Kamu gelirleri nelerdir? Cebrî, iradi ve olağanüstü gelirler
Maliye · Kamu Gelirleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Kamu gelirleri nelerdir ve nasıl sınıflandırılır?
Kısa cevap: Kamu gelirleri, devletin ve öteki kamu tüzel kişilerinin kamu hizmetlerini finanse etmek için elde ettiği gelirlerdir. Elde ediliş biçimine göre cebrî gelirler (vergi, harç, resim, harcamalara katılma payı, parafiskal gelir, para cezası) ve iradi gelirler (devletin mülk ve teşebbüs gelirleri, bağışlar) diye ayrılır. Borçlanma, para basma ve varlık satışı olağanüstü gelirdir.Bir belediye aynı ay içinde emlak vergisi tahsil ediyor, düğün salonunu kiraya veriyor, yeni açtığı yol için çevredeki parsellerden pay istiyor ve bir bankadan kredi çekiyor. Dördü de kasaya giren para; ama hukuken dördü de farklı şeyler.
Kamu geliri, kamu tüzel kişilerinin (merkezi yönetim, belediyeler, il özel idareleri, sosyal güvenlik kurumları) kamu hizmetini finanse etmek için elde ettiği her türlü gelirdir. Sınavın sorduğu şey tanımdan çok bir gelirin hangi kümeye girdiğidir. Bunu iki soru çözer: Devlet parayı egemenlik gücüyle mi alıyor, yoksa bir mal sahibi gibi sözleşmeyle mi? Gelir her yıl düzenli olarak mı geliyor, yoksa bir açığı kapatmak için mi başvuruluyor?
Cebrî gelirler: rıza aranmaz
Cebrî (kamu hukuku) gelirlerde borç kanundan doğar; kişinin istemesi gerekmez. Vergi, harç, resim, harcamalara katılma payı (şerefiye), parafiskal gelir ve para cezası bu kümededir. Ödenmeyen cebrî gelir, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'a göre idarenin kendisi tarafından takip edilir: idare alacağını almak için önce mahkemeden hüküm almak zorunda değildir.
İradi gelirler: devlet bir mal sahibi gibi
İradi (özel hukuk) gelirlerde devlet, piyasadaki herhangi bir kişi gibi davranır: hazine arazisini kiraya verir, ormandan kereste satar, kamu iktisadi teşebbüsünün kârını alır, bağış kabul eder. Bu gelirlerin dayanağı mülkiyet ve sözleşmedir. Nitekim 6183 sayılı Kanun, idarenin akitten, haksız fiilden ve sebepsiz zenginleşmeden doğan alacaklarını kendi kapsamı dışında bırakır (m.1): kirasını ödemeyen kiracı, vergi borçlusu gibi takip edilmez.
Olağan ve olağanüstü gelirler
Süreklilik ölçütüne göre vergi, harç ve mülk gelirleri her yıl tekrarlanan olağan gelirlerdir. Borçlanma, para basma (emisyon) ve varlık satışı ise olağanüstü gelirlerdir: kalıcı değildir ve sonradan bir yük bırakır (borcun faizi, enflasyon, elden çıkan varlık). Borçlanma iki kümeye birden değen bir örnektir: piyasadan tahvil satarak borçlanmak iradidir, çünkü yatırımcı tahvili isteyerek alır; savaş yıllarında görülen zorunlu borçlanma ise cebrîdir.
Nasıl sorulurBir gelir listesi verilir, hangisinin cebrî ya da kamu hukuku geliri olmadığı sorulur.
TuzakDevletin mülk ve teşebbüs gelirlerini “devlet aldığı için” cebrî saymaktır: kira, satış bedeli ve KİT kârı iradidir. İkinci tuzak, para cezasını kamu geliri saymamaktır; para cezası da cebrî bir kamu geliridir, yalnız asıl amacı gelir sağlamak değil caydırmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme gelir → nitelik
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi kamu hukuku (cebrî) gelirleri arasında yer almaz?