Demokratikleşme ve dış politika: çok partili denemelerden Hatay'a

Atatürk iki kez muhalefet partisi kurulmasını destekledi; dışarıda “Yurtta sulh, cihanda sulh” dedi. Çok partili hayat denemelerini ve Lozan'dan Hatay'a dış politikayı görüyorsun.

5 durakLGS · 8. sınıf · 5–6. ünite
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1923–1930 · ANKARA

Çok partili hayat denemeleri: Cumhuriyet Halk Fırkasından Serbest Cumhuriyet Fırkasına

MEB 8. sınıf · Demokratikleşme Çabaları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtatürk ilkeleri nelerdir, cumhuriyetçilik ve milliyetçilik ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Atatürk ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atatürk ilkeleri cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılıktır. Milletin ihtiyaçlarından doğan bu ilkeler birbirini tamamlar ve inkılaplara yön verir. Cumhuriyetçilik egemenliği millete, milliyetçilik devleti Türk milletinin birliğine dayandırır.

Altı ilke, cumhuriyetçilik ve milliyetçilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk döneminde hangi partiler kuruldu, çok partili hayat denemeleri neden başarısız oldu?

Kısa cevap: İlk parti 1923'te kurulan Cumhuriyet Halk Fırkasıdır. 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1930'da Atatürk'ün isteğiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu. İkisi de inkılap karşıtlarının partiye yönelmesi yüzünden kısa sürede kapandı.

Okul meclisi seçiminde tek aday olsa seçimin pek anlamı kalmaz; Atatürk de mecliste iktidarı denetleyecek bir rakip parti istiyordu.

İlk parti: Cumhuriyet Halk Fırkası

Fırka, o yıllarda partiye verilen addır. Mustafa Kemal, mecliste kendisini destekleyen grubu 1923'te Halk Fırkasına dönüştürdü. Parti Cumhuriyet'ten sonra Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı. İnkılaplar bu partinin programıyla yapıldı.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

Halifeliğin kaldırılması gibi adımlar bazı milletvekillerini rahatsız etti. Kâzım Karabekir, Rauf (Orbay) ve Ali Fuat (Cebesoy) gibi Millî Mücadele komutanları 1924 sonunda bu partiyi kurdu. Program, serbest piyasa ekonomisini ve dinî inançlara saygıyı öne çıkarıyordu.

Doğuda çıkan bir ayaklanmadan sonra hükûmet, partinin bu olayda payı olduğu gerekçesiyle partiyi Haziran 1925'te kapattı. Atatürk Nutuk'ta, programdaki dinî inançlara saygı vurgusunun inkılaplara karşı olanlara cesaret verdiğini anlatır. Bunu Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler sayfasında tanıdığımız Nutuk'tan bir kanıt olarak okuyabilirsin.

Serbest Cumhuriyet Fırkası

1929 bunalımı halkı zor durumda bırakmıştı. Atatürk eleştirilerin mecliste tartışılmasını istedi ve yakın arkadaşı Fethi (Okyar) Bey'den parti kurmasını rica etti. Parti 1930 yazında kuruldu ama inkılap karşıtları kısa sürede ona yöneldi. Fethi Bey, Atatürk'le karşı karşıya gelmemek için üç ay sonra partisini kendisi kapattı.

Üç fırka
FırkaKurucuSonu
Cumhuriyet Halk (1923)Mustafa Kemalİktidarda kaldı
Terakkiperver Cumhuriyet (1924)Kâzım Karabekir ve arkadaşlarıHükûmet kapattı (1925)
Serbest Cumhuriyet (1930)Fethi (Okyar) BeyKurucusu kapattı (1930)

Bu olaylar bize ne anlatıyor?

Atatürk çok partili hayatı istedi ama ortam henüz hazır değildi; muhalefet inkılap karşıtlarının sığınağına dönüştü. Yine de iki deneme, demokrasinin muhalefet (iktidarı denetleyen karşı görüş) olmadan eksik kalacağını gösterdi.

Akılda kalsın: TCF ayaklanmayla ilişkilendirildi → hükûmet kapattı. SCF'ye inkılap karşıtları yöneldi → kurucusu kapattı. İki denemenin dersi: muhalefet gerekli, ama inkılaplar korunmalı.
LGS'de

Nasıl sorulurSerbest Cumhuriyet Fırkasının kuruluşunu anlatan bir metin verilir; hangi yargıya ulaşılacağı sorulur.

TuzakSCF'yi de hükûmetin kapattığını sanmak.

İpucuKurulmasını kimin istediğine ve kimin kapattığına bak.

⇄Durum eşleştirme hangisi?

?Soru çöz öncüllü

Ekonomik sıkıntılar artınca Atatürk, eleştirilerin mecliste tartışılması için yakın arkadaşı Fethi Bey'den yeni bir parti kurmasını istedi. Serbest Cumhuriyet Fırkası kısa sürede büyük ilgi gördü ama üç ay sonra kurucusu tarafından kapatıldı.

Bu bilgilere göre,
I. Atatürk, iktidarın denetlenmesini önemsemiştir.
II. Parti, hükûmet kararıyla kapatılmıştır.
III. Ekonomik sorunlar siyasi gelişmeleri etkilemiştir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Eleştirilerin mecliste tartışılmasını istemesi I'i, partinin ekonomik sıkıntı üzerine kurulması III'ü gösterir. II yanlış: parti kurucusu tarafından kapatıldı. A III'ü atlar; C ve D, SCF'yi TCF ile karıştırır.
1925–1938 · İZMİR-ANADOLU

İzmir suikast girişimi ve Cumhuriyet'e yönelik tehditler: içeride ve dışarıda nöbet

MEB 8. sınıf · Demokratikleşme Çabaları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalifelik neden kaldırıldı, 3 Mart kanunları neyi değiştirdi?Bağlantılı konudan (Siyasi, hukuk ve eğitim alanında inkılaplar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halife Abdülmecit Efendi devlet başkanı gibi davranıp Cumhuriyet karşıtlarına umut olunca halifelik 1924'te kaldırıldı. Aynı gün Şeriye ve Evkâf ile Erkân-ı Harbiye vekâletleri de kaldırıldı. Aynı yıl yeni anayasa kabul edildi.

Halifeliğin kaldırılması ve 1924 Anayasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mustafa Kemal'e İzmir suikast girişimi nasıl önlendi, Cumhuriyet'e yönelik tehditler nelerdi?

Kısa cevap: İnkılap karşıtları Haziran 1926'da İzmir'de Mustafa Kemal'e suikast planladı; plan bir ihbarla ortaya çıktı ve failler yakalandı. Cumhuriyet ayrıca doğudaki ayaklanmalarla, İtalya ve Fransa kaynaklı gerginliklerle uğraştı. Bu tehditler inkılapları yavaşlattı ama millî birliği güçlendirdi.

Bir binanın dayanıklılığı depremde anlaşılır; Cumhuriyet'in ilk yılları da birçok sarsıntıyla sınandı.

İzmir suikast girişimi

İnkılaplardan rahatsız olan bir grup, Mustafa Kemal'i ortadan kaldırarak Cumhuriyet'i yıkabileceğini düşündü. Plan, İzmir'e gelecek olan Cumhurbaşkanı'na dar bir sokakta ateş açmaktı. Suikastçıları kaçıracak olan kişi korkup durumu valiye bildirdi. Haziran 1926'da plancılar yakalandı.

İstiklal Mahkemesi failleri ve planlayanları yargılayıp cezalandırdı. Mustafa Kemal ertesi gün İzmir'e geldi; halk otelinin önünde toplanıp sevgisini gösterdi. Yurdun dört bir yanından destek mektupları gönderildi.

Cumhuriyet'e yönelik tehditler

Genç Cumhuriyet'i yalnız suikast tehdit etmiyordu. Boğazlara sahip, Asya ile Avrupa arasında köprü olan bu ülkede büyük devletler söz sahibi olmak istedi. İçeride de inkılapları geri çevirmek isteyenler vardı.

1925'te doğuda Şeyh Sait'in önderliğinde bir ayaklanma çıktı. Meclis, huzuru sağlamak için hükûmete geniş yetki veren Takrir-i Sükûn Kanunu'nu çıkardı. Ayaklanmalarda din duyguları kötüye kullanıldı, dış güçlerin kışkırtması da etkili oldu. 1930'larda İtalya'nın yayılmacılığı ve Fransa ile Suriye sınırı gibi sorunlar dışarıdan gelen tehlikelerdi.

Tehditler ve kaynakları
TehditNereden?
Suikast girişimi, ayaklanmalarİçeriden
İtalya'nın yayılmacılığı, Fransa ile sınır sorunuDışarıdan

Bu olaylar bize ne anlatıyor?

Tehditlerin amacı ülkenin bütünlüğünü bozmak ve inkılapları durdurmaktı. Devletin gücünün önemli bir kısmı bunlara harcandı, demokratikleşme gecikti. Milletin birlik içinde kalması ise her tehdidi boşa çıkardı.

Akılda kalsın: Doğuda ayaklanma → Takrir-i Sükûn (huzur için hükûmete geniş yetki). Suikast girişimi → halk önderine sahip çıktı. Tehditlerin hedefi rejim ve ülke bütünlüğüdür.
LGS'de

Nasıl sorulurBir tehdit ve devletin aldığı önlem verilir; hangi yargıya ulaşılabileceği sorulur.

TuzakBütün tehditleri yalnız dış kaynaklı sanmak.

İpucuTehdidi önce iç ya da dış diye ayır, sonra hedefini bul: rejim mi, toprak mı?

↕Kronolojik sıralama

  1. İzmir suikast girişimi ortaya çıktı
  2. Takrir-i Sükûn Kanunu kabul edildi
  3. Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu
  4. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu
  5. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı

?Soru çöz metin

İzmir suikast girişiminin haberi duyulunca yurdun her yerinden Mustafa Kemal'e destek mektupları gönderildi. İzmir'e geldiğinde halk otelinin önünde toplanarak ona sevgi gösterdi.

Bu bilgiler en çok hangisine kanıt olarak gösterilebilir?

✓ D. Destek mektupları ve halkın sevgi gösterisi, milletin önderine ve Cumhuriyet'e bağlılığını gösterir. A metinde parti yoktur; B planın kimden geldiği söylenmez; C başkent Ankara'dır.
KAVRAM · DIŞ POLİTİKA İLKELERİ

Atatürk dönemi dış politikasının ilkeleri: “Yurtta sulh, cihanda sulh”

MEB 8. sınıf · Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMisakımillî nedir, tam bağımsızlıkla ne ilgisi var?Bağlantılı konudan (Misakımillî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Misakımillî, son Osmanlı Mebusan Meclisinin Ocak 1920'de kabul ettiği millî anttır. Türk vatanının sınırlarını çizdi ve kapitülasyonları reddederek tam bağımsızlığı şart koştu. Millî Mücadele'nin hedefi bu kararlarla belirlendi.

Mebusan Meclisi ve Misakımillî

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk dönemi Türk dış politikasının temel ilkeleri nelerdir?

Kısa cevap: Atatürk dönemi dış politikasının ilkeleri tam bağımsızlık, gerçekçilik, akılcılık, mütekabiliyet (karşılıklılık), barış, millî menfaatleri esas alma ve Türk ve dünya kamuoyunu dikkate almadır. Atatürk barışı “Yurtta sulh, cihanda sulh.” sözüyle özetledi.

Komşunla iyi geçinmek için hem hakkını korur hem onun hakkına saygı gösterirsin; devletler arası ilişkiler de böyle yürür.

Dış politika neye dayanır?

Dış politika, bir devletin öbür devletlerle ilişkilerinde izlediği yoldur. Atatürk yeni devletin dış politikasına “millî politika” dedi. Millî Mücadele'den yorgun çıkan Türkiye'nin önceliği barış içinde kalkınmaktı.

Önce olayda Türkiye'nin neyi gözettiğini bul, sonra ilkeyi adlandır. Musul'u sonraki konuda, Montrö ile Hatay'ı son konuda göreceksin.Görsel: Sınav Defteri

İlkeler tek tek

Tam bağımsızlık, siyasetten ekonomiye her alanda kararını kendin vermektir. Gerçekçilik, ülkenin gücünü ve dünyanın durumunu doğru tartıp hayal peşinde koşmamaktır; Misakımillî sınırlarıyla yetinmek buna örnektir. Akılcılık, kararları duyguya değil akla ve bilgiye dayandırmaktır.

Mütekabiliyet, sana nasıl davranılırsa öyle davranmaktır. Barış ilkesine göre sorunlar savaşla değil, görüşmeyle çözülür. Millî menfaat, her adımda milletin çıkarını gözetmektir. Kamuoyu (halkın bir konudaki genel düşüncesi) ise hem Türk halkının hem dünyanın görüşünü hesaba katmayı ister.

Bu ilkeler bize ne anlatıyor?

Atatürk ne saldırgan ne de boyun eğen bir dış politika izledi. Türkiye hakkını korurken komşularına güven verdi. Bu yüzden Lozan'dan kalan sorunların çoğu savaşmadan, masada çözüldü.

İlkelerin izini somut adımlarda görebilirsin. Lozan'da kapitülasyonlardan taviz verilmedi; bu tam bağımsızlıktır. Arnavutluk, Bulgaristan ve Yugoslavya ile dostluk antlaşmaları imzalandı; bu barıştır. Kurulan Anadolu Ajansı Türkiye'nin görüşünü dünyaya duyurdu; bu da kamuoyunu dikkate almaktır.

Bir örnekle düşün. Musul için İngiltere'yle savaşmak, savaştan yeni çıkmış genç devleti büyük tehlikeye atardı. Atatürk ülkenin gücünü tarttı ve antlaşmayı seçti; buna gerçekçilik denir. Hatay'da ise acele etmedi. Fransa'yla görüştü, konuyu Milletler Cemiyetine taşıdı ve hedefe silah kullanmadan ulaştı.

Akılda kalsın: Yedi ilke: bağımsızlık, gerçekçilik, akıl, karşılıklılık, barış, menfaat, kamuoyu. Barışın sloganı: “Yurtta sulh, cihanda sulh.”
LGS'de

Nasıl sorulurBir dış politika olayı anlatılır; hangi ilkeyle açıklanabileceği sorulur.

Tuzak“karşılık verme” içeren olayı barış ilkesine bağlamak; o, mütekabiliyettir.

İpucuOlayda Türkiye'nin neyi gözettiğini bul: hak mı, çıkar mı, karşılık mı?

⇄Durum eşleştirme hangi ilke?

▭Boşluk doldurma

Karşılıklılık ilkesinin öbür adı dir. “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözü ilkesini anlatır. Halkın bir konudaki genel düşüncesine denir.

mütekabiliyetbarışkamuoyugerçekçilikmuhalefet
1923–1932 · LOZAN SONRASI

Lozan'dan kalan sorunlar: okullar, borçlar, Musul ve mübadele

MEB 8. sınıf · Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan Antlaşması'nda neler kazanıldı, Sevr ve Misakımillî'den farkı ne?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz, Mudanya ve Lozan). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan Barış Antlaşması Temmuz 1923'te imzalandı. Kapitülasyonlar kaldırıldı, Türkiye'nin bağımsızlığı bütün dünyaca tanındı ve sınırların çoğu çizildi. Musul ve Hatay gibi bazı sorunlar sonraya kaldı; Boğazlar başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakıldı.

Lozan Barış Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lozan'dan kalan sorunlar nelerdi, Musul sorunu nasıl çözüldü?

Kısa cevap: Lozan'dan sonra yabancı okullar, Osmanlı borçları, Musul ve nüfus mübadelesi çözülmeyi bekliyordu. Okullar Türk kanunlarına bağlandı, borçlar paylaştırıldı, Musul Irak'a bırakıldı, mübadele bir antlaşmayla sonuçlandı. Türkiye 1932'de Milletler Cemiyetine davetle girdi.

Taşınılan yeni bir evde eşyalar yerleşse de bitmemiş birkaç iş kalır; Lozan'dan sonra Türkiye'nin de böyle yarım kalmış dosyaları vardı.

Yabancı okullar ve borçlar

Büyük Taarruz, Mudanya ve Lozan sayfasında Lozan'ın kazanımlarını gördük. Lozan, yabancı okulların ayrıcalıklarını kaldırdı. Siyasi, hukuk ve eğitim alanında inkılaplar sayfasında gördüğümüz Tevhid-i Tedrisat Kanunu da bu okulları Türk denetimine soktu. Kurallara uymayan okullar kapatıldı.

Osmanlı'nın dış borçlarını toplayan Düyun-u Umumiye İdaresi Lozan'la kaldırıldı. Borçlar 1928'de Paris'te, Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı; en büyük payı Türkiye üstlendi.

Musul sorunu

Musul, Misakımillî sınırları içindeydi ama zengin petrolü yüzünden İngiltere bölgeyi bırakmak istemedi. Lozan'da çözülemeyen sorunu İngiltere Milletler Cemiyetine götürdü; cemiyet Irak'tan yana karar verdi. Doğudaki ayaklanma da Türkiye'yi zor durumda bıraktı. 1926'da imzalanan Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a bırakıldı. Türkiye, Musul petrol gelirinden 25 yıl boyunca yüzde 10 pay alacaktı.

Nüfus mübadelesi ve Milletler Cemiyeti

Mübadele, iki ülkenin halklarını karşılıklı olarak yer değiştirmesidir. Lozan'da Türkiye'deki Rumlarla Yunanistan'daki Türklerin değişimi kararlaştırıldı. Uygulamadaki anlaşmazlıklar 1930'da yapılan bir antlaşmayla çözüldü ve iki ülke yakınlaştı.

Milletler Cemiyeti, I. Dünya Savaşı'ndan sonra barışı korumak için kurulmuştu. Musul kararı yüzünden Türkiye ona mesafeliydi. Atatürk, başvurmak yerine davet edilmeyi bekledi. Türkiye 1932'de davetle üye oldu.

Bu olaylar bize ne anlatıyor?

Türkiye sorunları barışçı yolla ve haklarını koruyarak çözdü. Musul'da gerçekçilik, mübadelede karşılıklılık, cemiyete girişte ise devletin onuru ön plana çıktı.

Akılda kalsın: Musul → gerçekçilik (savaş yerine antlaşma) · mübadele → karşılıklılık (iki halk yer değiştirdi) · yabancı okullar ve borçlar → tam bağımsızlık. Lozan'da çözülemeyen tek toprak sorunu Musul'du.
LGS'de

Nasıl sorulurLozan'dan kalan sorunlar ve çözümleri bir tabloyla verilir; hangisinin söylenebileceği sorulur.

TuzakMusul'un Türkiye'ye katıldığını sanmak.

İpucuHer sorunun hangi devletle yaşandığını ve nasıl bittiğini eşleştir.

?Soru çöz tablo

Lozan'dan kalan üç sorun
SorunKarşı tarafÇözüm
Musulİngiltere1926, bölge Irak'a bırakıldı
Osmanlı borçlarıAlacaklı devletler1928, borçlar paylaştırıldı
Nüfus mübadelesiYunanistan1930, antlaşma imzalandı

Bu tabloya göre hangisi söylenebilir?

✓ A. Karşı taraf sütununda üç ayrı taraf, çözüm sütununda üç ayrı yıl var. B tabloda savaş yoktur; C tablonun tersidir, Musul Irak'a bırakıldı; D mübadele 1930'da, Lozan'dan yedi yıl sonra çözüldü.

⇄Durum eşleştirme hangi ilke?

1934–1939 · BALKANLAR-BOĞAZLAR-HATAY

Balkan Antantı, Montrö, Sadabat ve Hatay: savaş yaklaşırken güvenlik çemberi

MEB 8. sınıf · Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan'dan kalan sorunlar nelerdi, Musul sorunu nasıl çözüldü?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan'dan sonra yabancı okullar, Osmanlı borçları, Musul ve nüfus mübadelesi çözülmeyi bekliyordu. Okullar Türk kanunlarına bağlandı, borçlar paylaştırıldı, Musul Irak'a bırakıldı, mübadele bir antlaşmayla sonuçlandı. Türkiye 1932'de Milletler Cemiyetine davetle girdi.

Lozan'dan kalan sorunlar ve Milletler Cemiyeti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Montrö Boğazlar Sözleşmesi neyi değiştirdi, Hatay Türkiye'ye nasıl katıldı?

Kısa cevap: İtalya ve Almanya'nın yayılmacılığına karşı Türkiye 1934'te Balkan Antantı'nı, 1937'de Sadabat Paktı'nı imzaladı. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi Boğazları Türk egemenliğine verdi. Hatay 1939'da Türkiye'ye katıldı.

Evinin kapısını, penceresini ve bahçe duvarını sağlamlaştırınca içerisi güvende olur; Türkiye 1930'larda sınırlarını böyle tek tek sağlamlaştırdı.

Savaşın ayak sesleri

1930'larda Almanya'da Hitler, İtalya'da Mussolini yayılmacı bir politika izledi. İtalya Doğu Akdeniz'i ve Anadolu kıyılarını tehdit ediyordu. Türkiye barışı korumak için komşularıyla antlaşmalar yaptı.

Batıda Balkan Antantı, doğuda Sadabat, Boğazlarda Montrö, güneyde Hatay. Güneydoğudaki Musul'un Irak'a bırakılışını bir önceki konuda gördük.Görsel: Sınav Defteri

Batıda, Boğazlarda, doğuda

Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya 1934'te Balkan Antantı'nı imzaladı; üyeler birbirinin sınırlarını güvenceye aldı. Antant, devletler arasındaki iş birliği antlaşmasıdır.

Lozan'da Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakılmış, kıyıları askersiz kalmıştı. Türkiye barışçı yolla değişiklik istedi. 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi'yle komisyon kaldırıldı, Türkiye Boğazlara asker yerleştirebildi.

1937'de İran, Irak ve Afganistan'la imzalanan Sadabat Paktı da doğu sınırını güvenceye aldı.

Hatay'ın Türkiye'ye katılması

1921 Ankara Antlaşması, Fransız denetimindeki Hatay'da Türkler için özel bir yönetim öngörmüştü. Fransa 1936'da bölgeyi Suriye'ye bırakmak isteyince Atatürk konuyu millî dava yaptı. Hastayken bile Mersin ve Adana'da birlikleri denetledi. 1938'de Hatay Devleti kuruldu, Hatay meclisi Haziran 1939'da Türkiye'ye katılma kararı aldı. Atatürk bu günü göremedi.

Bu olaylar bize ne anlatıyor?

Atatürk, savaş yaklaşırken ülkesini barışçı antlaşmalarla korudu. Montrö ve Hatay, Misakımillî'nin hedeflerine silah kullanmadan ulaşıldığını gösterdi.

Akılda kalsın: İtalya ve Almanya tehdidi → komşularla paktlar (Balkan Antantı, Sadabat). Montrö → Boğazlarda barışçı yolla egemenlik. Hatay → Misakımillî hedefine savaşmadan ulaşma.
LGS'de

Nasıl sorulurAtatürk'ün Hatay için söylediği bir söz ya da Montrö'nün maddeleri verilir; ulaşılabilecek yargı sorulur.

TuzakHatay'ın Atatürk hayattayken katıldığını sanmak.

İpucuMontrö'yü Lozan'daki Boğazlar maddeleriyle karşılaştır.

?Soru çöz alıntı

Atatürk, 1936'da meclisin yeni yasama yılını açarken şöyle der: “Bugün milletimizi gece gündüz meşgul eden büyük bir mesele, hakiki öz Türk olan İskenderun-Antakya ve havalisinin mukadderatıdır.” (mukadderat: gelecek, kader)

Bu söz hangisine kanıt olarak gösterilebilir?

✓ C. Bölgenin geleceğini milletin gece gündüz düşündüğü bir mesele saymak, onu millî dava olarak görmektir. A sorun barışçı yolla çözüldü; B Hatay Lozan'da Türkiye dışında kalmıştı; D sözde Milletler Cemiyeti geçmez.

?Soru çöz öncüllü

Montrö Boğazlar Sözleşmesi'yle Lozan'da kurulan Boğazlar Komisyonu kaldırıldı. Türkiye Boğazlarda asker bulundurma hakkı kazandı; savaş tehlikesinde Boğazları kapatabilecekti.

Bu bilgilere göre,
I. Türkiye'nin Boğazlardaki egemenliği güçlenmiştir.
II. Lozan'daki bazı Boğazlar maddeleri değiştirilmiştir.
III. Boğazlar ticaret gemilerine tamamen kapatılmıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Komisyonun kalkması ve asker hakkı I'i, Lozan düzeninin değişmesi II'yi gösterir. III yanlış: kapatma yalnız savaş tehlikesi içindir. A II'yi atlar; C ve D III'ü doğru sanır.

Lisede bu konunun ayrıntısı Tarih serisindeki Atatürk dönemi dış politika sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir sınıfta Atatürk milliyetçiliğine örnek arayan öğrenciler şu durumları yazar:

I. Bir öğrencinin, ailesinin nereden geldiğine bakılmadan bütün haklardan yararlanması
II. Komşu ülkenin bir şehri için “orası da bizim olmalı” denmesi
III. Türk dilinin ve tarihinin araştırılması için kurum açılması
Bu durumlardan hangileri Atatürk milliyetçiliğine uygun örnektir?

✓ C. Herkesi kökenine bakmadan eşit vatandaş saymak I'i, millî kültürü araştırmak III'ü gösterir. A dil ve tarih çalışmasını milliyetçilikle bağdaştırmaz; B ve D, başkasının toprağını istemeyi milliyetçilik sanır, oysa Atatürk milliyetçiliği yayılmacı değildir.Kaynak: Atatürk ilkeleri · Altı ilke, cumhuriyetçilik ve milliyetçilik

?Soru 2

1929 bunalımından sonra Türkiye'de yerli malı haftaları düzenlendi, okullarda tasarruf eğitimi verildi ve bazı tüketim mallarının dışarıdan alınması sınırlandı.

Bu uygulamaların ortak amacı hangisidir?

✓ B. Yerli malı, tasarruf ve ithalat sınırı, döviz kaybını azaltıp yerli üreticiyi korur. A abartıdır, ticaret yalnız sınırlandı; C ihracat yasaklanmadı, tersine artması istendi; D önlemlerin yönüne terstir.Kaynak: Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler · 1929 bunalımı, devletçilik ve sağlık

?Soru 3

Saltanatın kaldırılmasından sonra halife seçilen Abdülmecit Efendi, hükümdar gibi törenler düzenledi. Cumhuriyet'i istemeyenler onun çevresinde toplandı. Meclis 1924'te halifeliği kaldırdı.

Bu bilgilere göre,
I. Halifelik, Cumhuriyet'e karşı olanlar için bir dayanak hâline gelmiştir.
II. Halifeliğin kaldırılmasıyla yönetimde ikilik tehlikesi ortadan kalkmıştır.
III. Halifelik, saltanatla aynı gün kaldırılmıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ D. Muhaliflerin halife çevresinde toplanması I'i, hükümdar gibi davranan bir makamın kaldırılması II'yi gösterir. III yanlış: saltanat 1922'de, halifelik 1924'te kaldırıldı. A II'yi atlar; B ve C III'ü doğru sanır.Kaynak: Siyasi, hukuk ve eğitim alanında inkılaplar · Halifeliğin kaldırılması ve 1924 Anayasası

?Soru 4

Aile hayatında öncesi ve sonrası
Konu1926 öncesi1926 sonrası
NikâhResmî nikâh şart değilResmî nikâh zorunlu
MirasKadının payı daha azEşit pay
BoşanmaKadının hakkı sınırlıKadın da dava açabilir

Bu tabloya göre hangisine ulaşılamaz?

✓ A. Tablo aile ve sosyal haklarla ilgilidir; siyasi haklardan söz etmez. B ve D resmî nikâh satırından, C miras ve boşanma satırlarından çıkar.Kaynak: Siyasi, hukuk ve eğitim alanında inkılaplar · Türk Medeni Kanunu

?Soru 5

Saltanattan Cumhuriyet'e giden yolda üç sorun çıktı:
I. Lozan'a hem Ankara'nın hem İstanbul'un çağrılması
II. Bakanlar tek tek meclisçe seçildiği için hükûmetin kurulamaması
III. İstanbul'un denizden gelecek saldırıya açık olması

Bu sorunları çözen gelişmeler sırasıyla hangi seçenekte verilmiştir?

✓ B. Çift davetin yarattığı iki başlılığı saltanatın kaldırılması bitirdi (I). Hükûmet bunalımını Cumhuriyet ve kabine sistemi çözdü (II). Güvenli merkez ihtiyacını Ankara'nın başkent olması karşıladı (III). A I ile II'yi karıştırır; C olayları tarih sırasına dizer, sorunları okumaz; D sırayı baştan ters kurar.Kaynak: Siyasi, hukuk ve eğitim alanında inkılaplar · Saltanatın kaldırılması, başkent Ankara ve Cumhuriyet

?Soru 6

Mustafa Kemal, 1922'de Büyük Millet Meclisinin yeni yasama yılını açarken şöyle der: “Türkiye'nin sahibi ve efendisi kimdir? Hemen cevap verelim: Türkiye'nin hakiki sahibi ve efendisi, hakiki müstahsil olan köylüdür.” (müstahsil: üretici)

Bu söz, Atatürk'ün hangi ilkesiyle en çok ilgilidir?

✓ A. Ülkenin sahibi olarak halkın en kalabalık kesimini, üreten köylüyü göstermek halkçılıktır. B din ve devlet işleriyle ilgilidir; C köklü yenilikle ilgilidir; D “üretici” sözcüğünü görüp ekonomiyi düşünmekten doğar, sözde devlet yatırımı yoktur.Kaynak: Atatürk ilkeleri · Halkçılık ve devletçilik

?Soru 7

Atatürk, Onuncu Yıl Nutku'nda şöyle der: “Türk milletinin yürümekte olduğu terakki ve medeniyet yolunda, elinde ve kafasında tuttuğu meşale, müspet ilimdir.” (terakki: ilerleme; müspet ilim: bilim)

Bu söz, Atatürk'ün hangi özelliğini en açık biçimde yansıtır?

✓ C. İlerlemenin yol göstericisi olarak bilimi göstermek bilimselliktir. A söz savaştan söz etmez; B barış ya da dış ilişki yoktur; D sanatla ilgili bir ifade bulunmaz.Kaynak: Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler · Nutuk, Onuncu Yıl Nutku ve Gençliğe Hitabe

?Soru 8

Dört inkılap ve en çok ilgili olduğu ilke
Yılİnkılapİlke
1923Cumhuriyet'in ilanıCumhuriyetçilik
1924Halifeliğin kaldırılmasıLaiklik
1931Türk Tarih Kurumunun kurulmasıMilliyetçilik
1933Sümerbank'ın kurulmasıDevletçilik

Bu tabloya göre hangisi söylenebilir?

✓ D. Tabloda yönetim, din-devlet ilişkisi, tarih ve ekonomi alanından inkılaplar var; hepsi bir ilkeye bağlı. A ekonomi ve kültür satırlarını görmez; B yıl sütununu okumaz; C tabloda 1923 satırını devletçilikle karıştırır, o satır cumhuriyetçiliktir.Kaynak: Atatürk ilkeleri · Laiklik ve inkılapçılık

?Soru 9

Mustafa Kemal, Türkiye İktisat Kongresi'ni açarken şöyle der: “Siyasi, askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi zaferlerle tetviç edilmezlerse husule gelen zaferler payidar olamaz, az zamanda söner.” (tetviç etmek: taçlandırmak; payidar: kalıcı)

Bu sözden hangi yargıya ulaşılabilir?

✓ D. Söze göre zaferler ekonomik başarıyla desteklenmezse söner; yani bağımsızlığın kalıcılığı ekonomiye bağlıdır. A sözün tersidir; B savaşın nedeninden söz etmez; C devlet ya da özel girişim ayrımı sözde yoktur.Kaynak: Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler · Türkiye İktisat Kongresi ve millî ekonomi

?Soru 10

1934'te çıkarılan bir kanunla toplumda ayrıcalık bildiren ağa, efendi, bey, paşa gibi lakap ve unvanların kullanılması yasaklandı.

Bu düzenlemeyle ilgili,
I. Halkçılık ilkesiyle ilgilidir.
II. Kişiler arasındaki eşitsizliği azaltmayı amaçlar.
III. Ekonomik bağımsızlığı sağlamaya yöneliktir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Ayrıcalık bildiren unvanların kalkması herkesi eşit sayan halkçılıktır (I) ve eşitsizliği azaltır (II). III yanlış: düzenleme ekonomiyle ilgili değildir. B ve C III'ü, D üçünü birden seçer.Kaynak: Toplumsal, ekonomik ve sağlık alanında gelişmeler · Şapka, takvim, ölçüler ve Soyadı Kanunu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS İnkılap Tarihi soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →