Saltanattan Cumhuriyet'e: bir yılda değişen devlet
MEB 8. sınıf · Atatürkçülük ve Çağdaşlaşan Türkiye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMudanya Ateşkes Antlaşması'nın önemi nedir?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz, Mudanya ve Lozan). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Büyük Taarruz'dan sonra Ekim 1922'de İtilaf devletleriyle Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı. Doğu Trakya savaş yapılmadan Türklere bırakıldı, İstanbul ve Boğazlar'ın yönetimi TBMM'ye geçecekti. Millî Mücadele'nin askerî dönemi bitti, diplomasi dönemi başladı.
✎Konu anlatımı
Saltanat neden kaldırıldı, Cumhuriyet neden ilan edildi?
Kısa cevap: Saltanat, Lozan'a iki hükûmetin çağrılması üzerine 1922'de kaldırıldı. Ankara 1923'te başkent oldu. Hükûmet bunalımı ve rejimin adsız kalması yüzünden 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi.Bir okulun iki ayrı müdürü olsa ve ikisi de toplantıya davet edilse kimin sözünün geçeceği bilinmez; 1922 sonbaharında Türkiye tam bu durumdaydı.
Saltanatın kaldırılması
Saltanat, ülkenin bir hanedandan gelen hükümdarca yönetilmesidir; yönetim babadan oğula geçer. Büyük Taarruz, Mudanya ve Lozan sayfasında İtilaf devletlerinin Lozan'a hem Ankara'yı hem İstanbul'u çağırdığını gördük. Bu çift davet, masada iki ayrı Türk heyeti oturtma tehlikesi yarattı.
Mustafa Kemal sorunu kökten çözmek istedi. Büyük Millet Meclisi Kasım 1922'de halifeliği saltanattan ayırdı ve saltanatı kaldırdı. Son padişah Vahdettin bir İngiliz gemisiyle ülkeden ayrıldı. Meclis, hanedandan Abdülmecit Efendi'yi yalnız halife olarak seçti.
Ankara başkent oluyor
İstanbul denizden gelecek saldırıya açıktı. Ankara ise Millî Mücadele'nin yönetildiği, halkın direnişi desteklediği, ülkenin ortasında güvenli bir şehirdi. Demir yoluyla da Anadolu'ya bağlıydı. Meclis Ekim 1923'te Ankara'yı başkent ilan etti.
Cumhuriyet'in ilanı
1923 sonbaharında hükûmet istifa etti ve yenisi kurulamadı. Bakanları tek tek meclis seçtiği için işler kilitlendi. Devlet başkanlığı ve rejimin adı da belirsizdi. Mustafa Kemal bir akşam arkadaşlarına ertesi gün cumhuriyeti ilan edeceklerini söyledi. Meclis 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'i ilan etti.
Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet (İnönü) Paşa ilk başbakan oldu. Bakanları başbakanın seçtiği kabine sistemine geçildi.
Bu olaylar bize ne anlatıyor?
Saltanatın kalkmasıyla Osmanlı Devleti resmen sona erdi ve yönetimdeki ikilik bitti. Cumhuriyet ise millî egemenliğe adını koydu. Artık devletin başını millet, seçtiği meclis aracılığıyla belirleyecekti.
Nasıl sorulurBir gelişmenin öncesi ve sonrası verilir; hangi sorunu çözdüğü sorulur.
TuzakHalifeliğin de 1922'de kaldırıldığını sanmak.
İpucuSaltanat iki başlılığı, Cumhuriyet rejim ve devlet başkanlığı sorununu çözdü.
↕Kronolojik sıralama
- Vahdettin ülkeden ayrıldı
- Cumhuriyet ilan edildi
- Lozan'a iki hükûmet davet edildi
- Ankara başkent oldu
- Saltanat kaldırıldı
?Soru çöz sorun → çözüm
Saltanattan Cumhuriyet'e giden yolda üç sorun çıktı:
I. Lozan'a hem Ankara'nın hem İstanbul'un çağrılması
II. Bakanlar tek tek meclisçe seçildiği için hükûmetin kurulamaması
III. İstanbul'un denizden gelecek saldırıya açık olması
Bu sorunları çözen gelişmeler sırasıyla hangi seçenekte verilmiştir?