Bir kahraman doğuyor: Osmanlı'nın son yılları ve Mustafa Kemal'in gençliği

Selanik'te bir çocuğun okul seçiminden Trablusgarp çöllerine uzanan bir hikâye. Mustafa Kemal'i yetiştiren dünyayı ve kişiliğini biçimlendiren olayları sırayla görüyorsun.

4 durakLGS · 8. sınıf · 1. ünite
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1789–1908 · AVRUPA-OSMANLI

Avrupa değişirken Osmanlı neden geriledi: ihtilal, fabrika ve sömürge

MEB 8. sınıf · Bir Kahraman Doğuyor · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Fransız İhtilali ve Sanayi İnkılabı Osmanlı'yı nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Fransız İhtilali milliyetçilik ve eşitlik fikirlerini yaydı; Sanayi İnkılabı ise Avrupa'yı ham madde ve pazar aramaya itti. Çok uluslu Osmanlı'da azınlıklar ayaklandı, ekonomi Avrupa malları karşısında çöktü. Tanzimat ve Meşrutiyet bu gidişi durdurma denemeleriydi.

Mahallendeki küçük bakkalın karşısına dev bir market açılsa bakkal ayakta kalmakta zorlanır; 19. yüzyılda Osmanlı esnafı Avrupa fabrikaları karşısında tam bu durumdaydı.

Avrupa'da iki büyük değişim

Avrupa'da 17. ve 18. yüzyılda akla ve bilime önem veren düşünürler yetişti. Bu döneme Aydınlanma Çağı denir. Düşünürler eşitlik, özgürlük ve insan hakları gibi fikirleri halka anlattı.

Bu fikirlerin etkisiyle 1789'da Fransız İhtilali başladı. Krallık yıkıldı, egemenliğin millete ait olduğu ilan edildi. İhtilal, her milletin kendi devletini kurma isteğini, yani milliyetçiliği bütün dünyaya yaydı.

Aynı yıllarda İngiltere'de buharla çalışan makineler üretime girdi; buna Sanayi İnkılabı denir. Fabrikalar çok ve ucuz mal üretti. Bu malları satacak pazar, makineleri besleyecek ham madde gerekti. Güçlü devletler bu yüzden Asya ve Afrika'da topraklar ele geçirdi. Bir ülkeyi ham madde kaynağı ve pazar olarak kullanmaya sömürgecilik denir.

Biri fikir, biri teknoloji değişimiydi; ikisi de çok uluslu Osmanlı'yı sarstı.Görsel: Sınav Defteri

Osmanlı'ya etkileri

Osmanlı'da Türk, Rum, Sırp, Bulgar, Arap gibi pek çok millet yaşıyordu. Milliyetçilik en çok Balkanlar'daki Hristiyan toplulukları etkiledi. Rusya gibi devletlerin kışkırtmasıyla ayaklandılar ve devlet dağılmaya başladı.

Ekonomide de durum kötüydü. Kapitülasyonlar yüzünden Avrupa malları düşük gümrükle ülkeye girdi, el tezgâhları kapandı. Devlet ilk dış borcunu 1854'te aldı. Borçlar ödenemeyince 1881'de alacaklı devletler Düyûn-ı Umûmiye'yi kurdu ve önemli vergileri kendileri toplamaya başladı.

Çözüm arayışları

1839 Tanzimat Fermanı herkesi kanun önünde eşit saydı; 1856 Islahat Fermanı gayrimüslimlerin haklarını genişletti. 1876'da ilk anayasa Kanun-ı Esasi ilan edildi. Padişahın yanında halkın seçtiği bir meclisin bulunduğu bu yönetime meşrutiyet denir. Meclis kısa sürede kapatıldı, 1908'de II. Meşrutiyet'le yeniden açıldı.

Bu olay bize ne anlatıyor?

Avrupa'daki fikir ve teknoloji değişimi sınır tanımadı. Çok uluslu Osmanlı, milliyetçiliğe karşı en savunmasız devletlerden biriydi. Yenilikler sorunları çözemedi; Mustafa Kemal işte bu çöküşün içinde büyüyecekti.

Akılda kalsın: İhtilal → milliyetçilik → toprak kaybı. Sanayi → sömürgecilik → ekonomik çöküş.
LGS'de

Nasıl sorulurBir ferman maddesi ya da Avrupa'daki bir gelişme verilir; Osmanlı'ya etkisi sorulur.

TuzakTanzimat'ı halkın yönetime katılması sanmak; halk ilk kez 1876'da meclisle katıldı.

İpucuÖnce gelişmenin alanını (siyasi mi, ekonomik mi) belirle.

⇄Olaydan kavrama Hangi kavram?

?Soru çöz öncüllü

1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı'na göre kimse mahkemede yargılanmadan cezalandırılmayacak, vergiler herkesten gelirine göre alınacaktı.

Bu bilgilere göre,
I. Hukukun üstünlüğü fikri benimsenmiştir.
II. Padişahın yetkileri bir meclisle sınırlandırılmıştır.
III. Vergide adalet amaçlanmıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Yargılanmadan ceza verilmemesi I'i, gelire göre vergi III'ü gösterir. II metinde yok; meclis 1876'da Kanun-ı Esasi ile geldi. A III'ü atlar; C ve D Tanzimat'ı meşrutiyetle karıştırır.
KAVRAM · FİKİR AKIMLARI

Devleti kurtarmak için dört fikir: Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık

MEB 8. sınıf · Bir Kahraman Doğuyor · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFransız İhtilali ve Sanayi İnkılabı Osmanlı'yı nasıl etkiledi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fransız İhtilali milliyetçilik ve eşitlik fikirlerini yaydı; Sanayi İnkılabı ise Avrupa'yı ham madde ve pazar aramaya itti. Çok uluslu Osmanlı'da azınlıklar ayaklandı, ekonomi Avrupa malları karşısında çöktü. Tanzimat ve Meşrutiyet bu gidişi durdurma denemeleriydi.

Avrupa'daki değişim ve Osmanlı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'nın son döneminde hangi fikir akımları vardı, neden başarılı olamadı?

Kısa cevap: Osmanlı aydınları devletin dağılmasını önlemek için dört fikir öne sürdü: Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık. Amaçları aynı, yolları farklıydı. Hiçbiri dağılmayı durduramadı ama Türkçülük ve Batıcılık Cumhuriyet'e fikir mirası bıraktı.

Üst üste yenilen bir takımda kimi yeni oyuncu ister, kimi eski taktiğe döner, kimi rakibin yöntemini dener. Osmanlı aydınları da aynı tartışmayı yaşadı.

20. yüzyılın başında harita

1900'lerin başında Osmanlı hâlâ Balkanlar'dan Arabistan'a, Trablusgarp'tan Basra Körfezi'ne uzanıyordu. Ama Cezayir, Tunus, Mısır ve Kıbrıs gibi yerler Avrupalıların eline geçmişti. Avrupa'da ise sanayileşen devletler birbirleriyle yarışıyordu.

Aydınlar ve devlet adamları bu tabloya bakıp aynı soruyu sordu: Devlet nasıl kurtulur? Verilen cevaplar dört fikir akımı doğurdu.

Dört akım, dört yol

Son dönem Osmanlı fikir akımları
AkımÖnerisiBazı temsilcileri
OsmanlıcılıkDin, dil, soy farkı gözetmeden herkesi “Osmanlı” kimliğinde birleştirmekNamık Kemal, Ziya Paşa
İslamcılıkMüslümanları halifenin çevresinde toplamakMehmet Âkif, Sait Halim Paşa
TürkçülükTürklere millî bilinç kazandırmakZiya Gökalp, Yusuf Akçura
BatıcılıkBatı'nın bilim, teknoloji ve kurumlarını almakTevfik Fikret, Celal Nuri

Osmanlıcılık Tanzimat yıllarında doğdu ve Kanun-ı Esasi'ye yön verdi. Mecliste azınlıklara da yer açıldı. Ama ayaklanmalar sürünce fikrin işlemediği anlaşıldı. Balkan Savaşları'ndan sonra önemini büyük ölçüde yitirdi.

İslamcılık en çok II. Abdülhamit döneminde güçlendi. Padişah aynı zamanda halife olduğu için Müslümanların ona bağlı kalacağı düşünülüyordu. Milliyetçilik Müslüman toplulukları da etkileyince I. Dünya Savaşı yıllarında gücünü kaybetti.

Türkçülük, dil, tarih ve edebiyat çalışmalarıyla bir kültür hareketi olarak başladı. II. Meşrutiyet'te İttihat ve Terakki'nin desteğiyle yayıldı. Batıcılık da aynı dönemde güçlendi. Askerlikte başlayan Batılılaşmayı devlete ve topluma yaymak istiyordu.

Bu olay bize ne anlatıyor?

Dört akımın amacı aynıydı: devleti kurtarmak. Çok uluslu bir yapıda herkesi tek fikirde birleştirmek mümkün olmadı. Yine de Türkçülükten millî kimlik, Batıcılıktan çağdaşlaşma düşüncesi Cumhuriyet'e miras kaldı.

Akılda kalsın: Osmanlıcılık herkesi, İslamcılık Müslümanları, Türkçülük Türkleri birleştirmek ister; Batıcılık Batı'nın yolunu önerir.
LGS'de

Nasıl sorulurBir aydının görüşü ya da bir tablo verilir; hangi akımı yansıttığı sorulur.

TuzakBatıcılığı “Batı'ya bağlanmak” sanmak; amaç devleti Batı düzeyine çıkarmaktı.

İpucuAnahtar sözcüğü bul: “halife” İslamcılık, “millî bilinç” Türkçülük, “eşit vatandaş” Osmanlıcılık.

▭Boşluk doldurma Hangi akım?

Bir aydın “Rum, Bulgar, Türk fark etmez; hepimiz eşit Osmanlı vatandaşıyız.” diyorsa savunduğu akım 'tır. Bir gazete “Dünyanın dört yanındaki Müslümanlar halifenin çevresinde birleşmeli.” diye yazıyorsa yansıttığı akım 'tır. Türk dilini ve tarihini araştırıp millî bilinç uyandırmak isteyen bir dergi akımının yayın organıdır.

OsmanlıcılıkİslamcılıkTürkçülükBatıcılık

?Soru çöz tablo

Fikir akımlarının seyri
AkımGüçlendiği dönemSonrası
OsmanlıcılıkTanzimatBalkan Savaşları'nda zayıfladı
İslamcılıkII. AbdülhamitI. Dünya Savaşı'nda zayıfladı
TürkçülükII. MeşrutiyetCumhuriyet'in millî kimliğine etki etti
BatıcılıkII. MeşrutiyetAtatürk inkılaplarına zemin hazırladı

Bu tabloya göre hangisi söylenebilir?

✓ D. Türkçülük ve Batıcılık Cumhuriyet'i etkilemiştir. A tablodaki farklı dönemleri görmez; B sırayı ters okur, Tanzimat II. Abdülhamit'ten öncedir; C Osmanlıcılığın satırını Türkçülüğe yükler.
1881–1905 · SELÂNİK-MANASTIR-İSTANBUL

Selânik'ten Harp Akademisine: Mustafa Kemal'i yetiştiren okullar ve kişiler

MEB 8. sınıf · Bir Kahraman Doğuyor · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'nın son döneminde hangi fikir akımları vardı, neden başarılı olamadı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı aydınları devletin dağılmasını önlemek için dört fikir öne sürdü: Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık. Amaçları aynı, yolları farklıydı. Hiçbiri dağılmayı durduramadı ama Türkçülük ve Batıcılık Cumhuriyet'e fikir mirası bıraktı.

Dört fikir akımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mustafa Kemal hangi okullarda okudu, fikirlerini kimler etkiledi?

Kısa cevap: Mustafa Kemal 1881'de Selânik'te doğdu. Şemsi Efendi Mektebinden sonra askerî okulları seçti: Selânik Askerî Rüştiyesi, Manastır Askerî İdadisi, İstanbul'da Harp Okulu ve Harp Akademisi. 1905'te kurmay yüzbaşı oldu. Namık Kemal, Tevfik Fikret ve Aydınlanma düşünürleri fikirlerini etkiledi.

Okul seçimi bazen evde tartışma konusu olur; Mustafa Kemal'in ilk okulu da annesiyle babası arasındaki böyle bir tartışmayla belirlendi.

Selânik'te bir çocukluk

Mustafa Kemal 1881'de Selânik'te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dı. Selânik, limanı ve demir yoluyla Avrupa'ya açılan canlı bir şehirdi. Farklı milletlerin bir arada yaşaması ona başka kültürleri tanıma fırsatı verdi.

Annesinin isteğiyle önce mahalle mektebine başladı. Babası ise onu yeni yöntemlerle ders veren Şemsi Efendi Mektebine yazdırdı. Babasını küçük yaşta kaybedince bir süre dayısının çiftliğinde kaldı ve okulu aksadı.

Asker olmaya karar veren çocuk

Sivil bir rüştiyeye (ortaokula) gitti ama memnun kalmadı. Sokakta gördüğü üniformalı subaylara özeniyordu. Annesi istemese de askerî rüştiyenin sınavını kazandı. Matematik öğretmeni Mustafa Sabri Bey, olgunluğu yüzünden ona “Kemal” adını verdi.

Askerî öğrenim yılları
OkulŞehirÖne çıkan
Askerî Rüştiye (ortaokul)Selânik“Kemal” adı, disiplin
Askerî İdadi (lise)ManastırTarih, edebiyat, hitabet
Harp Okuluİstanbul1902'de teğmen
Harp Akademisiİstanbul1905'te kurmay yüzbaşı

Manastır'da arkadaşı Ömer Naci sayesinde Namık Kemal'i ve Tevfik Fikret'i okudu. Fransızcasını geliştirdi; Ali Fethi (Okyar) aracılığıyla Rousseau, Voltaire, Montesquieu gibi düşünürlerle tanıştı. Tarih öğretmeni Mehmet Tevfik Bey ona Türk tarihini sevdirdi. Harp Okulunda arkadaşlarıyla elle yazılmış bir gazete çıkarıp ülkenin sorunlarını tartıştı.

Fikirlerini besleyen kaynaklar

  • Namık Kemal: vatan, hürriyet ve millet sevgisi
  • Tevfik Fikret: yenilikçilik, gençlik ve kadın hakları
  • Ziya Gökalp, Mehmet Emin: millî kültür ve millî birlik
  • Aydınlanma düşünürleri: eşitlik, demokrasi, düşünce özgürlüğü

Bu olay bize ne anlatıyor?

Mustafa Kemal'in kişiliği hem okullarında hem okumalarında biçimlendi. Disiplin askerî okuldan, vatan sevgisi Namık Kemal'den, yenilik fikri Batılı düşünürlerden geldi. Devletin çöküşüne çocukken tanık olması onda inkılapçı bir düşünce yarattı.

Akılda kalsın: Askerî okul → disiplin; Namık Kemal → vatan sevgisi; Aydınlanma düşünürleri → eşitlik ve özgürlük; devletin çöküşünü görmek → inkılapçı düşünce.
LGS'de

Nasıl sorulurMustafa Kemal'in bir anısı ya da öğrenciliğinden bir olay verilir; hangi kişilik özelliğini gösterdiği sorulur.

TuzakAnıda geçmeyen bir özelliği seçmek.

İpucuÖnce anıdaki davranışı bul (okumak, tartışmak, gönüllü olmak), sonra özelliğe bağla.

↕Kronolojik sıralama

  1. Manastır Askerî İdadisi
  2. Harp Akademisi
  3. Şemsi Efendi Mektebi
  4. Harp Okulu
  5. Selânik Askerî Rüştiyesi

?Soru çöz alıntı

Mustafa Kemal, Manastır'da öğrenciyken başlayan 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı için şöyle der: “Gençlik hayatımın en heyecanlı günlerini yaşadım. Yaşımın küçük olmasına rağmen bu savaşa katılmayı çok istemiştim.” (Ali Fuat Cebesoy'un anılarından)

Bu sözler Mustafa Kemal'in hangi özelliğini en açık biçimde gösterir?

✓ A. Küçük yaşta savaşa katılmak istemesi vatan sevgisini gösterir. B geleceği tahmin etmeyi gerektirir, sözde yok; C ve D başka anılarda geçer, bu sözle ilgisi yoktur.
1905–1914 · ŞAM-SOFYA

Kurmay yüzbaşıdan yarbaya: Şam'dan Sofya'ya askerlik yılları

MEB 8. sınıf · Bir Kahraman Doğuyor · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMustafa Kemal hangi okullarda okudu, fikirlerini kimler etkiledi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mustafa Kemal 1881'de Selânik'te doğdu. Şemsi Efendi Mektebinden sonra askerî okulları seçti: Selânik Askerî Rüştiyesi, Manastır Askerî İdadisi, İstanbul'da Harp Okulu ve Harp Akademisi. 1905'te kurmay yüzbaşı oldu. Namık Kemal, Tevfik Fikret ve Aydınlanma düşünürleri fikirlerini etkiledi.

Çocukluk, okullar ve fikir hayatı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mustafa Kemal I. Dünya Savaşı'ndan önce nerelerde görev yaptı?

Kısa cevap: Mustafa Kemal ilk görevine 1905'te Şam'da başladı ve Vatan ve Hürriyet Cemiyetini kurdu. 31 Mart Olayı'nda Hareket Ordusunun kurmay başkanıydı. Picardie manevralarını izledi, Trablusgarp ve Balkan savaşlarında görev aldı. 1913'te Sofya'ya askerî ataşe oldu.

Bir sporcu farklı rakiplerle oynadıkça gelişir; Mustafa Kemal de dokuz yılda çöl, cephe, manevra alanı ve yabancı bir başkent görmüş bir subaydı.

Şam ve Selânik

İlk görev yeri Şam'daki 5. Ordu oldu. Burada 1906'da arkadaşlarıyla gizli Vatan ve Hürriyet Cemiyetini kurdu. Gizlice Selânik'e gidip cemiyetin şubesini açtı. 1907'de Selânik'e atandı; bu şube sonra İttihat ve Terakki'ye katıldı.

31 Mart Olayı ve Hareket Ordusu

Meşrutiyet'e karşı olanlar 1909'da İstanbul'da ayaklandı. Olay Rumi takvime göre 31 Mart'ta başladığı için 31 Mart Olayı diye anılır. Ayaklanmayı bastırmak için Selânik'te bir ordu kuruldu. Ordunun adını Mustafa Kemal koydu ve kurmay başkanlığını yaptı. Olaydan sonra II. Abdülhamit tahttan indirildi.

Mustafa Kemal bu yıllarda İttihatçılarla görüş ayrılığına düştü. Ordunun siyasetten uzak tutulması gerektiğini savundu ve askerlik mesleğine yoğunlaştı.

Picardie, Trablusgarp, Balkanlar

1910'da Fransa'daki Picardie manevralarında Avrupa ordularını yakından gördü. Gördüklerinden yaklaşan büyük bir savaşın işaretlerini çıkardı.

İtalya 1911'de Trablusgarp'a saldırdı. Mısır İngilizlerin elinde olduğu için karadan, donanma zayıf olduğu için denizden yardım gönderilemedi. Mustafa Kemal gönüllü subaylarla gizlice bölgeye geçti. Yerli halkı örgütledi; Tobruk ve Derne'de başarı kazanıp binbaşı oldu. Balkan Savaşları başlayınca Osmanlı barış yaptı ve Trablusgarp elden çıktı.

Balkan Savaşları'nda (1912–1913) Gelibolu'nun savunmasında görev aldı ve Çanakkale bölgesini yakından tanıdı. Osmanlı Balkanlar'ın büyük bölümünü kaybetti, Edirne ise geri alındı. Mustafa Kemal 1913'te Sofya'ya askerî ataşe oldu ve Bulgaristan'ın hızlı kalkınmasını inceledi.

Dokuz yılda yedi farklı yer: her biri yeni bir deneyim.Görsel: Sınav Defteri

Bu olay bize ne anlatıyor?

Her görev Mustafa Kemal'in bir yönünü ortaya çıkardı: Şam'daki cemiyet örgütçülüğünü, Picardie ileri görüşlülüğünü, Trablusgarp'a gönüllü gidişi vatanseverliğini gösterdi. Bu deneyimler Millî Mücadele'deki önderliğinin temelini attı.

Akılda kalsın: Gizli cemiyet → örgütçülük; Picardie'de savaşı sezmek → ileri görüşlülük; Trablusgarp'a gönüllü gitmek → vatanseverlik; “ordu siyasete karışmamalı” → askerle siyaseti ayırma fikri.
LGS'de

Nasıl sorulurBir görev ve orada yaşananlar verilir; Mustafa Kemal'in hangi özelliğini gösterdiği sorulur.

Tuzak31 Mart'ı onun çıkardığı bir ayaklanma sanmak; o, ayaklanmayı bastıran ordudaydı.

İpucuOlayı tek kelimeyle özetle, sonra kişilik özelliğine bağla.

⇄Olaydan özelliğe Ne gösteriyor?

?Soru çöz öncüllü

İtalya 1911'de Trablusgarp'a saldırdığında bölgeye karadan da denizden de asker gönderilemedi. Mustafa Kemal ve bazı genç subaylar gizlice bölgeye gidip yerli halkı örgütledi.

Bu bilgilere göre,
I. Osmanlı Devleti bölgeyi savunmakta zorlanmıştır.
II. Direnişte yerli halk da yer almıştır.
III. Trablusgarp savaşın sonunda Osmanlı'da kalmıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ C. Yardım gönderilememesi I'i, halkın örgütlenmesi II'yi gösterir. III metinde yok, üstelik yanlış; Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı. A II'yi atlar; B ve D III'ü içerir.

Lisede bu konunun ayrıntısı Tarih serisindeki Atatürk'ün hayatı sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS İnkılap Tarihi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →