gelişmesine yol açtı. Her dönemde insanı düşünmeye, sorgulamaya ve anlamaya yöneltti. Felsefenin işlevlerini birey ve toplum diye iki başlıkta toplayabiliriz.

Felsefenin işlevleri: kimde ne değişir?
İşlevNe kazandırır?Parçadaki ipucu
Bireysel işlevler
Eleştirel ve sistemli düşünmeiddiayı gerekçesiz kabul etmemek“kanıtını sordu”, “hemen inanmadı”
Ön yargılardan kurtulmakendi görüşünü de yanılabilir saymak“fikrini değiştirdi”, “karşı görüşü dinledi”
Kendini tanıma, anlamlı yaşamtutarlı bir dünya görüşü“Ben kimim, neye değer veriyorum?”
Problem çözme, karar vermealternatifleri gerekçeyle tartmak“seçenekleri karşılaştırıp karar verdi”
Toplumsal işlevler
Demokratik tartışma, hoşgörüşiddet yerine akıl yürütme“farklı görüşler gerekçeleriyle dinlendi”
Değerlerin ve kurumların sorgulanmasıadalet, özgürlük, eşitliği yeniden düşünme“toplumsal soruna akılcı çözüm”
Bilime ve kültüre katkıbilimin kavram ve yöntemini sorgulama“bilimin varsayımları tartışıldı”

Bu işlevler tek tek kişilerin düşünme alışkanlığıyla başlar, toplumun ortak hayatına yayılır. UNESCO'nun her yıl kasımın üçüncü perşembesini Dünya Felsefe Günü olarak kutlaması, felsefenin bu toplumsal rolüne verilen önemin bir göstergesidir. Çocuklar için felsefe atölyelerinde küçük yaşta gerekçe gösterme, karşı görüşü dinleme alışkanlığının kazandırılması da aynı amaca hizmet eder.

Akılda kalsın: İşlevi “kimde değişim var?” sorusuyla ayır: kişinin kendi düşüncesi, kararı, dünya görüşü değişiyorsa bireysel; tartışma kültürü, kurumlar, ortak değerler değişiyorsa toplumsal işlevdir. Felsefe cevap ezberletmez, soru sorma ve gerekçe isteme alışkanlığı kazandırır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırma, atölye ya da tartışma anlatılır (“felsefe eğitimi alan öğrenciler alternatif çözümler üretmeyi öğrendi…”) ve “Bu parçada felsefenin hangi işlevi vurgulanmaktadır?” sorulur.

TuzakFelsefeye hazır cevap verme ya da kesin doğruyu gösterme işlevi yükleyen şıklardır; felsefe hangi düşüncenin doğru olduğuna bireyin kendisinin karar vermesini öğretir. Bireysel ve toplumsal işlevi ayırmak için parçada kimin değiştiğine bak.

⇄Bilgi eşleştirme bireysel mi, toplumsal mı?

?Soru çöz

Felsefe dersleri alan gençlerle yapılan bir çalışmada katılımcıların bir sorunla karşılaştıklarında tek bir çözüme takılmak yerine birden çok seçeneği karşılaştırdıkları, vardıkları sonucun yeni gerekçelerle değişebileceğini kabul ettikleri ve başkalarının söylediklerini doğrudan doğru saymadıkları görülmüştür.

Bu parçada felsefenin aşağıdaki işlevlerinden hangisi vurgulanmaktadır?

✓ C. Seçenekleri karşılaştırmak, sonucun değişebileceğini kabul etmek ve söyleneni sorgulamak bireyin eleştirel düşünme becerisidir. A ortak değerler toplumsal işlevdir, parçada değişen kişilerin düşünme biçimidir; B bilime katkı parçada geçmez; D tam tersi, sonucun değişebileceği vurgulanıyor.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 7 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi felsefi bir soru değildir?

✓ D. Donma sıcaklığı deneyle ölçülüp tek ve kesin biçimde cevaplanır; bu bilimsel, olgusal bir sorudur. A ahlakın ölçütünü sorar (ahlak felsefesi); B güzelliğin evrenselliğini sorar (estetik); C algı ile gerçeklik ilişkisini sorar (bilgi ve varlık felsefesi); üçü de açık uçlu ve evrenseldir.Kaynak: bu sayfa · Felsefi soru

?Soru 2

Bilimler kesin sonuçlara ulaştıkça felsefenin geride kaldığını düşünenler vardır. Oysa yapay zekânın bir bilinci olup olamayacağı, klonlanan bir canlının kimliği ya da genetik müdahalenin ahlaki sınırı gibi konular bilimin gündeme getirdiği ama deneyle cevaplanamayan sorulardır ve bugün filozofların tartışma konusudur.

Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?

✓ B. Parça, bilimin açtığı yeni konuların felsefede tartışıldığını, yani felsefenin günceli izlediğini söyler. A parça felsefenin bilimi değersizleştirdiğini söylemez; C felsefenin kesinleşeceği iddiası parçada yok, uç bir yargı; D tersine, bu soruların deneyle cevaplanamadığı vurgulanıyor.Kaynak: bu sayfa · Felsefe, bilim, din, sanat

?Soru 3

Felsefe dersleri alan gençlerle yapılan bir çalışmada katılımcıların bir sorunla karşılaştıklarında tek bir çözüme takılmak yerine birden çok seçeneği karşılaştırdıkları, vardıkları sonucun yeni gerekçelerle değişebileceğini kabul ettikleri ve başkalarının söylediklerini doğrudan doğru saymadıkları görülmüştür.

Bu parçada felsefenin aşağıdaki işlevlerinden hangisi vurgulanmaktadır?

✓ C. Seçenekleri karşılaştırmak, sonucun değişebileceğini kabul etmek ve söyleneni sorgulamak bireyin eleştirel düşünme becerisidir. A ortak değerler toplumsal işlevdir, parçada değişen kişilerin düşünme biçimidir; B bilime katkı parçada geçmez; D tam tersi, sonucun değişebileceği vurgulanıyor.Kaynak: bu sayfa · Felsefenin işlevleri

?Soru 4

Antik dönemde bir düşünüre “Sen bilge misin?” diye sorulduğunda “Hayır, bilgelik yalnız tanrılara yaraşır; ben yalnızca onu seven biriyim.” diye cevap verdiği aktarılır. Bu cevap, felsefe teriminin anlamı göz önüne alındığında felsefenin hangi yönünü öne çıkarır?

✓ B. “Bilgeliği seven” ifadesi felsefenin bilgeliğe sahip olmak değil, ona yönelmek ve onu aramak olduğunu gösterir. A kesinlik iddiası felsefenin değil, bilgeliğe ulaştığını sananın tutumudur; C deney ve gözlem bilimin yöntemidir; D inancı temellendirme dinin işidir, parçada geçmez.Kaynak: bu sayfa · Felsefe ne demek?

?Soru 5

Eski bir anlatıya göre denizin kabarıp şehirleri yutması, deniz tanrısının öfkesiyle açıklanıyordu. MÖ 6. yüzyılda bazı düşünürler ise aynı olayı rüzgârların ve suyun kendi doğasındaki hareketlerle açıklamaya çalıştı. Bu değişim, felsefenin ortaya çıkışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Tanrının öfkesi yerine doğanın kendi işleyişine başvurmak, mitten akla dayalı açıklamaya geçiştir. B mitoloji hemen ortadan kalkmadı, parça yalnız yeni bir açıklama türünü anlatır; C deneysel yöntem çok sonra (Yeni Çağ'da) sistemleşti; D felsefe ahlak, bilgi, siyaset gibi konulara da yöneldi, parça bunu söylemez.Kaynak: bu sayfa · Felsefenin doğuşu

?Soru 6

Felsefe tarihinde bir düşünür felsefeyi varlığın ilk ilkelerinin araştırılması, bir başkası aklın kendini sorgulaması, bir diğeri ise hiç bitmeyen bir yolculuk olarak tanımlamıştır. Bu tanımların birbirinden farklı olması en çok aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

✓ D. Tanımlar filozofun merkeze koyduğu şeye (varlık, akıl, arayış) göre değişir. A farklılık tutarsızlık değildir, her tanım kendi içinde tutarlıdır; B felsefi bilgi deneyle doğrulanmaz, bu bilimin özelliğidir; C tanımların ortak yönü vardır: akla dayalı hakikat arayışı.Kaynak: bu sayfa · Filozofların felsefe tanımları

?Soru 7

Aristoteles, hocası Platon'un idealar kuramını ayrıntılı biçimde eleştirmiş ama onun sorduğu “Değişen dünyada değişmeyen nedir?” sorusunu bırakmamış, bu soruya kendi cevabını geliştirmiştir. Aradan yüzyıllar geçmesine rağmen hem Platon hem Aristoteles bugün de okunmakta ve tartışılmaktadır.

Bu parçada felsefi düşüncenin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

✓ C. Önceki filozofun görüşü eleştirilip geliştirilerek ilerlenmesi ve eski görüşün değerini koruması yığılımlı ilerlemedir. A refleksiflik düşüncenin kendi üzerine dönmesidir, parça kuşaklar arası birikimi anlatır; B evrensellik sorunun tüm insanlığı ilgilendirmesidir, vurgu bu değil; D hayret alışılmışa şaşırmaktır, parçada geçmez.Kaynak: bu sayfa · Felsefi düşüncenin özellikleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Felsefe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →