Atatürk'ün ölümü ve sonrası: denge politikası ve çok partili hayat

10 Kasım 1938'den 1946 seçimine kadar Türkiye hem önderini kaybetti hem bir dünya savaşının dışında kalmayı başardı. Denge politikasını ve çok partili hayata geçişi görüyorsun.

5 durakLGS · 8. sınıf · 7. ünite
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
10 KASIM 1938 · İSTANBUL-ANKARA

Atatürk'ün ölümü ve eserleri: “En büyük eserim Türkiye Cumhuriyeti'dir”

MEB 8. sınıf · Atatürk'ün Ölümü ve Sonrası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNutuk ve Onuncu Yıl Nutku neyi anlatır, Gençliğe Hitabe gençlere hangi görevi verir?Bağlantılı konudan (Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nutuk, Atatürk'ün 1919–1927 olaylarını belgelerle anlattığı ve Ekim 1927'de mecliste altı günde okuduğu eserdir. Sonundaki Gençliğe Hitabe, gençlere bağımsızlığı ve Cumhuriyet'i koruma görevi verir. 1933'teki Onuncu Yıl Nutku ise çağdaş uygarlık hedefini gösterir.

Nutuk, Onuncu Yıl Nutku ve Gençliğe Hitabe

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk'ün ölümü yurt içinde ve dışında nasıl karşılandı, yazdığı eserler nelerdir?

Kısa cevap: Atatürk 10 Kasım 1938'de Dolmabahçe Sarayı'nda öldü. Ölümü yurtta derin bir yasla, dünyada saygıyla karşılandı. Ertesi gün İsmet İnönü cumhurbaşkanı seçildi. Atatürk birçok kitap yazdı ama en büyük eserinin Türkiye Cumhuriyeti olduğunu söyledi.

Her 10 Kasım sabahı saat 09.05'te okulunda saygı duruşuna geçersin; bu dakikalar 1938'deki bir sabahı hatırlatır.

Son günler ve yas

Atatürk son yıllarında hastaydı ama Hatay sorunu için çalışmayı bırakmadı. Hastalığı ağırlaşınca İstanbul'a döndü. 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti.

Haber bütün yurdu yasa boğdu. Bayraklar yarıya indi, eğlence yerleri kapandı, halk meydanlarda gözyaşı döktü. Naaşı (cenazesi) Dolmabahçe'de halkın ziyaretine açıldı, sonra Ankara'ya getirildi. Geçici olarak Etnografya Müzesi'ne konan naaş, 1953'te Anıtkabir'e taşındı.

Meclis ertesi gün İsmet İnönü'yü ikinci cumhurbaşkanı seçti. Devlet, önderini kaybettiği gün bile kurallarıyla çalışmayı sürdürdü.

Dünyanın gözünden Atatürk

Cenaze törenine birçok ülkeden temsilci katıldı. Yabancı gazeteler onu askerî dehası, devlet adamlığı ve yenilikleriyle andı. Sömürgeciliğe karşı savaşan mazlum (ezilen) milletler için örnek bir önder olduğu yazıldı. UNESCO da doğumunun yüzüncü yılı olan 1981'i Atatürk Yılı ilan etti.

Ölümün yankıları
Yurt içindeYurt dışında
Millî yas, bayraklar yarıyaCenazeye yabancı temsilciler
Gazetelerde siyah manşetlerDış basında “dâhi” nitelemesi
Cenazeye yüz binlerce kişiMazlum milletlere örnek önder

Atatürk'ün eserleri

Atatürk okumayı ve yazmayı çok severdi. I. Dünya Savaşı yıllarında iyi komutanlığı anlatan Zabit ve Kumandan ile Hasbihal'i yazdı. Çanakkale'deki savaşları raporlarında gün gün kaydetti. Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler sayfasında tanıdığımız Nutuk en önemli eseridir. Medeni Bilgiler'de vatandaşlığı, Geometri kitabında Türkçe matematik terimlerini işledi.

Bu olay bize ne anlatıyor?

Atatürk'ün eseri bir kişiye bağlı değildi; kurduğu kurumlar onsuz da çalıştı. Kendisi de en büyük eserinin Türkiye Cumhuriyeti olduğunu söylemişti.

Akılda kalsın: Önder öldü ama devlet durmadı: meclis ertesi gün yeni cumhurbaşkanını seçti → Cumhuriyet bir kişiye değil kurumlara dayanıyordu. En büyük eser: Türkiye Cumhuriyeti.
LGS'de

Nasıl sorulurYabancı bir gazete ya da liderin Atatürk için söylediği sözler verilir; hangi özelliğini vurguladığı sorulur.

TuzakSözdeki övgüyü genel bir “büyüklük” diye geçmek.

İpucuSözdeki anahtar kelimeyi bul: komutan, devlet adamı, öncü, barış.

?Soru çöz alıntı

Mustafa Kemal, 1926'daki İzmir suikast girişiminden sonra şöyle der: “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.” (naçiz: değersiz, önemsiz; payidar: kalıcı)

Bu sözle vurgulanan düşünce hangisidir?

✓ D. Kendi ölümlü olduğunu söyleyip Cumhuriyet'in kalıcılığını vurgulamak, rejimin kişiye bağlı olmadığını anlatır. A saltanat düşüncesidir; B ve C sözün tersidir.

⇄Durum eşleştirme hangi eser?

1932–1939 · AVRUPA

Atatürk'ün II. Dünya Savaşı öncesi tespitleri: savaşı yıllar önce gören lider

MEB 8. sınıf · Atatürk'ün Ölümü ve Sonrası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtatürk dönemi Türk dış politikasının temel ilkeleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Demokratikleşme ve dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atatürk dönemi dış politikasının ilkeleri tam bağımsızlık, gerçekçilik, akılcılık, mütekabiliyet (karşılıklılık), barış, millî menfaatleri esas alma ve Türk ve dünya kamuoyunu dikkate almadır. Atatürk barışı “Yurtta sulh, cihanda sulh.” sözüyle özetledi.

Dış politikanın ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk II. Dünya Savaşı'nı önceden nasıl gördü, savaş nasıl başladı?

Kısa cevap: Atatürk, Almanya ve İtalya'nın yayılmacılığının yeni bir dünya savaşı doğuracağını 1930'ların başında söyledi. Bu yüzden Türkiye'yi antlaşmalarla korudu. Savaş 1939'da Almanya'nın Polonya'ya saldırmasıyla başladı.

Hava raporunu izleyip şemsiyesini yanına alan kişi yağmura yakalanmaz; Atatürk de dünyanın gidişatını okuyup ülkesini hazırladı.

Barış neden kalıcı olmadı?

I. Dünya Savaşı'ndan sonra imzalanan barışlar yenilen devletlere çok ağır gelmişti. Almanya Versay Antlaşması'ndan kurtulmak istiyordu. 1929 bunalımı da baskıcı rejimlerin güçlenmesine yol açtı. Almanya'da Hitler, İtalya'da Mussolini yayılmacı politikalar izledi. Milletler Cemiyeti ise barışı korumakta güçsüz kaldı.

Atatürk'ün öngörüsü

Atatürk bu gelişmeleri yakından izledi. 1932'de Türkiye'yi ziyaret eden ABD'li General MacArthur'la konuştu. Almanya'nın Versay'ı tanımayıp savaşa gireceğini, sonunda da yenileceğini söyledi. Bu konuşma 1951'de bir gazetede yayımlanınca öngörünün ne kadar isabetli olduğu anlaşıldı.

Tehlike ve Türkiye'nin önlemi
TehlikeÖnlem
İtalya'nın Balkan ve Akdeniz hevesiBalkan Antantı (1934)
Boğazların savunmasızlığıMontrö (1936)
Doğu sınırının güvenliğiSadabat Paktı (1937)

Bu antlaşmaları Demokratikleşme ve dış politika sayfasında gördük. Atatürk savaşı “mecbur kalmadıkça bir cinayet” sayıyordu; amacı ülkeyi savaşa sokmadan güvende tutmaktı.

Savaş başlıyor

Almanya, İtalya ve Japonya Mihver Devletler bloğunu kurdu. Karşılarında İngiltere ve Fransa vardı; Sovyetler Birliği ve ABD de sonradan bu Müttefik Devletler bloğuna katıldı. Almanya Eylül 1939'da Polonya'ya saldırdı. İngiltere ve Fransa iki gün sonra Almanya'ya savaş ilan etti.

Bu olay bize ne anlatıyor?

Atatürk'ün tespitleri, sonraki yılların denge siyasetine zemin hazırladı. Türkiye savaşa hazırlıksız yakalanmadı; komşularıyla güvenliğini önceden sağlamıştı.

Akılda kalsın: Ağır barışlar + bunalım + yayılmacılık → yeni dünya savaşı. Atatürk bunu önceden gördü → antlaşmalarla önlem. Mihver = Almanya, İtalya, Japonya; karşısında Müttefikler.
LGS'de

Nasıl sorulurAtatürk'ün Almanya ya da İtalya hakkındaki bir tespiti verilir; hangi özelliğini gösterdiği sorulur.

TuzakBu tespitleri savaş isteği sanmak; amaç savaştan korunmaktı.

İpucu“önceden gördü, önlem aldı” kalıbı ileri görüşlülüktür.

⇄Neden-sonuç eşleştirme

?Soru çöz tanık

ABD'li General MacArthur'un 1932'de Atatürk'le yaptığı konuşma yıllar sonra bir gazetede yayımlandı. Habere göre Atatürk; Almanya'nın kaybettiği toprakları geri isteyeceğini, Avrupa'yı savaşa sürükleyeceğini, sonunda da İngiltere ve ABD karşısında yenileceğini söylemişti.

Bu bilgi Atatürk'ün en çok hangi özelliğine kanıttır?

✓ B. Yıllar sonra yaşanacak olayları doğru tahmin etmek ileri görüşlülüktür. A sanatla ilgisi yoktur; C ve D iç politika ilkeleridir, söz dış gelişmelerle ilgilidir.
1939–1945 · DENGE SİYASETİ

Denge siyaseti: Türkiye dünya savaşının dışında nasıl kaldı?

MEB 8. sınıf · Atatürk'ün Ölümü ve Sonrası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMontrö Boğazlar Sözleşmesi neyi değiştirdi, Hatay Türkiye'ye nasıl katıldı?Bağlantılı konudan (Demokratikleşme ve dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İtalya ve Almanya'nın yayılmacılığına karşı Türkiye 1934'te Balkan Antantı'nı, 1937'de Sadabat Paktı'nı imzaladı. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi Boğazları Türk egemenliğine verdi. Hatay 1939'da Türkiye'ye katıldı.

Balkan Antantı, Montrö, Sadabat ve Hatay

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye II. Dünya Savaşı'na neden girmedi, denge siyaseti nasıl uygulandı?

Kısa cevap: Türkiye, savaşan iki blokla da ilişkisini koruyarak savaş dışında kaldı; buna denge siyaseti denir. 1939'da İngiltere ve Fransa ile, 1941'de Almanya ile antlaşma yaptı. Adana ve Kahire görüşmelerinde savaşa girme baskısına direndi.

Kavga eden iki arkadaşın arasında kalan biri, ikisini de kırmadan kendini korumaya çalışır; Türkiye savaş boyunca tam olarak bunu yaptı.

İki tarafla iki antlaşma

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Atatürk'ün barışçı ve gerçekçi çizgisini sürdürdü. İtalya Akdeniz'deki adaları silahlandırıyor, Sovyetler Boğazlarla ilgileniyordu. Türkiye Ekim 1939'da İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması imzaladı. Ancak yükümlülüklerini, söz verilen silahların gelmesi şartına bağladı.

Almanya Bulgaristan'a girince savaş Türkiye'nin sınırına dayandı. Türkiye 1941'de Almanya ile de saldırmazlık paktı (birbirine saldırmama sözü) imzaladı. Böylece iki bloğun da düşmanı olmadı.

Türkiye iki bloğa da bağlandı ama hiçbirinin yanında savaşa girmedi.Görsel: Sınav Defteri

Adana ve Kahire görüşmeleri

Almanya Sovyetler Birliği'ne saldırıp yenilmeye başlayınca Müttefikler Türkiye'yi savaşa sokmak istedi. İngiltere Başbakanı Churchill ile İnönü 1943 başında Adana'da görüştü. Aynı yıl Kahire'de yapılan iki konferansta da baskı sürdü. İnönü her seferinde ordunun eksiklerinin önce giderilmesi gerektiğini söyledi.

Savaşın sonu yaklaşınca Türkiye, Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti ama çatışmaya girmedi. Bu adımla kurulacak Birleşmiş Milletlere üye olma şartını yerine getirdi.

Bu olay bize ne anlatıyor?

Denge siyaseti, Türkiye'yi milyonlarca kişinin öldüğü bir savaşın yıkımından korudu. Gerçekçilik ve millî menfaat ilkeleri en zor dönemde işe yaradı.

Akılda kalsın: İki blokla da antlaşma → hiçbirinin düşmanı olmama. Savaşa girme baskısı → “ordunun eksikleri” gerekçesi. Sembolik savaş ilanı → cephe yok, Birleşmiş Milletlere üyelik.
LGS'de

Nasıl sorulurTürkiye'nin iki bloğa yönelik adımları tarih sırasıyla verilir; ortak amaçları sorulur.

Tuzak1945 savaş ilanını Türkiye'nin cephede savaştığı biçiminde okumak.

İpucuHer adımın Türkiye'yi savaştan uzak tutup tutmadığına bak.

↕Kronolojik sıralama

  1. Almanya ile saldırmazlık paktı
  2. Almanya ve Japonya'ya savaş ilanı
  3. Almanya Polonya'ya saldırdı
  4. Adana Görüşmeleri
  5. İngiltere ve Fransa ile yardım antlaşması

?Soru çöz öncüllü

Türkiye savaşın başında İngiltere ve Fransa ile antlaşma yaptı ama yükümlülüğünü silah yardımı şartına bağladı. İki yıl sonra Almanya ile saldırmazlık paktı imzaladı. Savaşın ortasında savaşa girme isteklerine ordusunun eksiklerini gerekçe gösterdi.

Bu bilgilere göre,
I. Türkiye savaşan bloklarla ilişkisini kesmemiştir.
II. Türkiye savaşa girmemek için diplomatik yollar kullanmıştır.
III. Türkiye savaşın başından itibaren Mihver Devletler'in yanında yer almıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ A. İki blokla da antlaşma yapması I'i, şart ve gerekçe öne sürmesi II'yi gösterir. III yanlış: ilk antlaşma Müttefik tarafla yapıldı, hiçbir bloğun yanında savaşa girilmedi. B, C ve D III'ü doğru sanır.
1939–1945 · TÜRKİYE

II. Dünya Savaşı'nın Türkiye'ye etkileri: savaşa girmeden yaşanan zor yıllar

MEB 8. sınıf · Atatürk'ün Ölümü ve Sonrası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalkçılık ve devletçilik ilkeleri nedir, hangi uygulamalarda görülür?Bağlantılı konudan (Atatürk ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halkçılık, hiçbir kişiye ya da gruba ayrıcalık tanımadan herkesi kanun önünde eşit sayan ve halkın yararına çalışan ilkedir. Devletçilik, özel girişimin yetmediği büyük yatırımları devletin üstlenmesidir. İki ilkenin ortak hedefi halkın refahıdır.

Halkçılık ve devletçilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. Dünya Savaşı Türkiye'yi ekonomik ve sosyal olarak nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Türkiye savaşa girmedi ama savaşın yükünü taşıdı. Ordu seferber edildi, üretim düştü, fiyatlar arttı. 1940'ta Millî Korunma Kanunu çıktı, 1942'de ekmek karneyle satıldı, Varlık Vergisi kondu. Aynı yıllarda Köy Enstitüleri açıldı.

Büyüklerin anlattığı “karneyle ekmek” hikâyelerini duymuş olabilirsin; o karneler bir dünya savaşının Türkiye'deki izidir.

Ekonomide zor yıllar

Savaş tehlikesi yüzünden genel seferberlik ilan edildi. Yüz binlerce genç askere alındı, tarlalarda ve fabrikalarda çalışacak insan azaldı. Devlet bütçesinin büyük kısmı savunmaya gitti, sanayi yatırımları ertelendi. Dış ticaret daraldı, ürün kıtlaşınca fiyatlar yükseldi.

Bazı kişiler malları saklayıp karaborsada (yasa dışı ve pahalı satış) satmaya başladı. Hükûmet 1940'ta Millî Korunma Kanunu'nu çıkardı; fiyatlara sınır kondu, stokçuluk yasaklandı. 1942'de büyük şehirlerde ekmek karneyle verilmeye başlandı. Aşırı kazancı vergilendirmek için 1942'de Varlık Vergisi kondu; iç ve dış tepkiler üzerine bir süre sonra kaldırıldı.

Toplumsal hayat

Hava saldırısına karşı şehirlerde geceleri karartma uygulandı, ışıklar söndürüldü. Doktorların bir kısmı askere alındığı için sağlık hizmeti aksadı; yetersiz beslenme yüzünden sıtma ve tifo gibi hastalıklar arttı. İlaç bulmak zorlaştı.

Eğitimde yeni bir adım

Zor şartlara rağmen eğitime yatırım sürdü. 1940'ta köylerden öğretmen yetiştirmek için Köy Enstitüleri açıldı. Burada okuyan köy çocukları, öğretmen olarak köylerine geri döndü. Radyo da bu yıllarda yaygınlaştı.

Bu olay bize ne anlatıyor?

Bir savaşın etkisi yalnız cephede savaşanlarla sınırlı kalmaz. Türkiye savaş dışı kaldığı hâlde ekonomik ve toplumsal olarak sarsıldı. Bu sıkıntılar halkın tek parti yönetimine bakışını da değiştirdi.

Akılda kalsın: Seferberlik + kıtlık → karaborsa → Millî Korunma Kanunu ve ekmek karnesi. Aşırı kazanç → Varlık Vergisi. Zor yıllarda bile eğitime yatırım → Köy Enstitüleri.
LGS'de

Nasıl sorulurSavaş yıllarına ait bir tablo ya da haber verilir; Türkiye'nin hangi alanda etkilendiği sorulur.

TuzakSavaşa girmeyen Türkiye'nin hiç etkilenmediğini sanmak.

İpucuHer bilgiyi alanına göre ayır: ekonomi, toplum, sağlık, eğitim.

▭Boşluk doldurma

Bir tüccar unu depoda saklayıp gizlice çok pahalıya satıyor; bu davranışa denir. Devlet buna karşı fiyatlara sınır koyan 'nu çıkardı. Köyde doğan bir çocuk okuyup öğretmen olarak köyüne dönüyor; bunu sağladı.

karaborsaMillî Korunma KanunuKöy EnstitüleriVarlık Vergisikarartma

?Soru çöz tablo

Savaş yıllarında Türkiye
AlanGelişme
EkonomiEkmek karneyle satıldı
ToplumGeceleri karartma uygulandı
SağlıkSıtma ve tifo arttı
EğitimKöy Enstitüleri açıldı

Bu tabloya göre hangisine ulaşılamaz?

✓ C. Tabloda çatışmaya dair bilgi yoktur; Türkiye savaşa fiilen girmedi. A karne satırından, B karartma satırından, D Köy Enstitüleri satırından çıkar.
1945–1946 · ANKARA

Çok partili hayata geçiş: Demokrat Parti ve 1946 seçimi

MEB 8. sınıf · Atatürk'ün Ölümü ve Sonrası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtatürk döneminde hangi partiler kuruldu, çok partili hayat denemeleri neden başarısız oldu?Bağlantılı konudan (Demokratikleşme ve dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk parti 1923'te kurulan Cumhuriyet Halk Fırkasıdır. 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1930'da Atatürk'ün isteğiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu. İkisi de inkılap karşıtlarının partiye yönelmesi yüzünden kısa sürede kapandı.

Çok partili hayat denemeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye çok partili hayata neden geçti, 1946 seçimi nasıl yapıldı?

Kısa cevap: Savaş yıllarının sıkıntıları, CHP içindeki muhalefet ve Batı'ya yakınlaşma isteği çok partili hayatı hızlandırdı. Ocak 1946'da Demokrat Parti kuruldu. Aynı yılın temmuzunda ilk çok partili genel seçim yapıldı; CHP kazandı.

Sınıf seçiminde birden çok aday varsa gerçekten seçim yaparsın; Türk seçmeni bunu genel seçimde ilk kez 1946'da yaşadı.

Neden çok partiye geçildi?

Demokratikleşme ve dış politika sayfasında Atatürk dönemindeki iki çok partili denemeyi gördük. 1946'ya kadar ülkeyi tek parti, Cumhuriyet Halk Partisi yönetti. Savaş yıllarının pahalılığı ve yoksulluğu halkın tek parti yönetimine tepkisini artırdı. Parti içinde de farklı sesler yükseldi.

Dış gelişmeler de etkiliydi. Sovyetler Birliği 1945'te Türkiye'den Kars ve Ardahan'ı ve Boğazlarda üs istedi. Bu tehdit Türkiye'yi Batı'ya yaklaştırdı. Kurucusu olduğu Birleşmiş Milletlerin demokratik ilkeleri de çok partili düzeni gerekli kıldı.

Çok partili hayatın nedenleri
İç nedenlerDış nedenler
Savaşın getirdiği pahalılıkSovyet tehdidi ve Batı'ya yakınlaşma
CHP içindeki muhalefetBirleşmiş Milletlerin demokratik ilkeleri

Dörtlü Takrir ve Demokrat Parti

Savaş bitince Cumhurbaşkanı İnönü demokratik adımların atılacağını açıkladı. Aynı yıl Nuri Demirağ, Millî Kalkınma Partisini kurdu. Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan da partilerine bir takrir (önerge) verdi. Dörtlü Takrir denen bu önerge daha özgür seçim ve meclis denetimi istiyordu. Önerge reddedilince bu milletvekilleri partiden ayrıldı ve 1946 başında Demokrat Partiyi kurdu.

1946 seçimi

Seçim Temmuz 1946'da yapıldı. Seçmen milletvekillerini ilk kez doğrudan, tek dereceli olarak seçti. Ancak oylar açık verilip gizli sayıldı ve yargı denetimi yoktu. Seçimi CHP kazandı, Demokrat Parti mecliste muhalefet oldu.

Bu olay bize ne anlatıyor?

Atatürk'ün denediği çok partili hayat, bu seçimle kalıcı olarak başladı. Seçimin eksikleri olsa da muhalefet artık mecliste iktidarı denetleyebiliyordu. Seçmen artık partiler arasında gerçekten seçim yapabiliyordu.

Akılda kalsın: Savaş sıkıntısı + Sovyet tehdidi → çok partiye geçiş. Dörtlü Takrir reddedildi → Demokrat Parti. 1946 seçimi: tek dereceli (ilerleme) ama açık oy, gizli sayım (eksik).
LGS'de

Nasıl sorulur1946 seçiminin özellikleri verilir; hangi yargıya ulaşılabileceği sorulur.

Tuzak1946 seçimini tam anlamıyla gizli oyla yapılmış sanmak.

İpucu“tek dereceli” olumlu adımdır, “açık oy, gizli sayım” ise eksik yanıdır.

?Soru çöz öncüllü

1946 seçiminde seçmenler milletvekillerini ilk kez doğrudan seçti. Seçime birden fazla parti katıldı. Oylar açık verildi, gizli sayıldı ve seçimler yargı denetiminde değildi.

Bu bilgilere göre,
I. Seçim sisteminde demokratik bir ilerleme olmuştur.
II. Seçim güvenliği bakımından eksikler vardır.
III. Seçimle tek parti dönemi yeniden başlamıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Doğrudan seçim ve birden fazla parti I'i, açık oy ve yargı denetiminin yokluğu II'yi gösterir. III yanlış: seçime birden fazla parti katıldı. A II'yi atlar; C ve D III'ü doğru sanır.

↕Kronolojik sıralama

  1. Demokrat Parti kuruldu
  2. Atatürk öldü, İnönü cumhurbaşkanı oldu
  3. İlk çok partili genel seçim yapıldı
  4. Dörtlü Takrir verildi

Lisede bu konunun ayrıntısı Tarih serisindeki Türkiye'de çok partili hayat sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Atatürk, 1936'da meclisin yeni yasama yılını açarken şöyle der: “Bugün milletimizi gece gündüz meşgul eden büyük bir mesele, hakiki öz Türk olan İskenderun-Antakya ve havalisinin mukadderatıdır.” (mukadderat: gelecek, kader)

Bu söz hangisine kanıt olarak gösterilebilir?

✓ C. Bölgenin geleceğini milletin gece gündüz düşündüğü bir mesele saymak, onu millî dava olarak görmektir. A sorun barışçı yolla çözüldü; B Hatay Lozan'da Türkiye dışında kalmıştı; D sözde Milletler Cemiyeti geçmez.Kaynak: Demokratikleşme ve dış politika · Balkan Antantı, Montrö, Sadabat ve Hatay

?Soru 2

Aile hayatında öncesi ve sonrası
Konu1926 öncesi1926 sonrası
NikâhResmî nikâh şart değilResmî nikâh zorunlu
MirasKadının payı daha azEşit pay
BoşanmaKadının hakkı sınırlıKadın da dava açabilir

Bu tabloya göre hangisine ulaşılamaz?

✓ A. Tablo aile ve sosyal haklarla ilgilidir; siyasi haklardan söz etmez. B ve D resmî nikâh satırından, C miras ve boşanma satırlarından çıkar.Kaynak: Siyasi, hukuk ve eğitim alanında inkılaplar · Türk Medeni Kanunu

?Soru 3

Ekonomik sıkıntılar artınca Atatürk, eleştirilerin mecliste tartışılması için yakın arkadaşı Fethi Bey'den yeni bir parti kurmasını istedi. Serbest Cumhuriyet Fırkası kısa sürede büyük ilgi gördü ama üç ay sonra kurucusu tarafından kapatıldı.

Bu bilgilere göre,
I. Atatürk, iktidarın denetlenmesini önemsemiştir.
II. Parti, hükûmet kararıyla kapatılmıştır.
III. Ekonomik sorunlar siyasi gelişmeleri etkilemiştir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Eleştirilerin mecliste tartışılmasını istemesi I'i, partinin ekonomik sıkıntı üzerine kurulması III'ü gösterir. II yanlış: parti kurucusu tarafından kapatıldı. A III'ü atlar; C ve D, SCF'yi TCF ile karıştırır.Kaynak: Demokratikleşme ve dış politika · Çok partili hayat denemeleri

?Soru 4

Saltanatın kaldırılmasından sonra halife seçilen Abdülmecit Efendi, hükümdar gibi törenler düzenledi. Cumhuriyet'i istemeyenler onun çevresinde toplandı. Meclis 1924'te halifeliği kaldırdı.

Bu bilgilere göre,
I. Halifelik, Cumhuriyet'e karşı olanlar için bir dayanak hâline gelmiştir.
II. Halifeliğin kaldırılmasıyla yönetimde ikilik tehlikesi ortadan kalkmıştır.
III. Halifelik, saltanatla aynı gün kaldırılmıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ D. Muhaliflerin halife çevresinde toplanması I'i, hükümdar gibi davranan bir makamın kaldırılması II'yi gösterir. III yanlış: saltanat 1922'de, halifelik 1924'te kaldırıldı. A II'yi atlar; B ve C III'ü doğru sanır.Kaynak: Siyasi, hukuk ve eğitim alanında inkılaplar · Halifeliğin kaldırılması ve 1924 Anayasası

?Soru 5

1934'te çıkarılan bir kanunla toplumda ayrıcalık bildiren ağa, efendi, bey, paşa gibi lakap ve unvanların kullanılması yasaklandı.

Bu düzenlemeyle ilgili,
I. Halkçılık ilkesiyle ilgilidir.
II. Kişiler arasındaki eşitsizliği azaltmayı amaçlar.
III. Ekonomik bağımsızlığı sağlamaya yöneliktir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Ayrıcalık bildiren unvanların kalkması herkesi eşit sayan halkçılıktır (I) ve eşitsizliği azaltır (II). III yanlış: düzenleme ekonomiyle ilgili değildir. B ve C III'ü, D üçünü birden seçer.Kaynak: Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler · Şapka, takvim, ölçüler ve Soyadı Kanunu

?Soru 6

Mustafa Kemal, Türkiye İktisat Kongresi'ni açarken şöyle der: “Siyasi, askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi zaferlerle tetviç edilmezlerse husule gelen zaferler payidar olamaz, az zamanda söner.” (tetviç etmek: taçlandırmak; payidar: kalıcı)

Bu sözden hangi yargıya ulaşılabilir?

✓ D. Söze göre zaferler ekonomik başarıyla desteklenmezse söner; yani bağımsızlığın kalıcılığı ekonomiye bağlıdır. A sözün tersidir; B savaşın nedeninden söz etmez; C devlet ya da özel girişim ayrımı sözde yoktur.Kaynak: Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler · Türkiye İktisat Kongresi ve millî ekonomi

?Soru 7

İzmir suikast girişiminin haberi duyulunca yurdun her yerinden Mustafa Kemal'e destek mektupları gönderildi. İzmir'e geldiğinde halk otelinin önünde toplanarak ona sevgi gösterdi.

Bu bilgiler en çok hangisine kanıt olarak gösterilebilir?

✓ D. Destek mektupları ve halkın sevgi gösterisi, milletin önderine ve Cumhuriyet'e bağlılığını gösterir. A metinde parti yoktur; B planın kimden geldiği söylenmez; C başkent Ankara'dır.Kaynak: Demokratikleşme ve dış politika · İzmir suikast girişimi ve tehditler

?Soru 8

Lozan'dan kalan üç sorun
SorunKarşı tarafÇözüm
Musulİngiltere1926, bölge Irak'a bırakıldı
Osmanlı borçlarıAlacaklı devletler1928, borçlar paylaştırıldı
Nüfus mübadelesiYunanistan1930, antlaşma imzalandı

Bu tabloya göre hangisi söylenebilir?

✓ A. Karşı taraf sütununda üç ayrı taraf, çözüm sütununda üç ayrı yıl var. B tabloda savaş yoktur; C tablonun tersidir, Musul Irak'a bırakıldı; D mübadele 1930'da, Lozan'dan yedi yıl sonra çözüldü.Kaynak: Demokratikleşme ve dış politika · Lozan'dan kalan sorunlar ve Milletler Cemiyeti

?Soru 9

Saltanattan Cumhuriyet'e giden yolda üç sorun çıktı:
I. Lozan'a hem Ankara'nın hem İstanbul'un çağrılması
II. Bakanlar tek tek meclisçe seçildiği için hükûmetin kurulamaması
III. İstanbul'un denizden gelecek saldırıya açık olması

Bu sorunları çözen gelişmeler sırasıyla hangi seçenekte verilmiştir?

✓ B. Çift davetin yarattığı iki başlılığı saltanatın kaldırılması bitirdi (I). Hükûmet bunalımını Cumhuriyet ve kabine sistemi çözdü (II). Güvenli merkez ihtiyacını Ankara'nın başkent olması karşıladı (III). A I ile II'yi karıştırır; C olayları tarih sırasına dizer, sorunları okumaz; D sırayı baştan ters kurar.Kaynak: Siyasi, hukuk ve eğitim alanında inkılaplar · Saltanatın kaldırılması, başkent Ankara ve Cumhuriyet

?Soru 10

1929 bunalımından sonra Türkiye'de yerli malı haftaları düzenlendi, okullarda tasarruf eğitimi verildi ve bazı tüketim mallarının dışarıdan alınması sınırlandı.

Bu uygulamaların ortak amacı hangisidir?

✓ B. Yerli malı, tasarruf ve ithalat sınırı, döviz kaybını azaltıp yerli üreticiyi korur. A abartıdır, ticaret yalnız sınırlandı; C ihracat yasaklanmadı, tersine artması istendi; D önlemlerin yönüne terstir.Kaynak: Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler · 1929 bunalımı, devletçilik ve sağlık
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS İnkılap Tarihi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →