Çok partili hayat denemeleri: Cumhuriyet Halk Fırkasından Serbest Cumhuriyet Fırkasına
MEB 8. sınıf · Demokratikleşme Çabaları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtatürk ilkeleri nelerdir, cumhuriyetçilik ve milliyetçilik ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Atatürk ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atatürk ilkeleri cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılıktır. Milletin ihtiyaçlarından doğan bu ilkeler birbirini tamamlar ve inkılaplara yön verir. Cumhuriyetçilik egemenliği millete, milliyetçilik devleti Türk milletinin birliğine dayandırır.
Altı ilke, cumhuriyetçilik ve milliyetçilik
✎Konu anlatımı
Atatürk döneminde hangi partiler kuruldu, çok partili hayat denemeleri neden başarısız oldu?
Kısa cevap: İlk parti 1923'te kurulan Cumhuriyet Halk Fırkasıdır. 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1930'da Atatürk'ün isteğiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu. İkisi de inkılap karşıtlarının partiye yönelmesi yüzünden kısa sürede kapandı.Okul meclisi seçiminde tek aday olsa seçimin pek anlamı kalmaz; Atatürk de mecliste iktidarı denetleyecek bir rakip parti istiyordu.
İlk parti: Cumhuriyet Halk Fırkası
Fırka, o yıllarda partiye verilen addır. Mustafa Kemal, mecliste kendisini destekleyen grubu 1923'te Halk Fırkasına dönüştürdü. Parti Cumhuriyet'ten sonra Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı. İnkılaplar bu partinin programıyla yapıldı.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
Halifeliğin kaldırılması gibi adımlar bazı milletvekillerini rahatsız etti. Kâzım Karabekir, Rauf (Orbay) ve Ali Fuat (Cebesoy) gibi Millî Mücadele komutanları 1924 sonunda bu partiyi kurdu. Program, serbest piyasa ekonomisini ve dinî inançlara saygıyı öne çıkarıyordu.
Doğuda çıkan bir ayaklanmadan sonra hükûmet, partinin bu olayda payı olduğu gerekçesiyle partiyi Haziran 1925'te kapattı. Atatürk Nutuk'ta, programdaki dinî inançlara saygı vurgusunun inkılaplara karşı olanlara cesaret verdiğini anlatır. Bunu Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler sayfasında tanıdığımız Nutuk'tan bir kanıt olarak okuyabilirsin.
Serbest Cumhuriyet Fırkası
1929 bunalımı halkı zor durumda bırakmıştı. Atatürk eleştirilerin mecliste tartışılmasını istedi ve yakın arkadaşı Fethi (Okyar) Bey'den parti kurmasını rica etti. Parti 1930 yazında kuruldu ama inkılap karşıtları kısa sürede ona yöneldi. Fethi Bey, Atatürk'le karşı karşıya gelmemek için üç ay sonra partisini kendisi kapattı.
| Fırka | Kurucu | Sonu |
|---|---|---|
| Cumhuriyet Halk (1923) | Mustafa Kemal | İktidarda kaldı |
| Terakkiperver Cumhuriyet (1924) | Kâzım Karabekir ve arkadaşları | Hükûmet kapattı (1925) |
| Serbest Cumhuriyet (1930) | Fethi (Okyar) Bey | Kurucusu kapattı (1930) |
Bu olaylar bize ne anlatıyor?
Atatürk çok partili hayatı istedi ama ortam henüz hazır değildi; muhalefet inkılap karşıtlarının sığınağına dönüştü. Yine de iki deneme, demokrasinin muhalefet (iktidarı denetleyen karşı görüş) olmadan eksik kalacağını gösterdi.
Nasıl sorulurSerbest Cumhuriyet Fırkasının kuruluşunu anlatan bir metin verilir; hangi yargıya ulaşılacağı sorulur.
TuzakSCF'yi de hükûmetin kapattığını sanmak.
İpucuKurulmasını kimin istediğine ve kimin kapattığına bak.
⇄Durum eşleştirme hangisi?
?Soru çöz öncüllü
Ekonomik sıkıntılar artınca Atatürk, eleştirilerin mecliste tartışılması için yakın arkadaşı Fethi Bey'den yeni bir parti kurmasını istedi. Serbest Cumhuriyet Fırkası kısa sürede büyük ilgi gördü ama üç ay sonra kurucusu tarafından kapatıldı.
Bu bilgilere göre,
I. Atatürk, iktidarın denetlenmesini önemsemiştir.
II. Parti, hükûmet kararıyla kapatılmıştır.
III. Ekonomik sorunlar siyasi gelişmeleri etkilemiştir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?